Кіріспе

Аустронезия тілдері (/ɔː//s//t//r//ə/'/n//iː//ʒ//ən/) – теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияда, Материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның бір бөлігінде, Мадагаскарда, Тынық мұхитының аралдарында және Тайваньда (тайвандық жергілікті халықтар) кеңінен таралған тілдер отбасы. Оларды шамамен 386 миллион адам (әлем халқының 4,9%) қолданады. Бұл оларды сөйлейтін адамдар саны бойынша әлемдегі бесінші ірі тіл отбасы етеді. Басты австронезия тілдеріне малай (тек Индонезияда 250–270 миллионға жуық адам, өздерінің әдеби стандартында "Индонезия" деп аталады), яван, сунда, тагалог (филиппин тілі ретінде стандартталған), малагаси және себуано жатады. Әртүрлі есептер бойынша, отбасыда 1257 тіл бар, бұл кез келген тіл отбасы үшін екінші ең көп көрсеткіш. 1706 жылы голланд ғалымы Адриан Реланд Малай архипелагында және Тынық мұхиты аралдарында сөйленетін тілдердің ұқсастығын байқады. 19 ғасырда зерттеушілер (мысалы, Вильгельм фон Гумбольдт, Герман ван дер Туук) австронезия тілдеріне салыстырмалы әдісті қолдана бастады. Немец тіл білімі маманы Отто Демпвольф фонетика тарихы бойынша алғашқы кең ауқымды зерттеуді жүргізді. Ол Proto Austronesian лексикасын реконструкциялауды қамтыды. "Аустронезия" термині Вильгельм Шмидт тарапынан (неміс тілінде austronesisch ретінде) жасалды, ол оны латын тілінен "оңтүстік" және ежелгі грек тілінен (nêsos "арал") алған. Көптеген австронезия тілдерін арал тұрғындары қолданады. Тек малай және чамик тілдері сияқты бірнеше тілдер ғана Азия материгінде туындаған. Көптеген австронезия тілдерінде сөйлейтін адамдардың саны өте аз, бірақ басты австронезия тілдерінде ондаған миллион адам сөйлейді. Мысалы, индонезия тілінде шамамен 197,7 миллион адам сөйлейді. Бұл оны әлемдегі ең көп қолданылатын тілдердің он біріншісі етеді. Шамамен жиырма австронезия тілі өз елдерінде ресми тілдер болып табылады (аустронезия тілдерінің басты және ресми тізілімін қараңыз). Тілдер саны бойынша австронезия және Нигер-Конго әлемдегі ең ірі екі тіл отбасы болып табылады. Олардың әрқайсысы әлемдегі тілдердің шамамен бес бөлігін қамтиды. Аустронезия тілдерінің географиялық ареалы біздің заманымыздың екінші мыңжылдығының бірінші жартысында, колониялық кезеңде үнді-еуропа тілдерінің таралуына дейін кез келген тіл отбасы үшін ең үлкені болды. Ол Африканың оңтүстік-шығыс жағалауындағы Мадагаскардан басталып, шығыс Тынық мұхитындағы Пасха аралына дейін созылды. Гавай, Рапа-Нуи, Маори және Малагаси (Мадагаскарда сөйленетін) – географиялық ерекшеліктер. Роберт Бласттың (1999) мәліметінше, австронезия бірнеше негізгі тармақтарға бөлінеді, олардың барлығы Тайваньда ғана кездеседі. Тайваньдың Формоза тілдері австронезияның тоғыз бірінші деңгейдегі кіші топтарына біріктірілген. Тайвань материгінен тыс жерде сөйленетін барлық австронезия тілдері (оның ішінде Ями тілі) малайя-полинезиялық (кейде Extra Formosan деп аталады) тармағына жатады. Көптеген австронезия тілдерінің жазбаша тарихы ұзақ емес. Бұл ертерек кезеңдерді – тіпті алыс Proto Austronesian тілін де реконструкциялауды одан да қиын етеді. Чам тіліндегі ең көне жазу, шамамен 350 жылға дейін дауланған Дунг Йен Чжу жазуы, австронезия тілінің алғашқы куәлігі болып табылады.

