Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы австронезиялық тіл, стандартты индонезия және малайзия тілдерінің негізінде қалыптасқан тіл. Малай (/m//ə/'/l//eɪ/ məLAY; , Jawi: بهاس ملايو) – Бруней, Индонезия, Малайзия және Сингапурдың ресми тілі, сонымен қатар Шығыс Тимор мен Таиландтың кейбір аймақтарында қолданылады. Барлығы, теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияда 290 миллион адам (оның ішінде 260 миллионы «индонезиялық» тілінде) сөйлейді. Бұл тіл көп орталықты, яғни оның бірнеше нұсқасы әртүрлі ресми атаулары бар бірнеше мемлекеттің ұлттық тілі (bahasa kebangsaan немесе bahasa nasional) ретінде қабылданған: Малайзияда ол Bahasa Malaysia («малайзиялық») немесе Bahasa Melayu («малай тілі») деп аталады; Сингапур мен Брунейде – Bahasa Melayu («малай тілі»); ал Индонезияда «индонезиялық тіл» деп аталатын Bahasa Indonesia автономды нормативтік нұсқасы, bahasa persatuan/pemersatu («бірлестіруші тіл» немесе лингва франка) ретінде танылады. «Малай» (bahasa Melayu) термині ел ішінде Орталық Суматра мен Батыс Калимантанға дейінгі аймақтардағы малай тілінің жергілікті диалекттерімен шектеледі. Классикалық малай, сондай-ақ «Сот Малайы» деп те аталады, отарлауға дейінгі Малакка және Джохор сұлтандықтарының әдеби стандарты болды. Сондықтан бұл тілді кейде Малакка, Джохор немесе Риау малайы (немесе осы атаулардың әртүрлі комбинациялары) деп атайды, оны басқа малай тілдерінен ажырату үшін. Ethnologue 16 журналының мәліметінше, олар қазір жеке тіл ретінде тізімдеген малай тілінің бірнеше нұсқасы, соның ішінде Малай түбіндегі Оранг Асли тайпаларының диалекттері стандартты малай тілімен тығыз байланысты және диалект болып танылуы мүмкін. Сонымен қатар, классикалық малай тілінен туындаған лингва франкаға негізделген бірнеше малай сауда және креол тілдері (мысалы, Амбон малайы) бар, сондай-ақ аралас тіл болып саналатын Макассар малайы да бар.
the language on which Standard Indonesian and Malaysian are based
Malay (/m//ə/'/l//eɪ/ məLAY; , Jawi: بهاس ملايو) is an Austronesian language that is an official language of Brunei, Indonesia, Malaysia, and Singapore, and that is also spoken in East Timor and parts of Thailand. Altogether, it is spoken by 290 million people (including 260 million as "Indonesian") across Maritime Southeast Asia. The language is pluricentric, i. e., several varieties of it are standardized as the national language (bahasa kebangsaan or bahasa nasional) of several nation states with various official names: in Malaysia, it is designated as either Bahasa Malaysia ("Malaysian") or also Bahasa Melayu ("Malay language"); in Singapore and Brunei, it is called Bahasa Melayu ("Malay language"); in Indonesia, an autonomous normative variety called Bahasa Indonesia ("Indonesian language") is designated the bahasa persatuan/pemersatu ("unifying language" or lingua franca) whereas the term "Malay" (bahasa Melayu) is domestically restricted to vernacular varieties of Malay indigenous to areas of Central to Southern Sumatra and West Kalimantan. Classical Malay, also called Court Malay, was the literary standard of the pre colonial Malacca and Johor Sultanates and so the language is sometimes called Malacca, Johor or Riau Malay (or various combinations of those names) to distinguish it from the various other Malayic languages. According to Ethnologue 16, several of the Malayic varieties they currently list as separate languages, including the Orang Asli varieties of Peninsular Malay, are so closely related to standard Malay that they may prove to be dialects. There are also several Malay trade and creole languages (e. g. Ambonese Malay) based on a lingua franca derived from Classical Malay as well as Makassar Malay, which appears to be a mixed language.
