Кіріспе

Кредиттік рейтингтерді тағайындайтын компания Кредиттік рейтингтік агенттік (CRA, сондай-ақ рейтингтік қызмет деп аталады) – қарыз алушының негізгі және пайыздық төлемдерді уақтылы жүзеге асыру арқылы қарызын қайтару қабілетін және дефолт ықтималдығын бағалайтын компания. Агенттік борыштық міндеттемелерді, борыштық құралдарды және кейбір жағдайларда негізгі борышты қызмет көрсететін ұйымдардың кредиттік қабілеттілігін бағалай алады, бірақ жеке тұтынушылардың емес. Рейтингтік агенттіктердің басқа түрлеріне қоршаған ортаны қорғау, әлеуметтік және корпоративтік басқару (ESG) рейтингтік агенттіктер және Қытайдың әлеуметтік сенім жүйесі жатады. Кредиттік рейтингтік агенттіктер бағалайтын борыштық құралдарға мемлекеттік облигациялар, корпоративтік облигациялар, CD-лер, муниципалдық облигациялар, артықшылықты акциялар және кепілдікпен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар, мысалы, ипотекалық кепілдік берілген бағалы қағаздар және кепілдікпен қамтамасыз етілген борыштық міндеттемелер кіреді. Облигацияларды немесе бағалы қағаздарды шығарушылар компаниялар, арнайы мақсаттағы ұйымдар, мемлекеттік немесе жергілікті билік органдары, коммерциялық емес ұйымдар немесе тәуелсіз мемлекеттер болуы мүмкін. 2010–2012 жылдардағы Еуропалық мемлекеттік қарыз дағдарысы кезінде Еуропалық Одақ шенеуніктері рейтингтерді төмендетуді дағдарысты күшейткені үшін кінәлады. Бүгінгі рейтингтік агенттіктердің алдағысы – коммерциялық несие агенттіктері 1837 жылғы қаржы дағдарысынан кейін құрылды. Бұл агенттіктер саудагерлердің қарыздарын төлеу қабілетін бағалап, осы рейтингтерді жарияланған нұсқаулықтарда біріктірді. Мұндай алғашқы агенттікті 1841 жылы Нью-Йоркте Льюис Таппан құрды. Кейіннен оны Роберт Дан сатып алды, ол 1859 жылы алғашқы рейтингтік нұсқаулықты жариялады. Тағы бір ерте агенттік – 1849 жылы құрылған Джон Брэдстрит, ол 1857 жылы рейтингтік нұсқаулықты жариялады. Инвесторларға өсіп келе жатқан теміржол және канал индустриясы туралы қаржылық ақпаратты жинақтаған басылымды шығарған Генри Варнум Пурдың баспа компаниясы сияқты, өсіп келе жатқан теміржол индустриясы туралы қаржылық ақпарат беру үшін компаниялар құрылды. 1907 жылғы қаржы дағдарысынан кейін мұндай тәуелсіз нарықтық ақпаратқа, әсіресе облигациялардың несиелік қабілеттілігін тәуелсіз талдауға сұраныс артты. Оның рейтингтері қолжетімді форматта кеңінен жарияланған алғашқы болып табылады, ал оның компаниясы инвесторлардан алғашқы болып жазылым ақысын алды. Келесі бірнеше жылда «Үш үлкен» кредиттік рейтингтік агенттіктердің алдағысы құрылды. Poor's Publishing Company 1916 жылы рейтингтерді беруді бастады, Standard Statistics Company 1922 жылы, нарық дәстүрлі инвестициялық банк мекемелерінен асып кеткендіктен, жаңа инвесторлар қайтадан ашықтықты арттыруға шақырды, бұл эмитенттер үшін жаңа, міндетті ақпарат беру заңдарын қабылдауға және Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясын (SEC) құруға әкелді. Ұлы депрессия кезінде халықаралық «мемлекеттік облигациялар» рейтингісі Германия сияқты үкіметтер шығарған облигациялардың бірнеше рет дефолтқа түсуінен кейін ең несиелік елдердің қатарына дейін қысқарды және қаржы нарықтарының күрделілігінің артуына байланысты. Рейтингтік агенттіктер өздерінің рейтингтік жүйелеріне жіктеу деңгейлерін қосты. 1973 жылы Fitch өзінің қолданыстағы әріптік рейтингтік жүйесіне плюс және минус белгілерін қосты. Келесі жылы Standard and Poor's осылай істеді, ал Moody's 1982 жылы осы мақсатта сандарды қолдана бастады. Мысалы, комиссия брокерлік дилерлер үшін ең төменгі капитал талаптарын өзгертті, жоғары рейтингті облигациялар үшін кіші резервтерге рұқсат берді; рейтингті «ұлттық деңгейде танылған статистикалық рейтингтік ұйымдар» (NRSRO) жасайды. Бұл «Үш үлкен» деп аталды, бірақ уақыт өте келе он агенттік (кейін консолидацияға байланысты алты) SEC NRSRO ретінде анықталды. Рейтингтік агенттіктердің көлемі мен табыстылығы АҚШ-та және шетелде борыштық нарыққа кіретін эмитенттер санының экспоненциалды өсуімен бірге өсті. 2009 жылы бүкіл әлем бойынша облигациялар нарығы (жалпы борыш) 2009 жылғы доллармен есептегенде шамамен 82,2 триллион долларды құрады.

