Кіріспе

6 ғасыр б.з.д. финикиялық патшалық саркофагы

Ешмуназар II-нің саркофагы – 1855 жылы Сидон қаласының оңтүстік-шығысындағы ежелгі некрополь аумағында табылған, қазіргі Ливан жерінде орналасқан, Ешмуназар II (финикиялық: 𐤀𐤔𐤌𐤍𐤏𐤆𐤓 ʾšmnʿzr) – Сидон патшасының денесі сақталған 6 ғасыр б.з.д. саркофаг. Ешмуназардың әкесі, патша Табнит және, мүмкін, Ешмуназардың анасы, патшайым Амоаштартқа тиесілі қалған екі Египет саркофагымен бірге, Мысырдан тыс жерде табылған үш саркофагтың бірі. Бұл саркофаг, мүмкін, Мысырда жергілікті амфиболиттен жасалған және 525 ж.б.з. Камбис II-нің Египетті жаулап алуына қатысқан Сидондықтар тарапынан олжа ретінде алынған. Саркофагтың қақпағында және саркофагтың иісті бөлігінде, бас қисығының бойында екі финикиялық жазу бар. Қақпақтағы жазу табылған кезде үлкен маңызға ие болды, өйткені ол Финикияда табылған алғашқы финикиялық жазу және сол кезге дейін табылған ең толық финикиялық мәтін болды. Бүгінде ол Каратпе екі тілді жазудан кейін екінші ең ұзын сақталған финикиялық жазу болып табылады. Саркофагты Бейруттағы француз консулдығының канцлері Аймэ Перетие тапсырыс бойынша Сидондағы дипломатиялық агент Альфонс Дюригелло тапты. Саркофаг бай француз ақсүйек және ғалымы Оноре де Луйнске сатылды, ал кейіннен меншік құқығына қатысты заңдық дау шешілгеннен кейін Луврге көшірілді. Оның табылғаннан кейін Еуропа мен АҚШ-тың оннан астам ғалымдары саркофагтағы жазуларды аударуға асықты, олардың көптегені финикия тілі мен иврит тілінің ұқсастығын атап өтті. Аударма ғалымдарға саркофагта жерленген патшаны, оның тегін және салған құрылыстарын анықтауға мүмкіндік берді. Жазуларда Ешмуназар II-нің тыныштығын бұзбау туралы ескерту жазылған, сондай-ақ «Патшалардың мырзасы», яғни Ахеменид патшасы, оның қызметтері үшін Дор, Яффа және Дагон аймақтарын Ешмуназар II-ге бергені айтылған. Бұл жаңалық аймақтағы археологиялық зерттеулерге үлкен қызығушылық тудырды және 1860-1861 жылдардағы Ренанның Финикия миссиясының, Ливан мен Сирияға алғашқы ірі археологиялық миссияның басты себебі болды. Бүгінде ол Лувр мұражайының финикиялық коллекциясының ең маңызды экспонаттарының бірі болып табылады.

Ешмуназар II

Ешмуназар II (Феникия: ʾšmnʿzr, «Ешмун көмектеседі» деген мағына беретін теофоралық есім) – б.з.б. 539 жыл шамасында – б.з.б. 525 жыл шамасында билік еткен финикиялық Сидон патшасы. Ол Әһменидтер империясының вассалы және патша Ешмуназар I-нің немересі болды. Ешмуназар II Сидон тағында әкесі Табнит I-нің орнын басты. Табнит I өлімінен бұрын қысқа ғана уақыт билік етті, ал оның қарындасы Амоаштарт Ешмуназар II дүниеге келгенге дейін регенттік қызметін атқарды. Амоаштарт Ешмуназар II есейгенге дейін оның регенті болып билік етті. Алайда, Ешмуназар II Әһменидтік Парсының Камбиз II билігінде 14 жасында ерте қайтыс болды, оның орнын туысы Бодаштарт басты. Ешмуназар II, анасы, әкесі және атасы сияқты Астартаның жұбыншысы болды. Сидон патшалары үшін храм салу және діни қызметтер өте маңызды болды, олар осы арқылы құдайға деген құлшынысын және саяси билігін көрсетті. Ешмуназар II және оның анасы, патшайым Амоаштарт, финикиялық Баал, Астарта және Ешмун сияқты құдайларға арналған жаңа храмдар мен діни ғимараттар салды.