Фоналогия

Аустронезиялық тілдердегі фонемалық тізімдер әдетте әлемдік орташа көрсеткіштен кем болады. Аустронезиялық тілдердің шамамен 90%-ы 19–25 дыбыстан (15–20 дауыссыз және 4–5 дауысты) тұрады, бұл 20–37 дыбыстан құралған әлемдік қалыпты диапазонның төменгі шегін құрайды. Дегенмен, 43 дауыссыз тілі бар Неми (Жаңа Каледония) сияқты ерекше жағдайлар да кездеседі. Протоавстронезия тіліндегі канондық түбір дисиллабикалық болып келеді және CV(C)CVC (C = дауыссыз; V = дауысты) пішініне ие, және көптеген австронезия тілдерінде осы күйінде сақталған. Көптеген тілдерде дауыссыз тіркестерге тек ортаңғы позицияда ғана рұқсат беріледі, көбінесе тіркестің алғашқы элементіне шектеулер қойылады. Соңғы позицияда пайда болатын дауыссыз тілінің санын азайтуға бейімділік бар, мысалы, Бугинезе тілінде 18 дауыссыздың ішінде тек екі дауыссыз /ŋ/ және /ʔ/ ғана соңғы дыбыс ретінде қолданылады. Соңғы дауыссыздың толыққандай жоқтығы Ниас, Малагаси және көптеген Океания тілдерінде байқалады. Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінен айырмашылығы, австронезия тілдерінде тондық айырмашылықтар өте сирек кездеседі. Тондық тілдердің ерекше мысалдары – моклен, сондай-ақ Чамик, Оңтүстік Халмахера – Батыс Жаңа Гвинея және Жаңа Каледония топтарының бірнеше тілдері.

Морфология

Аустронезиялық тілдердің көпшілігі агглютинативті тілдер болып табылады, олардың аффикстері салыстырмалы түрде көп және морфема шекаралары анық. Көптеген аффикстер префикстер болып келеді (малай және индонезия тілдерінде ber jalan 'жүру' < jalan 'жол'), аздаған суфикстер (тагалог тілінде titis án 'күлқойма' < títis 'күл') және инфикстер (рован тілінде t<in>avete 'жұмыс (зат есім)' < tavete 'жұмыс (етістік)') бар. Аустронезиялық тілдерде редупликация кеңінен қолданылады. Ол толық редупликацияны (малай және индонезия тілдерінде anak anak 'балалар' < anak 'бала'; Каро Батак нипе нипе 'гусеница' < nipe 'жылан') немесе ішінара редупликацияны (Агта taktakki 'аяқтар' < takki 'аяқ', at atu 'көпір' < atu 'ит') қамтиды.