Кемшіліктерді түсіндіру

Кредиттік рейтинг агенттіктерін қорғайтындар нарықтың бағасын бағаламауына шағымданады. Роберт Клоу былай дейді: "Компания немесе егемен мемлекет өз борышын уақтылы төлегенде, нарық оған ең аз көңіл бөледі, бірақ ел немесе корпорация күтпеген жерден төлемді жіберіп алса немесе банкроттық жариялауы мүмкін екенін мәлімдесе, облигация иелері, заңгерлер және тіпті реттеушілер кредиттік талдаушының қателігіне наразылық білдіру үшін дереу әрекет етеді". Басқалары рейтингтік агенттіктер берген төмен несиелік рейтингі бар облигациялар, жоғары несиелік рейтингі бар облигацияларға қарағанда жиірек дефолтқа ұшырайтынын көрсеткен, бұл рейтингтер әлі де несиелік тәуекелдің пайдалы индикаторы болып табылады дегенді білдіреді. Рейтингтік агенттіктердің дәл емес рейтингтері мен болжамдарына, әсіресе субпримдік дағдарыстан кейін көптеген түсіндірмелер ұсынылды: Мысалы, 2008 жылғы Қаржылық тұрақтылық форумының есебінде әдістемелік кемшіліктер – әсіресе, жеткіліксіз тарихи деректер – субпримдік ипотекалық дағдарыстан бұрын құрылымдалған қаржы өнімдеріндегі тәуекелді бағалаудағы қателіктерге себеп болған фактор ретінде көрсетілді. Рейтинг беру процесі субъективті пікірге негізделген. Бұл үкіметтер, мысалы, бағаланған кезде кредиттік рейтингтерді талдау кезінде ақпарат беруге және оларға ықпал етуге мүмкіндік береді. Рейтингтік агенттіктердің бағалы қағаздарды шығарушыларға ұнамды болуға ұмтылуы, олардың төлемші клиенттері болып табылады және жоғары рейтингтерден пайда көреді, бағалы қағаздарды сатып алатын инвесторлар үшін бағалы қағаздардың нақты рейтингтерін беру мүддесімен қақтығыс тудырады. Бағалы қағаздарды шығарушылар жоғары рейтингтерден пайда көреді, себебі олардың көптеген клиенттері – бөлшек банктер, зейнетақы қорлары, ақша нарығындағы қорлар, сақтандыру компаниялары – заң бойынша немесе басқа да шектеулерге байланысты белгілі бір рейтингтен төмен бағалы қағаздарды сатып алуға тыйым салынған. Агенттік сарапшылары инвестициялық банктер мен Уолл-стрит фирмаларындағы ұқсас лауазымдарға қарағанда төмен жалақы алады, нәтижесінде кредиттік рейтинг сарапшылары және олардың рейтингтік процедуралар туралы ішкі білімі жоғары жалақы төленетін банктер мен фирмаларда жұмыс істейтін орындарға көшеді, бұл бағалы қағаздарды шығарушылардың рейтингтерді манипуляциялауына мүмкіндік береді. Рейтингтерді реттеу механизмі ретінде пайдалану олардың дәлдігі туралы репутацияны арттыруы мүмкін.