Финикиялықтардың жерлеу рәсімдері

Финикиялықтар Левант жағалауында қола дәуірінің соңында (шамамен б.з.д. 1550 – б.з.д. 1200 жылдары) канаандықтардың мұрагерлерінің бірі ретінде ерекше мәдениет ретінде пайда болды. Олар ортақ тіл, мәдениет және діни амалдарды бөлісетін тәуелсіз қала-мемлекеттер болып ұйымдастырылды. Дегенмен, олардың мәйіттерді жерлеу тәсілдері әртүрлі болды, оның ішінде жерлеу және өртеу болды. Сидонның ішкі аймағында Ахеменід дәуіріндегі элиталық жерлеулердің археологиялық дәлелдері көптеп табылды. Оларға жер астындағы қуыстар, тастан қашалған нишалар, Сарепта, Айн әл-Хильве, Ая, Магарэт Аблун, және Бустан ел-Шейхтегі Ешмун ғибадатханасындағы шахталы және камералы қабірлер жатады. Финикиялық элиталық жерлеулер саркофагтарды қолданумен және қабірдің толықтығына тұрақты назар аударумен ерекшеленді. Сол кезеңнен сақталған жерлеу жазбалары құдайларды бата алуға көмектесу үшін шақырады, сондай-ақ қабірді зақымдағандарға қарғыс және апаттар тілейді. Сидонның ежелгі некрополінің табылуы туралы алғашқы жазбаны 1816 жылы ағылшын саяхатшысы және египтологы Уильям Джон Бэнкс жасаған.

Қазіргі кездегі жаңалық

Ешмуназар II саркофагы 1855 жылдың 19 қаңтарында Сидондағы француз консулдығының қызметкері Альфонс Дуригеллоның жұмысшыларымен табылған. Дуригеллоның жұмысшылары Сидон қаласының оңтүстік-шығысындағы жазық далада ежелгі некропольдің (француз семит тіл біліміндегі маманы және Киелі кітап зерттеушісі Эрнест Ренан бұл жерді Nécropole Phénicienne деп атаған) аумағын қазып жатқан. Саркофаг жергілікті тұрғындар арасында Магарет Аблун ("Аполлон үңгірі") деп белгілі болған, ойылып жасалған тасты дөңгелектің сыртынан табылған. Бұрын ол күмбезбен қорғалған, оның бір бөлігі әлі де сақталған. Саркофагты қазып шығару кезінде қираған жерден бір тіс, сүйек бөлігі және адамның жақ сүйегі табылды, бұл Ешмуназар II-нің қалдықтарының ежелгі заманда тоналып кеткенін көрсетеді. Американдық миссионерлік дәрігер Корнелиус Ван Ален Ван Дайк оқиға орнына жетіп, жазудың көшірмесін жасады, ол алғаш рет 1855 жылдың 11 ақпанында The United States Magazine журналында жарияланды. 1855 жылдың 20 ақпанында Дуригелло Пьерьеге бұл жайтты хабарлады. Дуригелло Осман империясы тұсында археологиялық қазбаларды реттеу және табылған заттарды басқару саласындағы заңдардың болмауынан пайдаланып, археологиялық артефактілерді заңсыз саудалаудан табыс табатын іске қатысты. Османдықтардың кезінде жерді иелену немесе жер иесінің рұқсатын алу жеткілікті болды. Қазба жұмысынан табылған барлық заттарды табушының меншігіне берілді. Дуригелло жер қазуға жер иесінен, Сидон муфтиясы Мустафа Эффендиден эксклюзивті құқық сатып алған.

Лувр мұражайына көшіру

Перети саркофагты Францияға жеткізуді жеделдетті. Саркофагты Францияға тасымалдаудың бюрократиялық қиындықтары сол кезде Александриядағы француз консулы және француз білім беру және дін істері министрі Гипполит Фортулдың араласуымен жеңілдетілді. Сидон портына тасымалдау кезінде, Сидон қаласының тұрғындары мен губернаторы жиналып, кортежді сүйемелдеді және қолдау көрсетті; олар саркофагты гүлдермен және пальма жапырақтарымен безенді, ал 20 өгіз француз теңізшілерінің көмегімен арбаны портқа сүйреп әкелді. Портта француз әскери-теңіз күштерінің корветі Sérieuse саркофагтың ойығын, содан кейін қақпағын баржаға тиеп, кемеге көтерді. Sérieuse корветінің командирі Делмас Де Ла Перуджа жазулардың алғашқы аудармасын оқып, экипажға жүктің ғылыми маңызы мен тарихи қадір-қасиетін түсіндірді. Ешмуназар II патшаның саркофагы Лувр мұражайының Таяу Шығыс ескерткіштері бөлімінде, Салли қанатының 311-ші бөлмесінде сақталады. Оған мұражайдың AO 4806 идентификациялық нөмірі тағайындалды.

