Кіріспе

Австралия аборигендерінің нанымдары мен әдет-ғұрыптары

Ән жолы, сондай-ақ арман жолы деп те аталады, Австралия аборигендерінің рухани сенімдеріндегі жерді (немесе кейде аспанды) кесіп өтетін жолдардың бірі. Олар Арман күйіндегі жергілікті "жаратушы иелердің" қозғалыс жолын көрсетеді. Бұл жолдар адамдар мен олардың атамекендері арасындағы маңызды байланыс қызметін атқарады, күрделі географиялық, мифологиялық және мәдени ақпаратты сақтайды. Ән жолы – навигациялық құрал және мәдени білім қоймасы. Дәстүрлі ән циклдарында, билерде, әңгімелерде және көркемдік өнерде бейнеленген бұл жолдар адамдарға үлкен қашықтықтарды басып өтуге, алға жылжу кезінде жер белгілерін, су көздерін және табиғи ерекшеліктерді сипаттайтын әндерді орындауға мүмкіндік береді. Әндердің мелодиялық өрнектері мен ырғақтық ерекшеліктері тілдік кедергілерді жеңіп, әртүрлі тілдік топтардың өзара әрекеттесуі мен осы ежелгі әңгімелердің мәнін бөлісуі арқасында мәдени түсіністікті жеңілдетеді. Ән жолдарының ерекшелігі – олар мәдени паспорттар рөлінде, әндер тиісті тілдерде орындалғанда, белгілі бір аймақтар мен олардың тұрғындарына деген құрмет пен тануды білдіреді. Бұл ән жолдарының күрделі желісі көршілес топтарды байланыстырып, ортақ сенімдер мен міндеттерге негізделген әлеуметтік қарым-қатынасты дамытады. Ән жолдарының ұрпақтан ұрпаққа берілуі жермен рухани байланысты сақтайды, "жермен байланыс" тұжырымын нығайтады, онда адамдар мен олардың атамекендері арасындағы тығыз байланыс аборигендердің өзіндік ерекшелігі мен мәдени мұрасын сақтаудың негізі болып табылады.