Артық қуат

Керісінше, агенттіктердің эмитенттерге тым көп билігі бар және рейтингті төмендету қиын жағдайдағы компанияларды банкротқа дейін жеткізеді деген шағымдар айтылды. Кредиттік рейтингтік агенттіктің кредиттік рейтингті төмендетуі тікелей шеңберді және өзіндік болжамды тудыруы мүмкін: бағалы қағаздар бойынша пайыздық ставкалар ғана емес, сонымен қатар қаржы институттарымен жасалған басқа да шарттарға кері әсер етуі мүмкін, бұл қаржыландыру құнының өсуіне және кредиттік тұрақтылықтың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Компанияларға берілетін ірі несиелерде компанияның кредиттік рейтингі белгілі бір шектен төмендесе (әдетте инвестициялық деңгейден "қауіпті" деңгейге дейін) несиені толығымен өтеу шарты қарастырылуы мүмкін. Осы "рейтингтік триггерлердің" мақсаты – несие берген банк компания банкроттық жарияламас бұрын және компанияның активтерін бөлу үшін басқарушы тағайындалмас бұрын, оның әлсіз активтеріне талап ету мүмкіндігін қамтамасыз ету. Алайда, мұндай рейтингтік триггерлердің салдары өте ауыр болуы мүмкін: ең нашар жағдайда, компанияның қарызы КРА (кредиттік рейтингтік агенттік) төмендеткеннен кейін толығымен өтелуге жатады; егер компания осы қарыздың барлығын бірден төлей алмаса, банкротқа мәжбүр болады (осыны "өлім спиралі" деп атайды). Осы рейтингтік триггерлер "Энронның" құлауына ықпал жасады. Осы оқиғадан кейін ірі агенттіктер оларды анықтауға және қолданудан жаңылдыруға көп күш жұмсады, ал АҚШ-тың ҚҚМ (Қаржылық қадағалау комиссиясы) АҚШ-тағы ашық компаниялардан олардың бар екенін ашып көрсетуді талап етеді.

Мүдделер қақтығысы

Алайда, ипотекалар төлей алмайтын сатып алушыларға сатылғаны белгілі болғанда, көптеген бағалы қағаздар төмендетілді, бағалы қағаздар нарығы «тоқтап қалды» және Ұлы дағдарыс басталды. Саясаткерлер бұл бағалы қағаздардың тәуекелін дұрыс бағаламауды екі мүдде арасындағы қайшылыққа байланыстырады: кредиттік рейтингтік агенттіктердің бағалы қағаздарды дәл бағалауы және өз клиенттеріне – яғни, рейтингтік шектеулерге бағынған инвесторларға (мысалы, зейнетақы қорлары мен өмірді сақтандыру компанияларына) сату үшін жоғары рейтингтерді қажет ететін бағалы қағаздар шығарушыларға қызмет көрсетуі. 2000-2007 жылдар аралығында эмитенттердің ең жақсы рейтингтерді алу үшін «көршілікке» тырысуы және құрылымдық қаржының кредиттік рейтингтерге тигізетін үлкен әсері осы қайшылықты ширықтырды. Құрылымдық қаржы өнімдерін ұйымдастырушылардың шағын тобы – көбінесе инвестициялық банктер – рейтингтік агенттіктерге көп көлемде бизнес әкеледі, сондықтан олардың жекелеген корпоративтік қарыз берушіге қарағанда рейтингтік агенттікке ықпал ету әлеуеті зор. 2013 жылы Swiss Finance Institute институты S&P, Moody’s және Fitch агенттіктерінің құрылымдық қарыз рейтингтері бойынша жүргізген зерттеуі агенттіктердің оларға көбірек екіжақты рейтингтік қызмет көрсететін эмитенттердің құрылымдық өнімдеріне жақсы рейтингтер беретінін көрсетті. Бұл әсер субстандартты ипотекалық дағдарысқа дейін ерекше байқалды. Әлемдік қаржы дағдарысынан кейін құрылымдық қаржы рейтингтерінің ашықтығын арттыру үшін түрлі заңнамалық талаптар енгізілді. Еуропалық Одақ қазір кредиттік рейтингтік агенттіктерден құрылымдық қаржы құралдарына рейтинг бергенде басқа рейтингтік санаттардан ажырату үшін қосымша белгіні пайдалануды талап етеді. Көптеген қаржы нарықтарында мемлекеттік қарыз алушылар ең ірі қарыз алушылар болып табылады. Дамып келе жатқан елдердің үкіметтері басқа үкіметтерден және Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банк сияқты халықаралық ұйымдардан да қарыз алуға баса назар қоюы мүмкін. Мемлекеттік кредиттік рейтингтерді бағалау әдістемелері корпоративтік кредиттік рейтингтерді бағалау әдістемелеріне ұқсас, бірақ қарыз алушының қайтаруға дайындығына ерекше мән беріледі, себебі ұлттық үкіметтер халықаралық құқық бойынша борыштан иммунитетке ие болуы мүмкін, бұл қайтару міндеттемелерін күрделендіреді. Ұлттық үкіметтер инвесторлардың қызығушылығын арттыру және халықаралық капитал нарықтарына қолжетімділікті жақсарту үшін кредиттік рейтингтерді сұрауы мүмкін. Алайда, кредиттік рейтингтік агенттіктер 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын болжамағандары және сол дағдарыс кезінде елдердің рейтингтерін төмендеткендері үшін сынға ұшырады. Бұл рейтингтердің АҚШ реттеуінде қалай қолданылатыны және осы қолдану тудыратын саяси мәселелер егжей-тегжейлі сипатталды. Осы есептің нәтижесінде, 2003 жылдың маусым айында SEC «Рейтингтік агенттіктер және федералдық бағалы қағаздар заңнамасы аясында кредиттік рейтингтерді пайдалану» деген «концепциялық хабарламаны» жариялады, онда оның есебінде көтерілген көптеген мәселелер бойынша халықтың пікірін білу мақсаты көзделді. Осы концепциялық хабарламаға қатысты халықтың пікірлері SEC веб-сайтында жарияланды. 2004 жылдың желтоқсан айында Халықаралық бағалы қағаздар комиссиясы ұйымы (IOSCO) кредиттік рейтингтік агенттіктерге арналған Әдеп кодексін жариялады, ол кредиттік рейтингтік агенттіктер кездесетін мүдделердің қақтығысының түрлерін шешуге бағытталған. Барлық ірі кредиттік рейтингтік агенттіктер осы Әдеп кодексіне қол қоюға келісті және оны Еуропалық комиссиядан бастап АҚШ SEC-ке дейінгі реттеушілер жоғары бағалады.

