Кіріспе

Вануатудың ағылшын тіліндегі креол тілі – бислама (; сонымен қатар оның бұрынғы французша атауымен белгілі, bichelamar biʃlamaʁ) – ағылшын тіліндегі креол тілі және Вануатудың ресми тілдерінің бірі. Ол көптеген "Urban ni Vanuatu" (Порт-Вила және Луганвиллде тұратын азаматтар) үшін туған тіл, ал елдің қалған бөлігінің көпшілігі үшін екінші тіл. Елдің ұлттық әнұраны "Юми, Юми, Юми" әнінің мәтіні бислама тілінде жазылған. Бислама сөздерінің 95% астамы ағылшын тілінен алынған, ал қалғаны француз тілінен бірнеше ондаған сөзді және Вануатудың әртүрлі тілдерінен мұраға қалған белгілі бір сөздерді қамтиды, бірақ олар негізінен флора мен фауна терминологиясымен шектеледі. Бұл жергілікті тілдердің сөздікке тигізген әсері төмен болғанымен, морфосинтаксис саласында өте жоғары. Сондықтан бислама тілін ағылшын сөздігімен және Океания грамматикасы мен фонетикасымен сипаттауға болады.

Тарих

1870 және 1880 жылдары «қара құс» кезеңінде Тынық мұхиты аралдарының жүздеген мың тұрғыны (олардың көпшілігі Жаңа Гебрид аралдарынан, қазіргі Вануату архипелагынан) келісімшарт бойынша жұмысшы ретінде алынып, көбінесе қашқындап, плантацияларда, негізінен Квинсленд (Австралия) және Фиджиде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы плантацияларда бірнеше тілде сөйлейтін болғандықтан, жергілікті пиджин тілі қалыптасты, ол ағылшын лексикасын аймақтағы тілдерге тән грамматикалық құрылымдармен үйлестірді. Осы ерте плантациялық пиджин – бислама тілінің ғана емес, сонымен қатар Папуа-Жаңа Гвинеядағы ток-писин және Соломон аралдарындағы пиджин тілінің де бастауы. Бұл креол тілі 20 ғасырдың басында Вануату архипелагында тарала бастады, бұрынғы «қара құстар» мен олардың ұрпақтары туған жерлеріне қайта оралғанда. Осы креол тілін білу еуропалық саудагерлер мен отарлаушылармен ғана емес, сонымен қатар жергілікті халықтар арасында да байланыс орнатуға көмектесті. Вануату әлемдегі ең көп тілді елдердің бірі болып саналады (бір мәлімет бойынша, 225 000 халқына 113 тілге ие), сондықтан бислама Вануату тұрғындары арасында, сондай-ақ шетелдіктермен қарым-қатынас үшін лингва франка ретінде пайдалы қызмет етеді. Тарихының көп бөлігінде ауызша қолданылғанмен, бисламаның алғашқы сөздігі 1977 жылы жарық көрді. 1995 жылы жаңа сөздік шықты, ал 2004 жылғы екінші басылымымен бірге, жазбаша бисламаның стандартталған және бірыңғай әліпбиін жасауға ықпал етті. Бисламадан басқа, Вануату тұрғындарының көпшілігі өздерінің жергілікті тілін, әкесінің және/немесе анасының тілін, сондай-ақ жұбайының тілін де біледі. Мектептер мен білім беру орындарында оқытудың ресми тілдері – ағылшын және француз тілдері.

