Кіріспе
Ежелгі үнді-еуропалық тіл – лидия тілі – Батыс Анатолиядағы (қазіргі Түркия) Лидия аймағында сөйленген, қолданыстан шыққан үнді-еуропалық анатолиялық тіл. Тіл 8-ші ғасырдың соңынан немесе 7-ші ғасырдың басынан 3-ші ғасырға дейінгі граффитилерде және монеталарда кездеседі, бірақ маңызды ұзындықтағы жақсы сақталған жазулар парсы үстемдігі кезеңіндегі 5-ші және 4-ші ғасырлармен шектелген. Сондықтан лидиялық мәтіндер ликиялық мәтіндермен шамалас кезеңде жазылған. Страбон өзінің заманында (б.з.д. 1-ші ғасыр) лидия тілінде Лидияда сөйлеу тоқтағанын, бірақ Кибира қаласын (қазіргі Гёльхисар) құрған лидиялық отаршылардың ұрпақтары арасында, Оңтүстік-Батыс Анатолиядағы көпұлтақты халықтың арасында әлі де қолданылып келгенін айтады.
Lydian is an extinct Indo European Anatolian language spoken in the region of Lydia, in western Anatolia (now in Turkey). The language is attested in graffiti and in coin legends from the late 8th century or the early 7th century to the 3rd century BCE, but well preserved inscriptions of significant length are so far limited to the 5th century and the 4th century BCE, during the period of Persian domination. Thus, Lydian texts are effectively contemporaneous with those in Lycian. Strabo mentions that around his time (1st century BCE), the Lydian language was no longer spoken in Lydia proper but was still being spoken among the multicultural population of Kibyra (now Gölhisar) in southwestern Anatolia, by the descendants of the Lydian colonists, who had founded the city.
Мәтін корпусы және шифрлау
1916 жылы Сардис екі тілді жазуы, арамей және лидия тілдеріндегі екі тілді жазу, Энно Литтманнға лидия тілін жазуын түсінуге мүмкіндік берді. Екі параллель мәтінді талдап, ол алфавит белгілерін анықтады, олардың көпшілігі дұрыс болды, негізгі сөздік құрамын жасады, оншақты бір тілді мәтіндерді аударуға тырысты, лидия грамматикасының негіздерін берді, тіпті бірнеше мәтіннің ерекше поэтикалық ерекшеліктерін таныды. Сегіз жылдан кейін Уильям Хепберн Баклер сол кездегі 51 жазудан тұратын жинақты ұсынды. 1986 жылға дейін белгілі болған 109 жазуды Роберто Гусмани жан-жақты зерттеді.
Лидияның астанасы Сардисте немесе оның жанында табылған Лидия мәтіндерінің көбісі, бірақ 30-дан азы ғана бірнеше сөзден тұрады немесе толыққанды болып табылады. Жазбалардың көпшілігі мәрмәр немесе тасқа қашалған және мазмұны бойынша қабірлік сипатта, бірақ бірнешеуі түрлі жарлықтар, ал шамамен алты мәтін өлең түрінде, жолдың соңындағы әуендік үлгі мен дауыстық үйлесіммен жазылған. Қабір жазуларында көптеген эпитафиялар бар, олар әдетте 𐤤𐤮 𐤥𐤠𐤫𐤠𐤮 es wãnas ("бұл қабір") сөздерімен басталады. Ұзын емес мәтіндер көбінесе граффити, монеталардағы жазулар, мөрлер, керамика шеберлерінің белгілері сияқты нәрселерден тұрады. Иониялық грек ақыны Гиппонакс (б.з.д. VI ғасыр, Эфесте туған) тілінде лидия сөздері жиі кездеседі, олардың көпшілігі халық арасында қолданылатын жаргоннан алынған. Лидия тілін Германиядағы Марбург университетінде хеттология мамандығының аясында ресми түрде оқуға болады.