Синтаксисі

Аустронезия сияқты алуан түрлі тілдер отбасының тілдері туралы жалпылама жасау қиын. Жалпы айтқанда, аустронезия тілдерін үш топқа бөлуге болады: филиппин типті тілдер, индонезия типті тілдер және индонезия типті тілдерден кейінгі тілдер. Бірінші топқа филиппин тілдерімен қатар Тайвань, Сабах, Солтүстік Сулавеси және Мадагаскардың аустронезия тілдері кіреді. Ол негізінен филиппин типті дауыстық өзгерістердің бастапқы жүйесін сақтаумен сипатталады, онда әдетте үш немесе төрт етістік дауыс «тақырып»/«объект» білдіретін семантикалық рөлді анықтайды (ол актерді, әрекетке ұшырағанды, орынды және алушыны немесе құрал және серіктес сияқты басқа да жағдайлық рөлдерді білдіре алады). Бұл құбылыс көбінесе фокус деп аталады (тіл біліміндегі осы терминнің әдеттегі мағынасымен шатастырмау керек). Сонымен қатар, дауыстың таңдалуы қатысушылардың анықтығына байланысты. Сөздердің тәртібі көбінесе етістікпен басталады. Керісінше, Малайзия мен Батыс Индонезияда кең таралған индонезия типті тілдер дауыс жүйесін тек екі дауысқа (актер дауысы және «әрекетке ұшыраған» дауысы) дейін азайтты, бірақ олар қосымша морфологиялық құралдармен толықтырылды (бастапқыда екі: тікелей *i және көлбеу *an/[a]kən), олар «әрекетке ұшырағанның» семантикалық рөлін өзгертуге қызмет етеді. Олар сондай-ақ препозицияланған клитикалық жалғаулы есімдердің болуымен де сипатталады. Филиппин типті тілдерден айырмашылығы, бұл тілдерде көбінесе етістік екінші болады. Батак тілдері, көне яван тілі, бали, сасак және бірнеше Сулавеси тілдері сияқты бірқатар тілдер осы екі типтің арасындағы кезеңдік сатыны көрсетеді. Соңында, Росс «пост-индонезиялық» деп атаған кейбір тілдерде бастапқы дауыс жүйесі толығымен бұзылып, дауыс белгілері енді өз функцияларын сақтап қалмайды.

Сөздік

Аустронезиялық тілдер отбасы лингвистикалық салыстырмалы әдіс арқылы туыстық сөздер жиынтығының негізінде анықталды. Бұл жиынтықтар бірнеше тілден алынған, дыбысы мен мағынасы ұқсас сөздерден тұрады және олардың протоавстронезиялық тілдегі ортақ ата-баба сөзден шыққандығы анықталды. Кейбір туыстық жиынтықтар өте тұрақты. Көптеген аустронезиялық тілдерде "көз" сөзі "мата" (солтүстік аустронезиялық тілдерде, мысалы, бунун және амис сияқты формоза тілдерінен бастап, оңтүстікке қарай маори тіліне дейін) болып келеді. Басқа сөздерді реконструкциялау қиын. "Екі" сөзі де тұрақты, өйткені ол аустронезиялық тілдер отбасының барлық аймағында кездеседі, бірақ оның формалары (мысалы, бунун тілінде dusa, амис тілінде tusa, маори тілінде rua) тіл білушінің білімін қажет етеді. Аустронезиялық негізгі сөздік дерекқоры шамамен 1000 аустронезиялық тіл үшін сөздердің тізімін (туыстық байланысы бойынша кодталған) ұсынады.

Жіктеу

Аустронезия тілдерінің ішкі құрылымы күрделі. Бұл тіл отбасы көптеген ұқсас және тығыз байланысты тілдерден тұрады, олардың арасында диалектік континуумдар көп болғандықтан, тармақтар арасындағы шекараларды анықтау қиын. Жоғары деңгейдегі топтастыруға жасалған алғашқы маңызды қадам – Демпвольфтің мұхиттық топты (Демпвольф оны меланезиялық деп атаған) тануы болды.

Малайя-полинезия

Малай полинезиялық тілдері, басқа нәрселермен қатар, белгілі бір дыбыстық өзгерістермен сипатталады, мысалы, прото-аустронезиялық (PAN) *t/*C-нің прото-малай полинезиялық (PMP) *t-ға бірігуі, PAN *n/*N-нің PMP *n-ге және PAN *S-тің PMP *h-ға ауысуы.

Аустронезиялық тілдердің екі үлкен көші-қоны болған, олар жылдам түрде кең аумақтарды қамтып, нәтижесінде ірі құрылымдарға ие болмаған көптеген жергілікті топтардың пайда болуына әкелді. Біріншісі – Малайя-полинезиялық тілдер, Филиппин, Индонезия және Меланезияда тараған. Екінші көші-қон – мұхиттық тілдердің Полинезия мен Микронезияға қоныс аударуы.