Шығу тегі
Малай тілінің тарихи тіл білімі мамандары малай тілдерінің алғашқы отаны Борнеоның батысында болған деген келісімде. Борнеода кем дегенде б.з.д. 1000 жылы қолданылған "Прото-малай" деп аталатын тіл, барлық кейінгі малай тілдерінің түпкі атасы деп саналады. Оның алдыңғы тілі – "Proto Malayo Polynesian", "Proto Austronesian" тілінің ұрпағы, кем дегенде б.з.д. 2000 жылы бөліне бастаған, бұл Тайвань аралынан Ұлы Оңтүстік-Шығыс Азия теңіз жағалауына австронезиялық халықтардың оңтүстікке қарай кеңеюінің нәтижесі болуы мүмкін.
Тарих
Малай тілінің тарихы бес кезеңге бөлінеді: көне малай, ауыспалы кезең, классикалық малай, соңғы заманауи малай және заманауи малай. Көне малай тілі классикалық малай тілінің түп атасы деп саналады. Көне малай тіліне Үндістанның классикалық тілі санскрит әсер еткен. Санскриттен алынған сөздерді көне малай сөздігінде табуға болады. Көне малай тіліндегі ең көне тас жазу Индонезияның Суматра аралынан табылды. Кедукан Букит жазуы деп аталатын бұл жазу 1920 жылғы 29 қарашада голландиялық М. Батенбург Муси өзенінің саласы Татанг өзенінің жағасындағы Оңтүстік Суматрада тапты. Ғасырлар бойы Шривиджая өзінің кеңеюі, экономикалық күші және әскери қабілеті арқылы Малай архипелагында көне малай тілінің кеңінен таралуына жауапты болды. Бұл тіл саудагерлердің жұмыс тілі болды және аймақтағы түрлі порттар мен базарларда қолданылды. Басқа дәлел – Паллавадан кейінгі әріптердегі Танжунг Танах заңы. Бұл 14 ғасырға жататын исламға дейінгі заң мәтіні Адитяварман дәуірінде (1345–1377) Дхармасарайда, Суматрадағы Шривиджая билігінің аяқталуынан кейін пайда болған индуист-буддалық патшалықта жасалды. Бұл заңдар бүгінде Индонезияның Суматра таулы аймағында тұратын Минангабау халқы үшін еді. Теренггану жазу тасы (малайша: Batu Bersurat Terengganu; джауи: باتو برسورت ترڠݢانو) – Малайзияның Теренггану қаласында табылған джауи әрпімен жазылған гранит стела. Бұл классикалық малай жазуының ең ерте дәлелі болып табылады. Шамамен 702 жылы жазылған жазу Оңтүстік-Шығыс Азиядағы малай әлемінде джауи жазуының ең ерте дәлелі болып табылады және аймақта исламның мемлекеттік дін ретінде пайда болуының ең көне куәліктерінің бірі еді. Онда Сери Падука Туан атымен белгілі Теренггану билеушісі жариялаған жарлық бар, ол өзінің халқын исламды таратуға және сақтауға шақырып, олардың басшылығы үшін 10 негізгі шариғат заңын ұсынады. Классикалық малай тілі Малакка сұлтандығы дәуірінде (1402–1511) аймақтың лингва франкасы ретінде кеңінен қолданыла бастады. Бұл кезеңде малай тілі ислам әдебиетінің ықпалымен қарқынды дамыды. Бұл даму тілдің сипатын араб, санскрит және тамил сөздерінің көптеп енуімен өзгертті, осыны классикалық малай деп атады. Малакка сұлтандығы кезінде тіл қазіргі малай тілін сөйлейтін адамдарға таныс формаға айналды. Жохор сұлтандығына көшкен кезде, ол классикалық тілді қолдануды жалғастырды; ол голландтық Риау және британдық Жохормен байланысты болғандықтан, Риау малай тілі классикалық тілге жақын деп жиі болжанады. Дегенмен, Малакка малай тілі мен Риау тілінің арасында тікелей байланыс жоқ. Малай тілінде сақталған ең көне хаттардың арасында қазіргі Индонезиядағы Малук аралдарындағы Тернате сұлтаны Абу Хаяттың 1521–1522 жылдарға жататын хаттары бар. Бұл мәтін португалдық саяхатшы Франсиско Серраомен байланысқа түскеннен кейін Португалия патшасына жолданған.