Атауы

Бислама атауы (әсіресе француз тілінде Бишеламар деп аталады) 19-ғасырдың басында Beach la Mar сөзінен, француз тіліндегі биче де мер немесе беш де мер – теңіз қызанағы деген сөзден шыққан, ол португал тіліндегі бичо до мар, яғни «теңіз жануары» сөзінің өзгеруінен пайда болған. 1840 жылдардың басында сандал ағашы жиналғанда теңіз қызанақтары да жиналып, кептірілді. «Биче ла мар» және «Сandalwood English» деген атаулар жергілікті жұмысшылардың арасында, сондай-ақ ағылшын тілінде сөйлейтін бақылаушылармен қолданылатын пиджин түрімен байланысты болды. Роберт Луис Стивенсон 1888 және 1889 жылдары Тынық мұхиты арқылы жасаған саяхаты туралы баяндамасында: «Жергілікті тұрғындар көбінесе ағылшын тілінің аз-маз білімін жинап алды немесе батысқа қарай «Beach la Mar» деп аталатын тиімді пиджин тілін үйренді» деп жазды. Джек Лондонның «Ях! Ях! Ях!» («Оңтүстік теңіз әңгімелері») атты әңгімесінде «беч де мер» деп аталатын аралас тілге жиі сілтеме жасалады, және әңгіменің көп бөлігі осы тілде жүзеге асырылады. Бүгінде жас бислама тілінде сөйлейтін көптеген адамдар бислама сөзін теңіз қызанағын атау үшін сирек қолданады, себебі француз тілінен алынған бездемеа сөзі көбірек танымал болды.

Орфографиялық

Бислама латын әліпбиінде А, В, Д, Е, Ф, Г, Х, И, Ж, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, V, W, Y әріптері және AE, AO және NG диграфтары қолданылады. 1995 жылға дейін қолданылған ескі латын орфографиясында É (қазір E), AI және AU (қазір AE және AO) болған. Дауыстылардың үндестігінде AÏ және AÜ қолданылды (қазір AI және AU деп жазылады). Лабиализацияланған дауыссыз дыбыстар (қарыз сөздерде қолданылады), қазір тильдамен (M̃ және P̃) немесе келесі W (MW және PW) жазылады, бұрын макронмен жазылған, Вануатудың жергілікті тілдерінде қолданылатын қағидаларға сәйкес: M̄ үшін және P̄ үшін.

Пятидесятница аралында кейде Бислама үшін авоиули жазуы қолданылады. Әріптердің пішіні құмға салынған суреттерден алынған. Онда NG және NGG үшін жеке әріптер бар, бірақ әйтпесе жоғарыда аталған латын әліпбиіне ұқсас, бірақ үлкен әріптер сирек қолданылады, тыныш белгілері өзгеше, үлкен сандар үшін цифрлар және шошқа тістері сияқты жиі саудаланатын тауарлар үшін логограммалар бар.

Грамматика

Бислама тілінде жиі қолданылатын екі сөз – "long" және "blong", олар ағылшын немесе француз тілдеріндегі көптеген предлогтардың қызметін атқарады.

Есімдіктер

Көптік түрі сөздің алдына "ол" қосылып жасалады. Мысалы, bia 'сыра'; ol bia = "сыралар". "Ол" сөзі ағылшын тіліндегі "all" сөзінен алынған. Сандармен қолданғанда, дара түр қолданылады. 2 bia, 3 bia, және т.б.

Диалектілік өзгерістер

Диалектілер бар, олар негізінен түрлі аймақтардағы әртүрлі айтылуларымен сипатталады, бұл туған тілдердің әртүрлі дыбысталуынан туындайды. Болашақ шақ жөнінде «Бэмбэ», «Мбэ», «Нмбэ» немесе «Бэ» деп айтуға болады. Сонымен қатар, Бислама немесе жергілікті сөздерді қолдану да әртүрлі аймақтарда өзгеріп отырады, көптеген адамдар Бисламаны толықтыру үшін ағылшын, француз тілдерінен немесе жергілікті тілдерден сөздер қосады. Сондықтан, елордада «компьютер» деген сөзді жиі естисіз, ал басқа жерлерде «ординатер» деген сөзді естуіңіз мүмкін.

Әдебиет және үлгілер

Бислама тіліндегі ең ұзын жазба жұмысы – 1998 жылы аяқталған Киелі кітап. Лұқа 2:6–7: Бислама:"Тұфала Бетлемде тұр, Мәриямның бала туу уақыты келді. Ол өз алғашқы ұлын, баласын дүниеге әкелді. Ол оны матаға орап, шөп салынған төсекке жатқызды, себебі олар үшін қонақ бөлмесі болмады." Олар онда болғанда Мәриямның бала туу уақыты жетіп, алғашқы ұлын тапты. Оларға қонақ үйден орын болмағандықтан, оны матаға орап, мал жемдейтін төсекке жатқызды.