Тарих

Тарихи лингвистика тұрғысынан, аустронезиялық тілдердің (протоавстронезиялық тіл) шығу орыны (лингвистикалық терминологияда, Urheimat) Тайвань аралы, сонымен қатар Формоза деп белгілі; осы аралда аустронезиялық тілдердің ең терең бөліністері жергілікті Формоза тілдерінің отбасылары арасында шағын географиялық қашықтықта кездеседі. Роберт Бласттың сөзіне сәйкес, Формоза тілдері аустронезиялық тілдер отбасының он негізгі тармағының тоғызын құрайды. Ол былай деп жазды: «Формоза тілдерінің ішкі әртүрлілігі аустронезиялық тілдердің қалғанынан әлдеқайда жоғары, сондықтан аустронезиялық тілдерде Формоза тілі мен қалғандары арасында маңызды генетикалық айырмашылық бар». Шындығында, Формоза тілдерінің генетикалық әртүрлілігі соншалықты үлкен, ол жалпы аустронезиялық отбасының бірнеше негізгі тармақтарынан тұруы мүмкін. 1949 жылдан бері тілшілер белгілі бір тілдер отбасындағы тілдердің таралу хронологиясын ең үлкен тілдік алуандықтан ең азына қарай іздеуге болады деп қабылдады. Мысалы, Солтүстік Америкадағы ағылшын тілінде көптеген сөйлейтін адамдар бар, бірақ салыстырмалы түрде төмен диалектілік әртүрлілік, ал Ұлыбританиядағы ағылшын тілінде әртүрлілік әлдеқайда жоғары; Сапирдің тезисі бойынша, мұндай төмен тілдік әртүрлілік Солтүстік Америкада ағылшын тілінің салыстырмалы түрде жақында таралуын көрсетеді. Кейбір ғалымдар Формоза тілдерінің арасындағы негізгі тармақтардың саны Бласттың тоғыз деген бағасынан сәл кем болуы мүмкін деп күдіктенеді (мысалы, ), бірақ лингвистер арасында бұл талдауға және одан туындайтын көші-қонның шығу тегі мен бағыты туралы пікірлерге қарсылық аз. Жақында жасалған басқаша талдау үшін, қараңыз .

Аустронезиялық халықтың протохисториясын уақыт өте келе одан әрі із баруға болады. Аустронезиялық халықтардың ата-бабаларының түпкі мекенін анықтау үшін (қатаң лингвистикалық аргументтерге қарамастан), археология мен популяциялық генетикадан алынған мәліметтерді пайдалануға болады. Генетика ғылымының зерттеулері әртүрлі нәтижелерге әкелді. Кейбір зерттеушілер Азия материгінде прото-австронезиялық отанға қатысты мәліметтер тапты (мысалы, ), ал басқалары лингвистикалық зерттеулерге сүйене отырып, Шығыс Азияның шығу тегін Тайвань пайдасына жоққа шығарды (мысалы, ). Археологиялық мәліметтер (мысалы, ) көбірек үйлеседі, аустронезиялықтардың ата-бабалары шамамен 8000 жыл бұрын Оңтүстік Қытай материгінен Тайваньға тарағандығын көрсетеді. Тарихи лингвистиканың мәліметтері осы аралдан теңізшілер халықтарының, мүмкін мыңжылдықтар бойына бөлінген толқындарда, аустронезиялық тілдерді қамтитын бүкіл аймаққа көшіп келгенін көрсетеді. Бұл көші-қон шамамен 6000 жыл бұрын басталған деп есептеледі. Алайда, тарихи лингвистиканың мәліметтері осы екі кезең арасындағы алшақтықты толтыра алмайды. Лингвистикалық мәліметтер аустронезиялық тілдерді қытай-тибет тілдерімен байланыстыратын көзқарас, мысалы, ұсынғандай, аздық пікір. былай дейді: «Аустронезиялық тілдерін топтастыру туралы талқылауларда аустронезиялықтардың отаны Тайваньда болғандығы туралы кең пікір қалыптасқан». Бұл отан аймағына Тайвань және Қытай арасындағы Пэнху (Пескадорес) аралдары, және тіпті Қытай материгінің жағалауындағы жерлер де кірген болуы мүмкін, әсіресе ертедегі аустронезиялықтарды шашыраңқы жағалау қоныстарында тұратын туысқан диалектілік қауымдастықтар ретінде қарастырсақ. Протоавстронезиялық тілдің лингвистикалық талдауы Тайваньдың батыс жағалауында тоқталады; кез келген туысқан материктік тілдер сақталмаған. Тек қана ерекшеліктер, чамик тілдері, материкке жақында көшіп келген. Алайда, Остапираттың аустро-тай гипотезасын түсіндіруіне сәйкес, кра-дай тілдері (Тай-Кадай деп те аталады) дәл осы туысқан материктік тілдер болып табылады.