Сипаттама

Мысырлық антропоидтық саркофаг б.з.д. 6 ғасырына жатады және көгілдір қара амфиболиттен жасалған, бір бөлік тас. Оның ұзындығы, ені және биіктігі шамамен белгілі. Қақпағында египеттік мумия саркофагтары стилінде бейнеленген қайтыс болған адамның бейнесі ойылған. Қайтыс болған адамның мүсіні күлімсіреп, мойнына дейін қалың матамен оралған, ал басы ашық қалдырылған. Мүсін үлкен нубиялық шаш, жалған тоқылған сақал және египеттік мумиялардың мойнында жиі кездесетіндей, екі жағында бүркіт бастары бар усек жағасымен киінген. Некропольден осы стильдегі тағы екі саркофаг табылған.

Жазулар

Мысырлық саркофагта иероглифтер жоқ, бірақ оның қақпағы мен ойысында финикиялық жазулар бар. Де Луйнс және американдық филолог Уильям Уодден Тернер бұл жазулар әріптер арасының арақашықтығын белгілеу үшін типографиялық үлгілерді пайдаланбастан, тікелей тасқа қолмен салынғанын, ал бұл эскиздерді оюшы шебер орындағанын айтты. Эшмуназар саркофагындағы жазулар ғалымдарға CIS I 3 және KAI 14 ретінде белгілі. Олар саркофагта жерленген патшаның кім екенін, оның тегін және храм салудағы еңбегін баяндайды, сондай-ақ оның тынысын бұзуға ескертеді. Жазуларда сонымен қатар "Патшалардың Иесі" (Ахеменидтердің патшасы) Сидон патшасына "Дагонның қуатты жерлерін – Дор мен Иоппе, олар Шарон жазығында орналасқан" сыйға бергені де көрсетілген. Шотландиялық библия ғалымы Джон Гибсон бұл мәтіннің "Еврей Библиясымен, әсіресе оның поэзиялық бөлімдерімен ерекше жақын әдеби параллельдерді ұсынатынын" айтады. Француз шығыстанушысы Жан Жозеф Леандр Баргес бұл тілдің "бірнеше сөздің соңғы өзгерістерінен және кейбір тіркестерден басқа, еврей тілімен бірдей" екенін жазды. Басқа финикиялық жазулардағыдай, бұл мәтінде де семит тілдерінде дауысты дыбыстарды көрсететін matres lectionis әріптері жоқ немесе өте сирек қолданылады. Арамей тіліндегідей, אית (ʾyt) сөзі айқындаушы (аккузатив) ретінде, ал את (ʾt) сөзі 'with' үшін қолданылады.

Қақпақтың жазуы

Мұқаба жазуы 40-55 әріптен тұратын 22 жолдан тұрады; ол саркофагтың usekh жағасының астында орналасқан төртбұрышты алып жатады және ұзындығы мен енімен өлшендіріледі. Финикия жазуының дәстүрі бойынша, барлық әріптер сөздерді бөліп жазылмаған, тек 13-ші жолдағы бір бос орын мәтінді екі тең бөлікке бөледі. Мұқаба әріптерінің арасы біркелкі емес, арақашықтық жоқтан бастап белгілі бір аралыққа дейін жетеді. Мәтіннің жолдары түзу де емес, тегіс араласқан да емес. Мәтіннің төменгі бөлігіндегі (13-ші жолдағы бос орыннан кейін) әріптер, жазудың алғашқы бөлігіндегі әріптерге қарағанда кішкентай және жазықтап келген. Мұқаба жазуының алғашқы үш жолындағы әріптер мәтіннің қалған бөлігіне қарағанда тереңірек және дөңгелектеп кесілген, бұл гравер ауысқан немесе оны көбірек ұқыппен жұмыс істеуге мәжбүрлегенін көрсетеді.

