Кіріспе

Бехистун жазуы (бисотун, биситун немесе бисутун; بیستون, көне парсы: Багастана, «құдайдың орны» деген мағынаны білдіреді) – Иранның батысындағы Керманшах қаласының жанындағы Керманшах провинциясындағы Бехистун тауындағы жартастағы көптілді Ахеменид патшалық жазуы және үлкен жартасқа ойылған бейне. Оны Дарий I құрған. Бұл жазу клинописьтің мағынасын түсінуге маңызды рөл атқарды, себебі ол ең ұзын үш тілді клинопись жазуы болып табылады, ол көне парсы, элам және вавилон тілдерінде (аккад тілінің бір түрі) жазылған. Дарий I-нің шамамен б.з.д. 522 жылы жазда Персия империясының патшасы болып таққа отырғаннан бастап, б.з.д. 486 жылы күзде қайтыс болғанға дейінгі аралықта жазылған бұл жазу Дарийдің қысқаша өмірбаянды, оның ата-тегі мен руын қамтиды. Жазудың кейінгі бөлімінде Дарий II Камбис II қайтыс болғаннан кейін болған оқиғалардың ұзақ тізбегін баяндайды, онда ол Персия империясының ішіндегі көптеген көтерілістерді басу үшін бір жыл ішінде (б.з.д. 521 жылдың желтоқсанында аяқталған) он тоғыз шайқасқа қатысқан. Жазуда айтылғандай, осы көтерілістерді империяның әртүрлі қалаларында бірнеше жалған патшалар мен олардың серіктері ұйымдастырған, олардың әрқайсысы Камбис II-нің өлімінен кейін туған дүрбелең кезінде өзін патша деп жариялаған. Дарий Ұлы өзінің барлық жеңістерін «Ахура Мазданың кеңшілігіне» жатқызып, осы дүрбелең кезеңіндегі барлық шайқастарда жеңіске жеткенін мәлімдеді. Бұл жазу Бабыл мен Мидияның астаналарын (Бабыл және Екбатана) байланыстыратын ежелгі жолдың биік жартасынан шамамен биіктігі мен ені бойынша жоғары орналасқан. Көне парсы мәтіні 5 бағанда 414 жолдан, элам мәтіні 8 бағанда 260 жолдан, ал вавилон мәтіні 112 жолдан тұрады. Дарий II патшалық құрған кезде жазылған арамей тіліндегі мәтіннің көшірмесі Мысырдан табылған. Жазуда Дарий I Ұлының садақ ұстаған, патшалықтың белгісі ретінде сол аяғын алдына жатқан адамның кеудесіне қойған өмірлік мөлшердегі бейнесі салынған. Алдына жатқан адамның Гаумата екені айтылады. Дарийдің сол жағында екі қызметші тұр, ал оң жағында қолдары байланған және мойындарына арқан байланған, жеңіліп алынған халықтарды бейнелейтін бір метрлік тоғыз адам тұр. Патшаға батасын беру үшін Фаравахар жоғарыда көтеріліп тұр. Бір бейне басқалары аяқталғаннан кейін қосылған сияқты, Дарийдің сақалы да жеке тас блоктан жасалған және темір шүмектер мен қорғасынмен бекітілген.

Атауы

Бехистун атауы ежелгі грек және араб деректерінде, әсіресе Диодор Сицилий және Якуби еңбектерінде кездеседі, және 19 ғасырда Генри Роулинсон бұл атауды ағылшын тіліне транслитерациялаған. Қазіргі парсы тіліндегі атауы – Бисотун.