Гипотезалық қатынастар

Аустронезия және Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның түрлі тілдік отбасылары арасында генеалогиялық байланыстар бар екені жөнінде ұсыныстар жасалды.

Аустрия-Тай

Австро-тай ұсынысын, австронезиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия материгінің кра-дай тілдерін байланыстыратын, алғаш рет Пол К. Бенедикт ұсынды, ал Вера Остапират, Роджер Бленч және Лоран Сагарт дәстүрлі салыстырмалы әдіс негізінде оны қолдады. Бұл ұсыныс екі тіл отбасын байланыстыратын жүйелі сәйкестіктер тізбегін ұсынады және бастапқы бөліністі қарастырады, онда кра-дай тілінде сөйлейтіндер өздерінің қытай отанында қалған адамдар болып табылады. Егер бұл байланыс дұрыс болса, қарым-қатынас екі туысқан отбасының қанағаттандырылуы емес деп саналады. Керісінше, прото-кра-дай тілінде сөйлейтіндер австронезиялықтар болған, олар Солтүстік Филиппиндерден Хайнань аралына көшіп, қайтадан материкке оралған, ал олардың ерекшелігі хмонг-миен және синит тілдерімен байланыс нәтижесінде болған радикалды құрылымдық өзгерістерден туындаған. Бенедикт австро-тай ұсынысының кеңейтілген нұсқасын жасады, сонымен қатар жапон тілдерін де қосты.

Австрия

Аустроазия тілдерімен «австриялық» тілдік отбасындағы байланыс көбінесе типологиялық деректерге негізделген. Дегенмен, консервативті Никобар тілдері мен Филиппиннің австронезиялық тілдері арасындағы байланыстың морфологиялық дәлелдері де бар. Роберт Бласт Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы неолиттік австро-тай бірлігін күріш өсіретін австро-азиялық мәдениеттермен байланыстыратын гипотезаны қолдайды, Шығыс Азияда күріштің алғашқы отаны және болжамды австриялық отаны Юньнань/Бірма шекаралық аймағында орналасқан деп санайды. Осы көзқарас бойынша, күріш негізіндегі халықтың өсуінен туындаған шығыс-батыс генетикалық үйлесімділік Шығыс Азияның оңтүстік бөлігінде байқалды: австроазиялық, Кра-Дай, австронезиялық тілдері, ал байланыссыз қытай-тибеттік тілдері солтүстікке қарай орналасқан.