Сипаттама

Тұңғыш, немесе Арман заманы, "Абориген халқын оның бастауларымен байланыстыратын, үздірілмейтін жаратылыс процесі ретінде қаралатын қасиетті жаратылыс туралы баяндама" деп сипатталған. Ата-бабалардың көп бұрын құрлықты кезіп өткенде қасиетті орындарды орнатуда маңызды рөл атқарғанына сенеді. Арман заманында жануарлар жаратылған, сонымен қатар жер мен аспан денелерін жаратуға да қатысқан. Ән жолдары орындар мен жаратылыс оқиғаларын, сондай-ақ олармен байланысты рәсімдерді байланыстырады. Орындар мен сапарлар туралы ауызша тарих ән циклдары арқылы жеткізіледі, әр аборигеннің туған жеріне қатысты міндеттері бар. Әндер ән жолы бойындағы белгілі бір орындарда орындалатын рәсімдердің негізін құрайды. Ән жолы "арман жолы" деп аталады, себебі ол жер немесе аспан арқылы Арман заманындағы жаратушы немесе ата-бабалардың бірінің қозғалысын көрсетеді. Білімі бар адам әннің сөздерін қайталап, жердің қай жерінде екенін анықтай алады, ол жерлердегі белгілі орындар, су қоймалары және басқа да табиғи құбылыстар сипатталған. Кейбір жағдайларда жаратушылардың жолдары олардың жер бетіндегі іздері немесе петросоматоглифтері арқылы көрінеді, мысалы, олардың табан іздері деп айтылатын жердегі үлкен ойыстар. Әндерді дұрыс ретпен орындау арқылы аборигендер үлкен қашықтықтарды, көбінесе Австралияның ішкі аймақтарындағы шөлдерді жүзіп өте алатын. Австралия құрлығында кеңейтілген ән жолдары жүйесі бар, олардың кейбіреулері бірнеше шақырымды, ал басқалары жүздеген шақырымды қамтиды, көптеген түрлі абориген халықтарының жерінен өтеді – тілдері мен мәдени дәстүрлері әртүрлі халықтар. Бір ән жолы Орталық шөл аймағын шығыс жағалаумен, қазіргі Байрон шығанағы деп аталатын жермен байланыстырады. Шөлдегі халықтар балық аулау тәжірибесін көру үшін мұхитқа, ал жағалаудағы халықтар Улуру және Ката Тюта сияқты қасиетті орындарға саяхаттайтын. Ән жолы бірнеше тілдік топтың жерін қамтыса, әннің әртүрлі бөліктері сол тілдерде айтылады. Тілдер кедергі емес, өйткені әннің әуендік контуры ән өтетін жердің сипаттамасын береді. Әнді түсіну үшін ырғақ маңызды. Жердің әнін тыңдау – осы ән жолымен жүріп, жерді бақылаумен бірдей. Ән жолдары "мәдени паспорт" ретінде сипатталған, ол белгілі бір аймақ пен халықтың тілінде орындалғанда, сол жердің халқына құрмет көрсетуді білдіреді. Кейбір жағдайларда ән жолының белгілі бір бағыты болады, ал ән жолы бойымен кері жүру қасиетсіздік болып саналады (мысалы, Улуруға дұрыс бағыт төмен болғанда көтерілу). Аборигендер барлық жерді қасиетті деп санайды, ал жерді "жанды" ұстау үшін әндерді үнемі орындау керек. Олардың "жерге байланысы" – ата-бабаларының жерімен немесе "туыстарымен" тығыз және күрделі қарым-қатынасты көрсетеді. Аборигендердің жеке басы көбінесе олардың тілдік топтарымен және ата-бабаларының дәстүрлі жерімен байланысты. Ән жолдары континенттегі жолдарды карталаумен және мәдениетті жеткізумен ғана шектелмейді, сонымен қатар жермен байланысты білдіреді. Әндер көбінесе отбасылық дәстүрге айналып, маңызды білім мен мәдени құндылықтарды жеткізеді.

Мысалдар

Солтүстік территориядағы Арнем жеріндегі Йолнгу халқы Барнумбирр туралы әңгіме айтады, ол Венера планетасымен байланысты жаратушы, шығыстағы Баралку аралынан келіп, алғашқы адамдарды Австралияға бастап, содан кейін шығыстан батысқа қарай ұшып, жердің жануарларын, өсімдіктерін және табиғи ерекшеліктерін атап, жаратқан. Виктория өзені аңғарындағы Ярралин халқы Валуджапи рухын қара басты питонның Арманшыл Рухы ретінде құрметтейді. Валуджапи жылан тәрізді ізді жар беткейіне қазып, ол отырғанда қоныс орнатып, ізі қалдырған деседі. Екі белгі де қазір көрініс тапқан. Жерлестердің айтуынша, олар теңізден саяхатын бастап, Симпсон шөліне қарай солтүстікке жылжумен Аранда, Каитиджа, Нгалия, Кукатжа және Унматджера тайпаларының жерлерін аралап өткен. Әр тайпа өздерінің аумақтық байланыстары мен өзара қарым-қатынасына сәйкес "Жерлестер мысығының Арманы" туралы ән желілерінің бөлігін айтады. Сидней аймағында, жұмсақ Сидней құмтасы болғандықтан, аңғарлар көбінесе каньонға немесе жартасқа ұласады, сондықтан тау қырқаларымен саяхаттау аңғарлардағыдан гөрі әлдеқайда оңай болды. Сондықтан ән желілері тау қырқаларын бойлай өтеді, және осы жерде Сиднейдің тасқа қашалған суреттері сияқты киелі өнердің көп бөлігі орналасқан. Керісінше, Австралияның көптеген аймақтарында ән желілері суды оңай таба алатын аңғарлармен жүреді. Ән желілері Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Воллеми ұлттық паркіндегі аборигендердің өнер орындарымен байланысты.