Құдық жазулары

Қақпақ жазуының бірінші бөлігінің (он екі жарым жол) көшірмесі саркофагтың ойығындағы бас қисығының айналасында алты жолмен нәзік және біркелкі ойылған, әріптері өлшемі мен стилі бойынша қақпақ жазуының екінші бөлігіне сәйкес келеді. Жетінші жолдың аяқталмаған бөлігі қақпақ жазуының 13-жолындағы үзілістен кейін басталатын мәтіннің басын құрайтын алғашқы тоғыз таңбаға сәйкес келеді. Оның ені қақпақ жазуынан едәуір кең. Ғалымдар ойық пен қақпақ жазуы арасындағы байланысты талқылап отыр. Тернер ойықтың таңбаларының қақпақтың ІІ бөлігіндегі жазумен ұқсастығы ойық қақпақ аяқталғаннан кейін дереу жазылған деген тұжырым жасады. Тернер бұл саркофагтың екі бөлігін де Ешмуназардың меншігі деп жариялау мақсатында жасалған болуы мүмкін деп болжады және бастапқы ниет қақпақ жазуының барлығын көшіру болған, бірақ ІІ бөлімнің көшірмесі басталғаннан кейін, саркофагтың сыртынан өтетін әшекейлік жол жазуды ұнамсыз бөліп тастайды деген қорытындыға келді. Тернердің теориясы неміс теологы Генрих Эвальдтың бұрынғы ұсынысына қайшы келеді. Эвальдтың пікірінше, бастапқыда бүкіл жазуды оның аузынан шыққандай бейнелеу үшін ойықтың айналасына ойып жазуды жоспарлаған, бірақ жазудағы қателер одан бас тартуға және жазуды қақпақта қайта бастауға себеп болған. Ойықтың сыртқы бетінде екі финикиялық таңбадан тұратын оқшау топ та бар. Де Луйнс бұл жазушының ойып жазу алдында жасаған сынақ белгілері болуы мүмкін деп санайды.

Аңғалдағы жазудың ағылшынша аудармасы

Бул айында, Сидондықтардың патшасы Ешмуназардың билігінің он төртінші жылы, Сидондықтардың патшасы Табнит патшаның ұлы, Ешмуназар патша былай деді: Мен өз уақытымнан бұрын, аз күндік өмірге ие болған, анасы жесір болған жетім ретінде алынып кеттім. Мен осы табыт пен осы қабірде жатырмын.

Кім болсаң да, патша немесе (қарапайым) адам, осы демалыс орнын ашпасын және осы табытты жылжытпасын, мені осы демалыс орнынан басқа жерге алып кетпесін. Егер адамдар саған сөйлесе, олардың әңгімесіне құлақ аспа. Әрбір патша және әрбір (қарапайым) адам, осы демалыс орнының үстіндегіні ашса немесе менің демалыс орнымның табытын көтерсе немесе мені осы демалыс орнынан алып кетсе, олардың Рефаимдермен бірге демалыс орны болмасын, олар қабірге қойылмасын және олардың ұлы немесе ұрпағы болмасын. Қасиетті құдайлар оларды құдіретті патшаға тапсырсын, ол оларды жою үшін билейтін болсын.

Патша немесе осы (қарапайым) адам, осы демалыс орнының үстіндегіні ашса немесе осы табытты көтерсе, сондай-ақ осы патшаның немесе олардың (қарапайым) адамдардың ұрпақтары, олардың түбі болмасын, жемісі болмасын және күн астында көрінісі болмасын. Өйткені, рақымға лайық болған мен, уақытымнан бұрын алынып кеттім, аз күндік өмірге ие болған, анасы жесір болған жетіммін. Мен, Ешмуназар, Сидондықтардың патшасы, Табнит патшаның ұлы, Сидондықтардың патшасы Ешмуназардың немересі, және анам Амотстар, біз құдайлардың ғибадатханаларын салдық, Сидон қаласындағы Аштардың ғибадатханасын, теңіз жағалауындағы жерді. Біз Аштарды құдіретті аспанға (немесе Шамем Аддиримге?) орналастырдық. Ал біз, Ешмун үшін ғибадатхана салдық, қасиетті орындағы YDLL көзінің билеушісі, және оны құдіретті аспанға (немесе Шамем Аддиримге?) орналастырдық.

Біз Сидондықтардың құдайлары үшін Сидонның теңіз жағалауындағы жерде ғибадатханалар салдық, Сидонның Баал құдайы үшін және Баал есімді әйел құдай Аштар үшін. Сонымен қатар, патшалардың иесі бізге Дор мен Жоппаны, Дагонның құдіретті жерлерін, Шарон жазығындағы жерлерді, мен жасаған ұлы іс үшін сыйлап берді. Біз оларды Сидонның шекарасына қостық, олар мәңгіге Сидонға тиесілі болсын. Кім болсаң да, патша немесе (қарапайым) адам, менің үстімдегіні ашпа, менің үстімдегіні ашпа, мені осы демалыс орнынан алып кетпе және менің демалыс орнымның табытын көтерме. Әйтпесе, қасиетті құдайлар оларды құтқарып, осы патшаны және олардың (қарапайым) адамдарды және олардың ұрпақтарын мәңгілікке жояды.

