Кіріспе

Таяп тілі (Тайап деп те жазылады; бұрынғы әдебиеттерде Гапун деп аталған, осы тілде сөйлейтін ауылдың атымен байланысты) — Папуа Жаңа Гвинеяның Шығыс Сепик провинциясындағы Мариенберг ауылдық округінің Гапун ауылында 50-ден аз адам сөйлейтін, құрып бара жатқан папуа тілі. Ол Сепик өзенінің сағасының оңтүстігінде, жағалауға жақын орналасқан. Бұл тілдің орнына ұлттық тіл және жалпыұлттық тіл – ток писин тілі қолданылуда.

Тарих

Тайапты алғаш рет 1937 жылы неміс миссионері-тілші де сипаттаған. Ол ауылға үш сағатқа барып, 125 сөзден тұратын сөз тізімін жинап, 1938 жылы жариялады. Ол былай деп жазды: "басқа зерттеушілердің Гапунды 'кездейсоқ тауып алуына' көп уақыт өтеді, себебі бұл шағын ауылдық қауымдастықта маңызды академиялық нәтижелер алу мүмкіндігі төмен, сондай-ақ осы тілдік аралға апаратын қиын және ұзақ жол бар". Хелткердің тізімі 1970-ші жылдардың басына дейін әдебиетте Тайап туралы жалғыз белгілі мәлімет болды. Одан кейін австралиялық тілші Дональд Лейкок төменгі Сепик айманында саяхаттап, негізгі сөздіктерді жинады, оның арқасында ол ондағы көптеген тілдерді анықтап, жіктемелер ұсынды. Тайап тілі мен оның сөйлеушілерін лингвистикалық антрополог Дон Кулик 1980-ші жылдардың ортасынан бері жан-жақты зерттеп келеді. Бұл тіл «Тайап грамматикасы мен сөздігі: Папуа тілінің өмірі мен өлімі» және «Жаңбырлы ормандағы өлім: Папуа-Жаңа Гвинеяда тіл мен өмір салтының аяқталуы» еңбектерінде егжей-тегжейлі сипатталған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, жапондық әскерлер аймақты басып алып, ауыл тұрғындарын жаңбырлы орманда жасыруға мәжбүрлегенге дейін, Гапун бірнеше мың жыл бұрын теңіздегі арал болған төбеде орналасқан. Бұл Тайап тілінің мыңдаған жылдар бұрын ішкі аймақтардан жағалауға көші-қондар басталар алдында пайда болған ежелгі, жергілікті тілдің ұрпағы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Фоли (2018) сонымен қатар Тайап тілі төменгі Сепик тілінде сөйлейтіндер келгенге дейін аралда кең таралған тілдер отбасының бір бөлігі болған болуы мүмкін деп болжайды. Жағалау солтүстік-шығысқа қарай жылжығанда, төменгі Сепик тілінде сөйлейтіндер тау етегінен судың тартылып жатқан жаңа жерлерге қоныс аударды.

