Кіріспе

Тувалу тілдері
Тувалуда сөйлейтін полинезия тілі.

Тувалу халқының саны шамамен 10 645 адамды құрайды (2017 жылғы шағын санақ бойынша), бірақ бүкіл әлемде 13 000-нан астам тувалу тілінде сөйлейтін адам бар деп есептеледі. 2015 жылы Жаңа Зеландияда 3 500-ден астам тувалулық тұрады деп болжанады, олардың шамамен жартысы Жаңа Зеландияда туған, ал Жаңа Зеландиядағы тувалулық қауымдастығының 65 пайызы тувалу тілінде сөйлей алады.

Атаудың өзгеруі

Тувалу тілінде сөйлейтін адамдар өз тіліне әртүрлі атаулар береді. Тілдің өзінде ол көбінесе "te ggana Tuuvalu" деп аталады, бұл "тувалу тілі" дегенді білдіреді, немесе одан да бейресми түрде "te ggana a tatou" деп аталады, яғни "біздің тіліміз". Вейтупи және Фунафути диалектілері "te 'gana māsani" деп аталатын стандартты тіл ретінде белгілі, бұл "ортақ тіл" дегенді білдіреді.

Тарих

Тувалу тілі, барлық басқа полинезия тілдері сияқты, шамамен 2000 жыл бұрын сөйленген, тарих тіл білімі мамандары "Протополинезиялық" деп атап жүрген ортақ ата-баба тілінен туындаған.

Тілдің әсері

Тувалу тілі Микронезиялық гильберттік тілмен, самоа тілімен және, көбірек, ағылшын тілімен маңызды байланыста болды. Гилберт тілінде Нуи аралында сөйлейді және Гилберт аралдарында отаршылдық әкімшілік орналасқан кезде тувалулықтар үшін маңызды болған. Самоа тілі миссионерлер арқылы енгізілді және тілге ең көп әсер еткен. XIX ғасырда Океанияда отарлаудың қарқынды кезеңінде тувалу тілі самоа миссионер пасторларының ықпалына түсті. Тувалулықтарды "христиандыққа баулу" мақсатымен, самоа тілінің лингвистикалық қолдануы ресми үкіметтік актілерде және сауаттылыққа оқытуда, сондай-ақ шіркеуде байқалды, 1950 жылдары тувалу тілімен алмастырылғанша. Ағылшын тілінің ықпалы шектеулі, бірақ артып келеді. 1970 жылдары саяси тәуелсіздік алғаннан бері ағылшын тілін білу Тувалуда экономикалық тұрақтылық үшін маңызды болып табылады. Ағылшын тілінде сөйлей білу шетелдік байланыстар үшін маңызды және көбінесе бизнес және үкіметтік ортада қолданылады.

Фонотактика

Полинезия тілдерінің көпшілігі сияқты, тувалу тілінде де буын V немесе CV түрінде болады. Дауыстылар мен қосымша әріптердің екеуі де ұзақ немесе қысқа болуы мүмкін. Қосымша әріптердің орналасуына ешқандай шектеу қойылмаған, алайда оларды сөздердің соңында қолдануға болмайды (буындық шектеулерге сәйкес). Тувалу тілінде дауыссыз әріптердің тізбегі болмайды.

Қарыз сөздер фонологиясы

Тувалу тілінің дыбыстық тізіміндегі ешбір дыбыс тек қарыз сөздерде ғана қолданылмайды. Қазіргі уақытта ағылшын тілінен ғана қарыз сөздер алынуда – самоан және гильберт тілдерінен алынған қарыздар бұрыннан-ақ тувалу тілінің дыбысталу ережелеріне бейімделген. Ескі әрі кең таралған ағылшын қарыздары, жақында қабылданғандарына қарағанда, стандартты дыбысталу ережелеріне сәйкес келуі мүмкін.

Стресс, түйісу және ұзарту

Басымдық соңғысы алдындағы моранда. Екі еселенген дауыссыз дыбыстардың негізгі функциялары:

Көптік – мысалы, nofo 'отыр' (жекеше) v nnofo 'отыр' (көпше).
Қайталама буынның қысқаруы – мысалы, lelei 'жақсы' солтүстік диалектілерде оңтүстік диалектілерде llei болады. Белгілі бір артикль те-нің қысқаруы – мысалы, te tagata 'адам' ttagata болады. Екі сөздің мағынасын ажырату – мысалы, mmala 'тымырқақ' v mala 'ауру'.

Ұзын дауыссыз дыбыстар көптікті немесе мағынаның ажыратылуын көрсету үшін қолданылуы мүмкін.