Қытай-австронезиялық

Француз тілшісі және синолог Лоран Сагар австронезия тілдерін қытай-тибет тілдерімен байланысты деп санайды, сондай-ақ Кра-Дай тілдерін малайя-полинезия тілдерімен тығыз байланысты деп топтайды. Сагарт негізгі сөздіктегі дыбыстық сәйкестіктер мен морфологиялық параллельдерге негізделген қытай және австронезия тілдері арасындағы солтүстік-оңтүстік генетикалық байланыс бар екенін айтады. Лоран Сагарт (2017) тайвандық австронезия тілдерінде (бұрынғыдай тек сетария ғана емес) екі түрлі талқанның болуы австронезиялықтардың солтүстік-шығыс Қытайда, болжамды қытай-тибет отанына жақын орналасқандығын көрсетеді. Ко және авторлардың (2014) генетикалық зерттеулері Лоран Сагарттың тіл біліміндегі ұсынысын қолдайды, тек австронезиялық mtDNA E гаплогруппасы мен негізінен қытай-тибеттік M9a гаплогруппасы егіз болып табылады, бұл кем дегенде ерте австронезиялық және қытай-тибеттік аналық гендер қоры арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Сонымен қатар, Wei және авторлардың (2017) нәтижелері де Сагарттың ұсынысымен сәйкес келеді, олардың талдаулары негізінен австронезиялық Y ДНК гаплогруппасы O3a2b* P164(xM134) Азияның шығыс жағалау аймақтарында, Кореядан Вьетнамға дейін кең таралған, жаңа анықталған O3a2b2 N6 гаплогруппасына жатады. Сагарт австронезия тілдерін рекурсивтік тәсілмен топтастырып, Кра-Дайды малайя-полинезия тілінің бауырлас тармағы ретінде орналастырады. Оның әдістемесі әріптестері тарапынан жалған деп табылған.

Жапон тілі

Бірнеше тіл білімі мамандары жапон тілінің австронезиялық тілдер отбасымен генетикалық байланыста екенін айтты, мысалы, Бенедикт (1990), Мацумото (1975), Миллер (1967). Ал кейбір тіл білімі мамандары жапон тілінің австронезиялық тілдермен генетикалық байланысы жоқ, бірақ австронезиялық субстрат немесе адстраттың әсері болған деп санайды. Осы сценарийді ұсынатындар австронезиялықтар бұрын солтүстік және оңтүстік аралдарды мекендеген деп есептейді. Мартин Роббец (2017) жапон тілі генетикалық тұрғыдан "Трансуразиялық" (= Макроалтай) тілдер тобына жатады, бірақ "пара-австронезиялықтан" лексикалық әсер көргенін мәлімдейді, ол прото-австронезиялық тілдің болжамды туыс тілі. Тіл білімі маманы Энн Кумар (2009) кейбір австронезиялықтардың Жапонияға көшіп келгенін, мүмкін Явадан келген элиталық топ болғанын және жапондық иерархиялық қоғамды құрғанын ұсынды. Ол сондай-ақ австронезиялық және жапон тілдері арасында 82 мүмкін туыс сөзді анықтады, бірақ оның теориясы әлі де көп дау тудырып отыр. Тіл білімі маманы Аша Перелцвайг Кумардың теориясын бірнеше тұрғыдан сынады.

Шығыс Азия

2001 жылы Стэнли Староста «Шығыс Азиялық» деп аталатын жаңа тілдер отбасын ұсынды, ол жапон және корей тілдерінен басқа, кең Шығыс Азия аймағындағы барлық негізгі тілдер отбасын қамтиды. Бұл ұсынылған отбасы екі тармақтан тұрады: австронезиялық және қытай-тибеттік янгзиан. Кра-Дай отбасы австронезиялық тармағының бөлігі деп есептеледі, ал «янгзиан» австроазиялық және хмонг-миен тілдерінен құралған қытай-тибеттік тілдерінің жаңа туысқан тармағы болып табылады. 2006 жылы Майкл Д. Лариш сияқты тіл білімі мамандары бұл ұсынысты одан әрі зерттеді және макроотбасыға жапон және корей тілдерін де қосты. Бұл ұсынысты Джордж ван Дрием сияқты тіл білімі мамандары қабылдады, бірақ жапон және корей тілдерін қоспады.

Оган

австронезиялық және онган прототілдері австронезиялық-онган прототілінен туындаған деп ұсынды. Бұл көзқарас негізгі лингвистер тарапынан қолдау таппайды және өте даулы болып қала береді. Роберт Бласт Блевинстің ұсынысын негізсіз және тек кездейсоқ ұқсастықтар мен әдістемелік қателіктерге негізделген деп сынады.