Жіктеу
Малай тілі – Оңтүстік-Шығыс Азия және Тынық мұхиты аймағындағы тілдерді қамтитын австронезиялық тілдер отбасының мүшесі. Бұл отбасыға континенттік Азиядағы тілдер де кіреді, бірақ олардың саны аз. Үнді мұхитындағы Мадагаскарда сөйлейтін малагаси тілі де осы тілдер отбасының құрамына жатады. Бұл тілдердің өзара түсіністік деңгейі әртүрлі болғанымен, олардың ұқсастықтары көбінесе айқын байқалады. Малай сияқты консервативті тілдерде көптеген түбірлер ортақ ата-бабасы – протоавстронезиялық тілден салыстырмалы түрде аз өзгеріспен келген. Осы тілдерде туыстық, денсаулық, дене мүшелері және кең таралған жануарлар туралы сөздерде көптеген бір түбірлі сөздер кездеседі. Сандар, әсіресе, ерекше ұқсастықтарды көрсетеді. Австронезия тілінде малай тілі Малайя және Индонезия архипелагында Суматрадан келген малай саудагерлері таратып кеткен, малай тілдері деп аталатын көптеген жақын тілдердің тобына жатады. "Малай" деп аталатын сөйлеудің қай түрлері осы тілдің диалектілері деп есептелуі керек, ал қайсысын жеке малай тілдері деп жіктеу керек дегенде пікір таласы бар. Мысалы, Брунейдің жергілікті тілі – брунейлік малай тілі стандартты тілмен оңай түсінілмейді, сондай-ақ Малай түбегіндегі Кедах малайы сияқты кейбір диалекттерде де осы жағдай байқалады. Дегенмен, Бруней мен Кедах тілдері өте жақын.
Жазу жүйесі
Малай тілі қазір Бруней, Малайзия және Сингапурда Руми деп белгілі латын қарпімен, ал Индонезияда латын тілінде жазылады, бірақ Араб Мелаю немесе Жауи деп аталатын араб әрпі де бар. Латын қарпі Малайзия, Сингапур және Индонезияда ресми тілде қолданылады. Малай тілінде индуистік-араб цифрлары қолданылады. Руми (латын) және Жауи Брунейде ғана екі ресми тіл. Мекемелер мен ұйымдардың атаулары Жауи және Руми (латын) әрпімен жазылуы керек. Жауи мектептерде, әсіресе дін мектебінде – «сеkolah агама»да, 6-7 жастан 12-14 жасқа дейінгі мұсылман оқушылары үшін күндізгі сабақта міндетті түрде қолданылады. Қазіргі уақытта Малайзияда Жауи әрпін сақтауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде, және Малайзияда малай тілінен емтихан тапсыратын студенттер сұрақтарға Жауи әрпімен жауап беруге құқылы. Дегенмен, Бруней мен Малайзияда латын әрпі ресми және бейресми мақсаттар үшін ең көп қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, малай тілі әртүрлі жазу түрлерімен жазылған. Араб әрпі Малай аймағына енгізілгенге дейін малай тілі Паллава, Кави және Ренконг жазуларымен жазылған; бұл жазулар қазір жиі қолданылмайды, бірақ Вьетнам мен Камбоджаның чам халқы сияқты ұқсас жазу жүйелерін қолданады. Ежелгі малай тілі Паллава және Кави жазуларымен жазылған, бұл Малай аймағындағы бірнеше жазулы тастардан көрініп тұр. Пасай патшалығынан бастап және Малакка сұлтандығының алтын ғасырында Жауи осы жазуларды бірте-бірте ығыстырып, Малай аймағында ең көп қолданылатын жазуға айналды. 17 ғасырдан бастап голланд және британдықтардың ықпалымен Жауи әрпі біртіндеп Руми әрпімен алмастырылды.