Сөз тәртібі

Көптеген Полинезия тілдері сияқты, тувалу тілі де көбінесе VSO сөз тәртібін қолданады, мұнда етістікке көбінесе етістік маркері қойылды. Дегенмен, сөз тәртібі өте икемді, және VSO стандартына сәйкес келетін сөйлемдерге қарағанда, одан ауытқулар көбірек. Беснье (134-бет) VSO-ның статистикалық тұрғыдан ең сирек қолданылатын сөз тәртібі екенін, ал OVS-ның ең көп қолданылатын сөз тәртібі екенін көрсетеді, бірақ VSO синтаксистік тұрғыдан негізгі деп санайды. Егер бірінші жақ есімдігіне немесе жеке есімге баса назар қойылса, онда ол етістіктен бұрын келіп, сөйлем құрылымы SVO болып қалыптасады. Тувалу жазушысы Афаэзе Маноа (1942–) "Тувалу үшін Құдіреттіге (тувалу: Тувалу мо те Атуа)" әнін жазды, ол 1978 жылы Тувалудың мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды.

Ауызша айтылған дәстүрлер

Тувалу тілінде ұзаққа созылған жазба дәстүрлер болмаса да, Тувалу музыкасындағы материалдарда, оның ішінде Лондон миссионерлік қоғамынан Тувалуға жіберілген христиан миссионерлерінің ықпалына дейінгі ауызша дәстүрлердің мол жиынтығы сақталған. Миссионерлер көбінесе Самоадан келген және олар христиандық ілімге қайшы келетін ауызша дәстүрлерді жойғанмен қатар, Тувалу музыкасы мен Тувалу тілінің дамуына да әсер етті. Тувалу тілінің грамматикалық сипаттамалары, әртүрлі тілдік ерекшеліктер, әсіресе сөздік өнер салаларында сақталғанын көрсетеді. Мысалы, Тувалу тіліндегі пассив конструкциясы фольклор мен ежелгі әндерден басқа қолданыстан шығып кеткен.

Академиялық зерттеулер және маңызды басылымдар

Тувалу тілі Полинезияның ең аз зерттелген тілдерінің бірі болып табылады. Ағылшын тілінде сөйлейтін зерттеушілер үшін тувалу тілінде жасалған жұмыстар шектеулі. Тувалу тілінің синтаксисін алғаш рет кеңінен зерттеген Дональд Гилберт Кеннеди болды, ол 1945 жылы «Тувалу (Эллис) аралдарының тіліне қатысты нұсқаулық» атты еңбегін жариялады. Нико Беснье тувалу тілі бойынша ең көп академиялық материалдар – сипаттамалық және лексикалық еңбектер жариялаған. Беснье тувалу тілін фонемиялық орфография арқылы сипаттайды, ол тувалулықтардың көпшілігі қолданатын орфографиядан өзгеше, және кейде екі рет айтылатын дауыссыз дыбыстарды ажырата алмайды. Джексонның «Тувалу тіліне кіріспе» кітабы тілмен алғаш танысқандар үшін пайдалы нұсқаулық болып табылады. Тувалу тілінің орфографиясы самоан тіліне негізделген, және Бесньенің сөзіне сүйенсек, дауысты және қосымша дыбыстардың ұзындығындағы маңызды айырмашылықтарды жеткілікті түрде көрсетуге қабілетсіз. Осы материалда Беснье орфографиясы қолданылады, себебі ол талқыланып отырған тілдік ерекшеліктерді ең дұрыс бейнелейді.

Қауіпке ұшырау қаупі

Азшылық тілдер қауымдастығының оқшаулануы тілдің сақталуына көмектеседі. Әлемдік температураның өсуіне байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі Тувалу аралдарына қауіп келтіруде. Зерттеушілер Тынық мұхитының "бірнеше жыл" ішінде Тувалуды, оның жерін ғана емес, халқын және тілін де қамтып алуы мүмкін екенін мойындайды. Тувалулықтардың Жаңа Зеландияға біртіндеп көшіп баруы олардың үлкен қоғамға араласуымен, азшылық тілдер қауымдастығы ретіндегі оқшаулануын жоғалтуына әкеледі. Тувалулықтардың Жаңа Зеландияға көшіп келуі және мәдениет пен қоғамға енуі жалғасқан сайын, оқшаулану азайып, тілдің жойылу қаупіне себеп болады. 2002 жылдан бері күштеп көші-қонға байланысты оқшауланудың жоқтығы Тувалу тілінің жойылуына ықпал етіп, тувалулықтардың оқшауланған тілдік орталарынан алыстауымен одан әрі қауіпті жағдайға түсіруде.