Тарих

Персия империясының Ахеменидтер әулеті мен оның мұрагерлері құлағаннан кейін және көне парсы клинопись жазуы қолданыстан шығып қалғаннан соң, жазудың мәні ұмытылып, қиялға берілген түсіндірмелер басым болды. 1598 жылы ағылшын Роберт Шерли Австрия атынан Сафави Персиясына дипломатиялық миссия барысында бұл жазуды көріп, оны Батыс Еуропалық ғалымдар назарына жеткізді. Оның серіктері бұл жазудың христиандық текті деп қателіктік тұжырымға келді. Француз генералы Гардан бұл "Христос және оның он екі апостолы" бейнеленгенін ал, сэр Роберт Кер Портер бұл Израильдің жоғалған тайпаларын және Ассирияның Шалманесерін көрсетеді деп ойлады. 1604 жылы итальяндық саяхатшы Пьетро делла Валле жазуға сапар шегіп, ескерткіштің алғашқы суреттерін жасады.

Аударма жұмыстары

Неміс геодезисі Карстен Нибур 1764 жыл шамасында Данияның Фредерик V-і үшін келді, ол 1778 жылы өзінің саяхаттары туралы есепте жазудың көшірмесін жариялады. Нибурдың түсірмелерін Георг Фридрих Гротефенд және басқалар ескі парсы клинописьін түсіндіру үшін пайдаланды. Гротефенд 1802 жылға қарай ескі парсы тіліндегі 37 символдың ондарын ашып, семит клинописьінен айырмашылығы, ескі парсы мәтіні әліпбилік және әр сөз тік көлбеу символмен бөлінетінін түсінді. 1835 жылы британдық Ост-Инд компаниясының әскерінің офицері, Иран шахының әскеріне бекітілген сэр Генри Роулинсон жазуды мұқият зерттеуге кірісті. Бисотун қаласының атауы осы кезде "Бехистун" деп ағылшыншаланғандықтан, ескерткіш "Бехистун жазуы" деп аталды. Оның салыстырмалы түрде қол жетімді еместігіне қарамастан, Роулинсон жергілікті баланың көмегімен жартасқа көтеріліп, ескі парсы жазуын көшіріп алды. Елам жазуы жартастың арғы бетінде, ал вавилондық жазу төрт метр биіктікте болды; екеуі де оңай қол жеткізе алмады және кейінге қалдырылды. 1847 жылы ол толық және дәл көшірмені Еуропаға жіберді.

Кейінгі зерттеулер мен қызмет

Бұл жерге 1903 жылы американдық тіл білімі маманы А. В. Уильямс Джексон сапар шекті. Кейінгі экспедициялар, 1904 жылы Ұлыбритания мұражайының демеушілігімен Леонард Уильям Кинг пен Реджинальд Кэмпбелл Томпсон, ал 1948 жылы Мичиган университетінің Джордж Г. Камерон басқарған экспедициялары мәтіндердің суреттерін, қалыптарын және дәлірек көшірмелерін алды, соның ішінде Роулинсон көшірмеген бөлімдер де болды. Сондай-ақ, жаңбыр суы мәтін жазылған әктастың кейбір бөліктерін ерітіп, басқа бөліктерге жаңа әктас шөгінділерін қалдырып, мәтінді жапқаны анықталды. 1938 жылы жазу нацистік Германияның ғылыми-зерттеу орталығы Ahnenerbe-ге қызығушылық тудырды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан зерттеу жоспарлары тоқтатылды. Кейіннен ескерткішке одақтас әскерлердің Екінші дүниежүзілік соғыста және Иранға англо-советтік басқыншылық кезінде нысана ретінде пайдалануынан зақым келді. 1999 жылы ирандық археологтар 20-шы ғасырда орын алған осы ескерткішке келтірілген зақымдарды құжаттау және бағалау жұмыстарын бастады. Жоба жетекшісі Малие Мехдиабади екі камерамен жазудың екі өлшемді суреттерін түсіріп, оларды кейіннен үш өлшемді кескіндерге айналдыратын фотограммаметриялық процесті сипаттады. Соңғы жылдары ирандық археологтар ескерткішті сақтау жұмыстарын жүргізіп келеді. 2006 жылы бұл орын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. 2012 жылы Бисотун мәдени мұра орталығы жазуды қайта зерттеу үшін халықаралық күш-жігерді ұйымдастырды.