Грамматика
Малай тілі агглютинативті тіл, жаңа сөздер үш тәсілмен жасалады: түбір сөзге жұрнақтар қосу (жұрнақтау), күрделі сөз құрастыру (құрастыру) немесе сөздердің немесе сөздердің бөліктерін қайталау (қайталау). Есімдер мен етістіктер негізгі түбірлер болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар префикстер, суффикстер және циркумфикстер арқылы басқа сөздерден туындайды. Малай тілінде грамматикалық жыныс жоқ, тек кейбір сөздерде ғана табиғи жыныс көрсетіледі; «ол» (ер/әйел) үшін dia, ал «оныкі» (ер/әйел) үшін dia punya қолданылады. Малай тілінде грамматикалық көпше түр де жоқ; сондықтан orang «адам» немесе «адамдар» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Етістіктер тұлға немесе сан бойынша өзгермейді және уақыт бойынша белгіленбейді; уақыт керісінше, уақыт туралы шылаулар (мысалы, «кеше») немесе sudah «күні бұрын» және belum «әлі емес» сияқты уақыт көрSetкіштері арқылы білдіріледі. Екінші жағынан, мағынаның нюанстарын беру және сөйлеу әрекетін немесе қасақана және кездейсоқ көңіл күйді білдіру үшін күрделі етістік жұрнақтары жүйесі бар. Малай тілінде ағылшын тіліндегідей грамматикалық субъект жоқ. Интранзитивті сөйлемдерде есім етістіктен бұрын келеді. Агент пен объектінің екеуі болған кезде, олар етістікпен бөлінеді (OVA немесе AVO), ал айырмашылық етістіктің райында кодталады. OVA, көбінесе, бірақ қате түрде «пассивті» деп аталады, бұл негізгі және ең көп қолданылатын сөз тәртібі.
Сөздік қоры және қарыз сөздер
Малай тілі араб тілінен (әсіресе діни терминдер), санскрит, тамил, кейбір қытай тілдерінен, парсы (Малай архипелагының тарихи сауда орталығы болғандықтан), сондай-ақ жақында португал, голланд және ағылшын тілдерінен (әсіресе ғылыми және техникалық терминдер) көптеген сөздерді қабылдаған.
Түрлері мен туыс тілдері
Малайлар мен Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Оңтүстік Таиланд, Шығыс Тимордағы Кампунг Алор және Филиппиннің оңтүстік бөлігіндегі туысқан халықтар сөйлейтін, өте жақын тілдер тобы бар. Олар дәстүрлі түрде малай, пара малай және аборигендік малай деп жіктеледі, бірақ бұл тілдік жіктелудің орнына географиялық және этникалық ерекшеліктерді көрсетеді. Малай тілдері әртүрлі деңгейде өзара түсіністі, бірақ көп жағдайда тіл мен диалект арасындағы шекара анық емес. Пара-малай тіліне Суматраның малай тілдері кіреді: Мынкабау, Орталық малай (Бенгкулу), Пекал, Таланг Мамак, Муси (Палембанг), Негери Сембилан (Малайзия) және Дуано’. Аборигендік малай – Малайядағы Оранг Асли (протомалай) халқының сөйлейтін тілдері. Олар: Якун, Оранг Канак, Оранг Селетар және Темуан. Басқа малай тілдері бұл топтардың ешқайсысына кірмейді және олар арал арқылы малайлардың таралуымен байланысты. Оларға малакк малай (малайзиялық және индонезиялық), кедах малай, кедайян/Бруней малай, берау малай, банка малай, джамби малай, кутай малай, натуна малай, риау малай, лонконг, патани малай және банджарез кіреді. Ментерап та осы тілдердің бірі болуы мүмкін. Сонымен қатар, бетави, кокос малай, макасар малай, амбонез малай, дили малай, купанг малай, манадо малай, папуа малай, патани малай, сатун малай, сонгхла малай, бангкок малай және сабах малай сияқты бірнеше малай тіліне негізделген креол тілдері бар, олар стандартты (малакк) малайдан түрлі дәрежеде ерекшеленеді. Кейптаунда ерте заманда қоныстанған, қазір Түстілер деп аталатын Кейп Малай қауымының арқасында көптеген классикалық малай сөздері африкаанс тіліне енді.