Мемлекеттік реттеушілердің пайдалануы

АҚШ және басқа да юрисдикциялардағы реттеуші органдар мен заң шығарушы органдар кредиттік рейтинг агенттіктерінің қарыз берушілерді бағалауына сүйенеді және осы арқылы олардың рейтингтеріне реттеуші функцияны жүктейді. Бұл реттеушілік рөл туынды болып табылады, себебі агенттіктер осы мақсатта рейтингтерді жарияламайды. Реттеуші органдардың кредиттік рейтингтерді пайдалануы – жаңа құбылыс емес. 2006 жылғы «Кредиттік рейтинг агенттіктерін реформалау туралы» заң белгілі бір минималды талаптарға сай келетін КРА-лар үшін ерікті тіркеу жүйесін құрды және SEC-ке кең ауқымды бақылау құқығын берді. Рейтингтік агенттіктердің рейтингтерін реттеу мақсатында пайдалану тәжірибесі содан бері әлемдік деңгейде кеңейді. Банк капиталын стандарттау бойынша жаһандық күш-жігерді білдіретін Базель III келісімі, ең төменгі капитал нормаларын және ең төменгі ликвидтілік коэффициенттерін есептеу үшін кредиттік рейтингтерге сүйенеді. Осы жағдайлар мен субпримдік ипотекалық дағдарыстан кейін кредиттік рейтинг агенттіктеріне қатысты сынға ұшырағаннан кейін, АҚШ және басқа да юрисдикциялардағы заң шығарушылар заңдар мен ережелерде рейтингтерге тәуелділікті азайтуға кірісті. 2010 жылғы Додд-Фрэнк заңы кредиттік рейтинг агенттіктеріне жасалған заңдық сілтемелерді жояды және федералдық реттеуші органдарға кредиттік рейтингтерге сенім артуды кредиттік тұрақтылықты бағалаудың жалғыз құралы ретінде пайдаланбау үшін қолданыстағы ережелерді қарап шығуды және өзгертуді талап етеді.

Үш ірі агенттік

Кредиттік рейтинг – өте шоғырланған сала, онда "Үлкен Үш" кредиттік рейтинг агенттігі рейтинг бизнесінің шамамен 95% -ын бақылайды. 2012 жылдың желтоқсанына қарай, S&P 1,2 миллионға жуық рейтинг және 1,416 сарапшы мен қадағалаушысымен ең ірісі болды; Moody's 1 миллионға жуық рейтинг және 1,252 сарапшы мен қадағалаушыға ие. Үш ірі агенттік – кредиттік ақпараттың жалғыз көзі емес. Барлық ірі бағалы қағаздар фирмаларының құрамында тұрақты кіріс талдаушылары бар, олар клиенттеріне бағалы қағаздардың тәуекелі мен құбылмалылығы туралы ақпарат ұсынады. Бұл, үш агенттіктің үлесін бір пайызға ғана төмендетті – 98-ден 97-ге дейін. Нарықтың шоғырланған құрылымының себебі даулы. Көп тараған пікірлердің бірі – "Үлкен Үштің" қаржы индустриясындағы тарихи беделі жаңа қатысушылар үшін үлкен кедергі тудырады. АҚШ-та 2006 жылғы Кредиттік рейтинг агенттіктерін реформалау туралы заң қабылдалғаннан кейін, тағы жеті рейтингтік агенттік SEC-тен ұлттық деңгейде мойындалған статистикалық рейтингтік ұйым (NRSRO) мәртебесін алды. Бұл басқа агенттіктер әлі де нишалық ойыншылар болып қала береді, бірақ кейбіреулері 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарыстан кейін нарықтағы үлесін арттырды, ал 2012 жылдың қазан айында бірнешеуі бірігіп, "Универсалды кредиттік рейтинг тобы" деп аталатын жаңа ұйым құру жоспарларын жариялады. Еуропалық Одақ мемлекеттік қолдаумен Еуропалық Одаққа негізделген агенттік құруды қарастырды. 2013 жылдың қарашасында бес елдің кредиттік рейтингтік ұйымдары (Португалияның CPR, Үндістанның CARE рейтингі, Оңтүстік Африканың GCR, Малайзияның MARC және Бразилияның SR рейтингі) "Үлкен Үштің" баламасы ретінде жарнамаланған жаңа жаһандық агенттік – ARC Ratings іске қосу үшін бірлескен кәсіпорын құрды.