Әлеуметтік-лингвистика

2018 жылға дейін Гапун тайап тілінде сөйлейтін жалғыз ауыл болды, бірақ кейбір тілшілер соған көршілес Вонган және Уатам сияқты ауылдарда тұрды. Олар үйлену немесе Гапундағы жер немесе сиқыр туралы дау-жанжалдар салдарынан сол жерге көшіп барды. Дегенмен, 2018 жылы Гапун ауылы үй ішіндегі зорлық-зомбылықтан кейін өртеніп, тасталып кетті. Бұрынғы тұрғындар жақын маңдағы Вонган, Ватам және Борой ауылдарына қашып кетті. Гапун ауыл тұрғындары колониялық әсердің нәтижесінде Ток Писинді христиандықпен, қазіргі заманмен және еркектікпен байланыстырады, ал тайап тілін – жазықшылдықпен, "жетілмегендікпен", бұзылған әйелдікпен және балағаттықпен байланыстырады. Осының салдарынан тайап тілі тоқ писин тіліне бірте-бірте, бірақ әдейілемей немесе саналы түрде ауысып барады, тілшілер оған жағымды сезімдер білдіріп, балаларының да сол тілде сөйлеуін қалайды. Ауыл тұрғындары балаларының тайап тілінде сөйлемейтініне қызығады және олардың тілге қарсы шығып, тоқ писин тілінде сөйлеуді жөн санағанын айтады. Төменгі Сепик Раму тілінде сөйлейтін көршілес аталық тілдерден айырмашылығы, тайап тілінде сөйлейтіндер аналық тілдік жүйеге жатады. 1970 жылдары австралиялық тіл білімі маманы Дональд Лейкок тайап тілін (оның "Гапун" деп атауын) Георг Хёльткердің 1938 жылғы сөздігі мен Лейкок екі сөйлеушіден жинаған бірнеше етістік формалары негізінде Сепик Раму тілдік тобының кіші тобы ретінде жіктеді. Кулик пен Террилл (2019) тайап тілінің Төменгі Сепик тілдерімен, бұрынғы Сепик Раму тобының тағы бір тармағымен байланысты екенін көрсететін ешқандай дәлел таппады. Олар тайап тілінің жеке тілдік отбасы екенін анықтау үшін қажетті басқа тілдік отбасылармен салыстырмаса да, тайап тілінің оқшауланған тіл екеніне тоқталады. Салыстырмалы сөздік тайап тілінің төменгі Сепик тілдерімен салыстырғандағы лексикалық ерекшелігін көрсетеді: мысалы, sene 'екі' (Төменгі Сепик прототілінен *ri pa), neke 'құлақ' (*kwand), ŋgino 'көз' (*tambri), tar 'есту' (*and), min 'көкше' (*nɨŋgay), nɨŋg 'сүйек' (*sariŋamp), malɨt 'тіл' (*minɨŋ), mayar 'жапырақ' (*nɨmpramp) Холман және т.б. (2008) жасаған Суадеш тізілімінің рейтингісінде. "Ауыл", "каноэ", "ескек", "әктас" сияқты мәдени сөздер, сондай-ақ негізгі сөздер awin 'су' (прототіл *arɨm) және a 'жеу' (прототіл *am ~ *amb) төменгі Сепик тілдерімен ортақ болуы мүмкін. Кареп 'ай' сөзі Копар тілінде де (кареп) қолданылады. Дегенмен, негізгі сөздіктердің көп бөлігі көршілес тілдерде анық туыс сөздерге ие емес.

Грамматика

Көптеген Сепик тілдері сияқты, Таяп тілі де синтетикалық тіл. Грамматиканың ең дамыған бөлігі – етістіктер. Олар күрделі, біріктірілген және кең көлемде алмастырылған, түсініксіз етістік морфологиясымен сипатталады, оның ішінде мүшелігі және формальды белгіленуі бойынша болжау мүмкін емес жұптасу кластары бар. Таяп нақты және шартты түбірлер мен жұрнақтарды ажыратады. Етістік жұрнақтары Субъект/Агент (S/A) пен Объект (O) арасын ажыратады, бұл кейбір жұптамаларда үзіліссіз морфемалармен белгіленеді. Ергативтік жақ (A) еркін сөздер мен есімдік фразалармен белгіленеді, ал абсолютивтік жақ (S/O) белгіленбеген формаға ие. Көптеген ергативтік Папуа тілдеріндегідей, ергативтік маркер міндетті түрде қолданылмайды, себебі ол қосымша.

Есімдіктер

Есімдер әдетте өздері сан жағын көрсетпейді, бірақ көпше түрін көрсететін, көбінесе адамдарды білдіретін есімдердің шағын тобы бар, сондай-ақ екілік түрін көрсететін одан да кішігірім тобы бар. Бұл санаттар, егер көрсетілсе, көбінесе жартылай немесе толық түрлену арқылы белгіленеді. Көлденең септімдер, көбінесе жер-орындық мәнде, көлденең есім сөз тіркесінің соңына жалғанатын қосымшалармен белгіленеді.

Жынысы

Сепик Раму алабындағы көптеген тілдер сияқты, тайп тілінде де еркек және әйел жыныстары бар. Екі жыныс бар: еркек және әйел. Бұл жыныстар есімнің өзінде емес, көрсеткіштерде, ергативтік жұрнақта, толықтырып айту арқылы алынған сөз түбірлерінде және етістік объектісінің жұрнақтарында көрсетіледі. Барлық есімдердің, тіпті жандардың да, атаусыз, жалпы түрі әйелдік болып табылады: алайда, еркек атаулы еркек жынысына жатуы мүмкін. Тағы бір өлшем – мөлшері мен пішіні: ұзын, жіңішке және ірі атаулылар еркек жынысына жатады; ал қысқа, денелі және кішкентай атаулылар әйелдік жынысына жатады. Мұндай жыныс анықтау жүйесі Сепик аймағына тән. Жыныс тек жекеше түрінде ғана белгіленеді, екілік немесе көпше түрінде ешқашан белгіленбейді.