Пайдалануы
Малай және туысқан малай тілдері қолданылатын елдердегі қолданылу деңгейі тарихи және мәдени жағдайларға байланысты әртүрлі. Малай тілі Малайзия Конституциясының 152-бабына сәйкес Малайзияның мемлекеттік тілі болып табылады және 1968 жылы Батыс Малайзияда, ал 1974 жылдан бастап Шығыс Малайзияда біртіндеп жалғыз ресми тіл мәртебесіне ие болды. Дегенмен, ағылшын тілі кәсіби және коммерциялық салаларда, сондай-ақ жоғары соттарда кеңінен қолданыла береді. Елдегі этникалық азшылықтар да басқа азшылық тілдерін жиі қолданады. Брунейдегі жағдай Малайзиядағы жағдайға ұқсас. Сингапурда малай тілі әр түрлі ұлт өкілдері арасында лингва франка болған. Бұл мәртебе көбінесе ағылшын тіліне берілгенімен, малай тілі мемлекеттік тіл мәртебесін сақтап тұр және ұлттық әнұран, Majulah Singapura, толығымен малай тілінде жазылған. Сонымен қатар, әскери, полиция және азаматтық қорғаныс күштеріндегі парадтар тек малай тілінде ғана беріледі. Таиландтың оңтүстік облыстарының көптеген тұрғындары – бұрынғы малай патшалығының бір бөлігі болған Паттани аймағында – Яви диалектісінде сөйлейді (жавимен шатастырмаңыз), ол келантандық малай тіліне ұқсас, бірақ ресми мәртебесі немесе танылуы жоқ. Филиппинмен ерте замандағы байланыстар нәтижесінде малай тілінен алынған dalam hati (шынайы сезім), luwalhati (дәреже), tengah hari (түс), sedap (дәмді) сияқты сөздер тагалог және басқа филиппин тілдеріне сіңіп, дамыған. Ал индонезия тілі аралдары мен этникалық топтары арасында лингва франка ретінде табысқа жетті, өйткені оның үстемдігін қызмет еткен отарлық тіл, голланд тілі енді кеңінен қолданылмайды. (Шығыс Тиморда, 1976 жылдан 1999 жылға дейін Индонезияның провинциясы ретінде басқарылған, индонезия тілі кеңінен қолданылады және Конституцияда «жұмыс тілі» ретінде танылған.) Малакка диалектісінен пайда болған индонезия тілінен басқа, Индонезияда малай тілінің көптеген нұсқалары бар, олар батыс және шығыс топтарына бөлінеді. Батыс малай диалектілері негізінен Суматра және Борнеода қолданылады, Борнео өзі Борнео және Суматра малайларына бөлінеді; ең көп таралған Суматра малай диалектілері – Риау малай, Лангкат, Палембанг малай және Джамби малай. Минангкабау, Керинчи және Бенгкулу Суматра малайының ұрпақтары деп саналады. Сонымен қатар, Джакарта диалектісі (Бетави деп аталады) батыс малай тобына жатады. Шығыс нұсқалары диалекттер немесе креол тілдері ретінде жіктеледі және малай немесе Нусантара архипелагының шығыс бөлігінде қолданылады, оларға Макассар малай, Манадо малай, Амбон малай, Солтүстік Молукка малай, Купанг малай, Дили малай және Папуа малай жатады. Екі топтың арасындағы айырмашылықтар айқын