Уақытша белгіленуі және аталуы

Саркофаг, оның жанында орналасқан Аяя корольдік некрополында табылған тағы екеуі, Мысырдан тыс жерлерде табылған жалғыз египет саркофагтары болып саналады. name=Kelly Marie Louise Buhl's monograph Келесі египеттік антропоидтық тас саркофагтар саркофагтың 26-шы династияға тиесілі екенін растады, ол б.з.д. 664 жылы басталып, б.з.д. 525 жылы Камбис II-нің Египетті жаулап алуымен аяқталды – Леванттағы белгілі египеттік стелалардың соңғысынан көп ғасырлар өткен соң. Бұл үш египет саркофагы бір отбасының денелерін қамтыған деп саналады, яғни Ешмуназар II және оның ата-анасы Табнит пен Амоаштарт. Табниттің саркофагы мысырлық генералдың атына жазылған египет жазуы бар беті бұрыннан бері берілген саркофагты қайта пайдаланса, Амоаштарттың саркофагы жазусыз болды, ал Ешмуназар II үшін пайдаланылған саркофаг жаңа және таза бетке финики тілінде толық бағышталу жазылған. Француз археологы және эпиграф Рене Дюссоның айтуынша, саркофагтар мен олардың жазуларын Амоаштарт тапсырыс берген болуы мүмкін. Ғалымдардың пікірінше, бұл саркофагтар бастапқыда Ежелгі Мысыр элитасының мүшелері үшін Египетте жасалған, бірақ кейін Сидонға жеткізіліп, Сидон патшалығының жерлеу рәсімдері үшін қайта қолданылған. Гибсон және кейінгі ғалымдар саркофагтарды Сидондықтар Камбис II-нің жаулап алуына қатысқан кезде олжа ретінде алған деп санайды. Геродот Камбис II Мемфистегі қабірлерді "тонап, табыттарды ашып, мәйіттерді қарап шыққан" деген оқиғаны баяндайды, бұл саркофагтарды алып, оның Сидондық поддандыларына қайта берген кездегі жағдай болған болуы мүмкін. name=Kelly

Маңыздылығы

Магарэт Аблун гипогейінің және Ешмуназар II саркофагының табылуы Францияда қызу әңгіме тудырды, осының нәтижесінде француз императоры Наполеон III Эрнест Ренан басқаратын ғылыми миссияны Ливанға жіберді.

Жазудың мәні

Мұқабадағы жазу табылған кезде зор маңызға ие болды; бұл Финикияның өзінде табылған алғашқы финикия тіліндегі жазу еді. Бұдан әрі, бұл өрнек сол кезге дейін кез келген жерде табылған ең ұзын және ең толық финикия жазуын құрайды және қазір Каратепе екі тілді жазудан кейін сақталған екінші ең ұзын финикия жазуы болып табылады. Ұзындығы мен сақталу деңгейінің арқасында жазу финикия тілінің ерекшеліктері, әсіресе Тир-Сидон диалектісі туралы құнды мәліметтер береді. Сонымен қатар, жазудағы тіркестер мен қайталаулардың қолданылуындағы сияқты, басқа семит тілдеріндегі мәтіндермен айқын ұқсастықтар бар.

Кейінгі финикиялық саркофагтарға стильдік әсері

Табнит пен Ешмуназардың саркофагтары кейінірек Сидон саркофагтарының үлгісі болған болуы мүмкін. name=Kelly Табнит пен Ешмуназар II-ден кейін финикиялық сарай шенеуніктері саркофагтарды пайдалануды жалғастырды, бірақ стильдік өзгерістер болды. Б.з.д. V ғасырдан б.з.д. IV ғасырдың бірінші жартысына дейін жасалған бұл жергілікті антропоидты саркофагтар тегіс, пішінсіз дене түрінде жасала берді, бірақ ақ мрамор қолданылды және беттері прогрессивті түрде көбірек реалистік грек стилінде мүсінделді. name=Kelly Олардың Грециядан әкелінгенін немесе жергілікті түрде өндірілгенін анықтау қиын. Осы типтегі финикиялық саркофагтар Жерорта теңізінің аймағындағы финикиялық колонияларының қираған орындарында табылған.