Жіктеу
Анадолу тобының ішінде Лидия ерекше және күрделі мәселе тудыратын орынға ие. Бір себебі – тіл туралы әлі де өте аз мәліметтер мен оны түсінудің жетілмеуі. Екінші себебі – басқа анатолия тілдерінде кездеспейтін бірқатар ерекшеліктер. Бұл айырмашылықтар Лидия тіліне дейінгі дамудың ерекшеліктерін көрсете ме, әлде Лидия тілінде сақталған, ал қалған анатолия тілдерінен жоғалған ежелгі ерекшеліктерді білдіре ме, әлі белгісіз. Қосымша, толыққанды білім алынғанша, Лидия тілінің анатолия тілдері ішіндегі статусы "ерекше" болып қала береді.
Әуелі дауыстылар
Лидия тілінде жеті дауысты дыбыс бар: 𐤠 a, 𐤤 e, 𐤦 i, 𐤬 o, 𐤰 u, 𐤵 ã және 𐤶 ẽ, соңғы екеуі – мұрындық дауысты дыбыстар, көбінесе (синхрондық немесе диахрондық) мұрындық қосымшадан бұрын (n, ñ немесе m сияқты) қолданылады. e, o, ã және ẽ дауыстылары тек басымды кезінде кездеседі. 𐤧 y дауыстысы немесе жаңсымасы тек ең көне жазуларда сирек кездеседі. 𐤣 таңбасы дәстүрлі түрде d деп транслитерацияланып, *i̯ > ð дыбыстық өзгерісінен немесе прото-анатолиялық *t дыбысының жұмсаруынан пайда болған тіс аралық /ð/ ретінде түсіндірілді. Алайда, жақында d шын мәнінде лидия тілінде бұрын болмайды деп есептелген /j/ дауысты жаңсымасын білдіреді деген пікір айтылды. Лидия фонетикасында тіс аралық /ð/ жалғыз тіс аралық дыбыс болар еді, ал d дауысты жаңсымасының интерпретациясы λ, š, ñ және τ сияқты басқа дауысты жаңсымалардың толық сериясымен толықтырылады. Лидия тілі, көптеген дауысты жаңсымалары мен мұрындық дыбыстарымен, ежелгі гректерге өте ерекше естілген болуы керек, сондықтан лидиялық есімдерді грек тіліне транскрипциялауда кейбір қиындықтар туындады. Жақында лидиялық Qλdãns сөзінің, яғни «патша» деген мағынаны білдіретін және бір құдайдың аты, грек тіліндегі Κροῖσος немесе Крез, Лидияның соңғы патшасы, оның мемлекетін парсылар басып алған деген тұжырым айтылды. Егер бұл сәйкестік дұрыс болса, онда тарихи маңызы зор салдары бар: король Крез Геродот айтқандай, тірідей өртелуден құтылмаған, бірақ өз-өзіне қол жұмсап, кейіннен құдайға айналған.
The sign 𐤣 has traditionally been transliterated d and interpreted as an interdental /ð/ resulting from the sound change *i̯ > ð or the lenition of Proto Anatolian *t. However, it has recently been argued that in all contexts d in fact represents the palatal glide /j/, previously considered absent from Lydian. An interdental /ð/ would stand as the only interdental sound in Lydian phonology, whereas a palatal interpretation of d is complemented by a full series of other palatal consonants: λ, š, ñ, and τ.
Lydian, with its many palatal and nasal sounds, must have sounded quite strange to the ears of ancient Greeks, and transcription of Lydian names into Greek would therefore present some difficulties. Recently a case has been made that the Lydian word Qλdãns, pronounced /kʷɾʲ'ðãns/, both meaning 'king' and the name of a god, could correspond to the Greek Κροῖσος, or Croesus, the last Lydian king, whose kingdom was conquered by the Persians. If the identification is correct it would have the interesting historical consequence that king Croesus was not saved from being burnt at the stake, as Herodotus tells us, but chose suicide and was subsequently deified.