байқалады. Мысалы, «кіта» сөзі батыста «біз» дегенді білдірсе, Манадода «мен» дегенді білдіреді, ал Манадода «біз» дегенді білдіру үшін «торанг» және Амбонда «катонг» (алғашқыда малай тілінен «кіта оранг» – «біз адамдар» деген сөзден қысқартылған) қолданылады. Тағы бір айырмашылық – шығыс диалектілерінде иелік жалғауларының (және жұрнақтардың) жоқтығы. Манадо иелікті білдіру үшін «pe» алдығы есімін, ал Амбон «pu» (малай тілінен «punya» – «иелену») қолданады. Сондықтан «Менің атым» және «Біздің үйіміз» батыс малай тілінде «namaku» және «rumah kita» деп аударылады, ал Манадода «kita pe nama» және «torang pe rumah», ал Амбон диалектісінде «beta pu nama» және «katong pu rumah» болады. Батыс диалектілерінде айтылуы әртүрлі болуы мүмкін, әсіресе «а» дауысты әрпімен аяқталатын сөздердің айтылуы. Мысалы, Малайзияның кейбір аймақтарында және Сингапурда «кіта» (қосымша «біз, біздің») /kitɑ/ деп айтылады, ал Келантанда және Оңтүстік Таиландта /kitɑ/, Риауда /kitɑ/, Палембангте /kitɑ/, Бетауи және Перакта /kitɑ/, ал Кедах және Перлисте /kitɑ/ деп айтылады. Батавия және шығыс диалектілері кейде малай креолдары ретінде қарастырылады, өйткені олардың сөйлеушілері этникалық жағынан малай емес.
Мысалдар
Барлық малай тілділер төмендегі аудармалардың бірін түсінуі керек, олар көбінесе сөздерді таңдау жағынан ерекшеленеді. "Мақала" үшін "пасал" және "перкара", ал "декларация" үшін "пернятаан" және "периситихаран" сөздері индонезиялық және малайзиялық стандарттарға тән, бірақ басқа жағдайда барлық сөздер екеуінде де кездеседі (тіпті бұл сөздер сәл әртүрлі мағынада қолданылуы мүмкін). + Адам құқықтарының жалпы декларациясының 1-бабы
АғылшынМалай Индонезия Стандарт "Малай"
Адам құқықтарының жалпы декларациясы Адам құқықтары туралы жалпы декларация (Адам құқықтары туралы жалпы декларация)
1-бап Параграф 1 Перкара 1
Барлық адамдар бостандықпен, қадір-қасиет және құқықтарда тең туады. Олардың санасы мен ар-ұжданы бар және бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек.
Барлық адамдар азаттықпен, бірдей қадір-қасиет және құқықтармен дүниеге келеді. Олар ақыл-ой мен санаға ие және бір-біріне бауырластық рухта қарауы керек. (Барлық адамдар бостандықта туған, олардың қадір-қасиеті мен құқықтары бірдей. Олар ақыл-сана мен ар-ұжданға ие және бір-бірімен бауырластық рухта қарым-қатынас жасауы керек.)
Барлық адамдар бостандықта және тең құқықта дүниеге келеді. Олардың ойлары мен сезімдері бар және бір-біріне бауырластық рухта қарауы керек. (Барлық адамдар азаттықпен, тең құқықтармен және қадір-қасиеттерімен туады. Олардың ойлары мен сезімдері бар, сондықтан олар бауырластық рухта бірге болуы керек.)