Бизнес-модельдер

Кредиттік рейтинг агенттіктері кредиттік рейтингтерді жасау және таратумен байланысты түрлі қызметтер арқылы табыс табады. Кірістің көзі, әдетте, бағалы қағаздарды шығарушы немесе инвестор болып табылады. Көптеген агенттіктер бір немесе бірнеше бизнес-модельдер бойынша жұмыс істейді: жазылысу моделі және шығарушы төлейтін модель. Жазылысу моделінде кредиттік рейтинг агенттігі өзінің рейтингтерін нарыққа тегін қолжетімді етпейді, сондықтан инвесторлар рейтингтерге қол жеткізу үшін жазылысу ақысын төлейді. Бұл кіріс агенттіктің негізгі табыс көзі болып табылады, бірақ агенттіктер басқа да қызметтер ұсына алады. Шығарушы төлейтін модельде агенттіктер шығарушылардан кредиттік рейтингтерді бағалау үшін ақы алады. Жазылысу тәсілі 1970 жылдардың басына дейін басым бизнес-модель болды, содан кейін Moody’s, Fitch және, соңында, Standard & Poor’s шығарушы төлейтін модельге көшті. Бүгінде, ұлттық деңгейде танылған тоғыз статистикалық рейтингтік ұйымның (NRSRO) сегізі шығарушы төлейтін модельді қолданады, тек Egan Jones ғана инвесторларға жазылысу қызметін ұсынады. Кішкентай, аймақтық кредиттік рейтинг агенттіктер екі модельдің кез келгенін пайдалана алады. Мысалы, Қытайдың ең көне рейтингтік агенттігі – Chengxin Credit Management Co. шығарушы төлейтін модельді қолданады. Пекинде орналасқан Dagong Global Credit Rating, АҚШ-тың Egan Jones және Ресейдің RusRatings компаниялары құрған Universal Credit Ratings Group инвестор төлейтін модельді қолданады, ал Dagong Europe Credit Rating, Dagong Global Credit Rating-тің тағы бір бірлескен кәсіпорны шығарушы төлейтін модельді қолданады. Сынаушылар шығарушы төлейтін модель мүдделердің қақтығысына алып келуі мүмкін екенін айтады, себебі агенттіктерге олар бағалайтын қарызды ұйымдастырған ұйымдар төлейді. Дегенмен, жазылысу моделінің де кемшіліктері бар, өйткені ол рейтингтерге төлеуші инвесторлардың ғана қолжетімділігін шектейді. 2010 жылы Lace Financials, кейін Kroll Ratings сатып алған жазылысу төлейтін агенттік, SEC-тен бағалы қағаздар ережелерін өзінің ең ірі жазылушысының пайдасына бұзғаны үшін айыппұл төледі. 2009 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде «гибридтік» тәсіл ұсынылды, онда рейтингтер үшін төлем жасаған шығарушылар жазылысу негізіндегі үшінші тараптардан қосымша бағалау алуға міндетті. Басқа ұсынылған баламаларға «мемлекеттік сектор» моделі кіреді, онда ұлттық үкіметтер рейтингтік шығындарды қаржыландырады, және «биржа төлейді» моделі, онда қор және облигациялар биржалары рейтингтер үшін төлем жасайды. Wikirating сияқты көпшілікке ашық, бірлескен модельдер жазылысу және шығарушы төлейтін модельдерге балама ретінде ұсынылды, бірақ 2010 жылғы жағдай бойынша бұл жаңа құрылым және әлі кеңінен қолданылмаған.