Кіріспе

Оңтүстік Африка Одағының 1910-1961 жылдардағы мемлекет басшысы
Оңтүстік Африканың дәстүрлі монархиялары

1910-1961 жылдар аралығында Оңтүстік Африка Одағы Ұлыбританиямен және Британ империясының басқа доминиондарымен ортақ монархты бөліскен, өздігінен басқарушы ел болды. Монархтың конституциялық өкілеттері көбінесе Оңтүстік Африка Одағының генерал-губернаторына жүктелді. 1909 жылғы Оңтүстік Африка заңы төрт британдық колонияны – Жақсы Үміт мүйісін, Наталды, Оранж-Ривер колониясын және Трансвальдты – біріктіріп, монархты мемлекет басшысы етіп Оңтүстік Африка Одағын құрды. 1947 жылы король Георг VI Оңтүстік Африкаға сапар шеккен алғашқы патша болды. Оның мұрагері, Елизавета II 1953 жылы Оңтүстік Африка Парламентінен Оңтүстік Африкаға тән стиль мен атақ алды. Оңтүстік Африка 1961 жылдың 31 мамырында республика болып, Ұлттар Достастығынан шықты. 1994 жылдың 1 маусымында Оңтүстік Африка апартеид режимі аяқталғаннан кейін, республика ретінде Ұлттар Достастығына қайта қосылды.

Шығу тегі

Англия-бур соғысынан (1899–1902) кейін Ұлыбритания Оңтүстік Африка Республикасы мен Оранж еркін мемлекетін қайтадан аннексиялады – бұрын тәуелсіз болған екі бур республикасы. Бұл жаңа аумақтар, тиісінше Трансвааль колониясы және Оранж өзені колониясы деп аталды, Ұлыбританияның Оңтүстік Африкадағы бар болған аумақтары – Кейп колониясы мен Наталь колониясына қосылды. Британ үкіметінің саясаты осы төрт колонияны жақынырақ одаққа біріктіруді көздеді; 1907 жылы Трансвааль колониясы мен Оранж-Ривер колониясына жауапты үкімет құқығы берілгеннен кейін, бұл мүдде африканер халқының арасында да күшейді. Осы саяси күштердің нәтижесінде 1908 жылғы Ұлттық конвенция өткізілді, ол 1908 жылдың 12 қазанында жиналып, 1909 жылдың 11 мамырында жұмысын аяқтады. Конвенцияда үкіметтік, заңнамалық және экономикалық одақтың шарттары мен конституциясы айқындалды. Бұл ұсыныстар британ үкіметіне жіберілді, ол осы тілектерді іске асыру үшін заң жобасын дайындады. Заң жобасы 1909 жылдың маусым айында төрт колониялық парламенттермен бекітіліп, 1909 жылдың 20 қыркүйегінде Ұлыбритания Парламентімен қабылданды, ал 1910 жылдың 31 мамырында Оңтүстік Африка Одағы құрылды.

Ортақ монархияның дамуы

1909 жылғы Оңтүстік Африка туралы заң төрт британдық колонияны біріктірді: Жақсы Үміт мүйісі, Натал, Оранж-Ривер колониясы және Трансвааль, Оңтүстік Африка Одағын, мемлекет басшысы ретінде монархы бар британдық доминион ретінде құрды. 1926 жылғы Балфур декларациясы доминиондарға Ұлыбританияға бағынышты емес, оған теңестірілу құқығын берді; бұл келісім, теориялық тұрғыдан алғанда, барлық доминиондар бағынышты болған біртұтас британдық тәждің орнына Оңтүстік Африкада тәуелсіз жұмыс істейтін ортақ тәжді құрды. Осылайша монархия енді тек британдық институт болмай, «жерсіндірілген» мекемеге айналды. Вестминстердің 1931 жылғы заңы өзін-өзі басқаратын доминиондардың егемендігін одан әрі арттырды және олардың барлығын монархиялық атақтар мен мұрагерлік желісіндегі өзгерістерге бір-бірінің келісімін алуға міндеттеді. Бұл заң британдық парламенттің доминиондар үшін заң шығару өкілеттігінің басым бөлігін алып тастағандықтан, доминиондарды өз құқығында толыққанды егеменді мемлекеттерге айналдырды. Оңтүстік Африка Одағы Вестминстер заңын қабылдауы міндетті доминиондардың қатарына жатпаса да, Оңтүстік Африканың толық егеменді мемлекет мәртебесін растау үшін 1934 жылғы Одақ мәртебесі туралы заң қабылданды. Ол Оңтүстік Африка Одағының «егеменді тәуелсіз мемлекет» екенін жариялады және Вестминстер заңын Оңтүстік Африка заңнамасына толыққанды енгізді.

Конституциялық рөл

Оңтүстік Африка Одағының үкімет құрылымы басқа доминиондардың үкіметтеріне ұқсас еді. Монарх Одақта Оңтүстік Африканың генерал-губернаторы арқылы өкілдік етілді.

Атқарушы

Барлық атқарушы билік монархқа жүктелді және оны монархтың атынан генерал-губернатор іске асырды. Генерал-губернатор Одақтың үкіметінде атқарушы өкілеттіктерді қалай іске асыру жөнінде кеңес беру үшін Атқару кеңесін тағайындады. Барлық атқару кеңесшілері вице-корольдің қалауымен қызмет етті. Дегенмен, монарх және генерал-губернатор заң шығару процесіне қатыспады, олар тек патшалық келісім беруге қатысты. Вице-король Палата ұсынған кез келген заң жобасын, қажет деп санаған өзгертулермен бірге қайтара алатын болды. Вице-король сондай-ақ келісімді бермеуге немесе заң жобасын монархтың бекітуі үшін қалдыруға құқылы еді. Монарх та генерал-губернатордың келісімінен кейін бір жыл ішінде кез келген заңды қабылдамауға хақылы болды. Патшалық келісім берілгеннен кейін, Ассамблеяның хатшысы актінің екі данасын – біреуін ағылшын, екіншісі голланд тілінде – Оңтүстік Африка Жоғарғы Сотының Апелляциялық бөлімінің тіркеушісінің кеңсесінің тізіміне тіркеуге жауапты болды. Кез келген судьяның қызметке қабілетсіздігі жағдайында генерал-губернатор Оңтүстік Африка Жоғарғы Сотының басқа кез келген судьясын уақытша қажетті міндеттерді орындау үшін тағайындай алатын болды.

Тақ пен құрмет

Монарх, құрметтің бастауы ретінде, Оңтүстік Африкада өз атынан наградалар мен құрметтер тағайындады. Көптеген наградалар Оңтүстік Африка министрлерінің ұсынысы бойынша берілді. Патшалық тәждің суреттері, Патшалық белгісі немесе монархтың келбеті түрлі медальдар мен ордендерде бейнеленді.

Корольдік билік пен қарулы күштер

Оңтүстік Африка Одағының теңіз және құрлық әскерлерінің бас қолбасшылығы монархқа жүктелген, ал оны генерал-губернатор олардың өкілі ретінде іске асырған. Корольдік тәж туралы сілтемелер түрлі полк белгілерінде және шендік белгілерде кездесетін, бұл монархияны биліктің ортасы ретінде бейнелейтін. 1957 жылы республикалық көзқарастардың күшеюіне байланысты, тәж қорғаныс күштері мен полиция белгілерінен алынып тасталды немесе елдің елтаңбасының қырынан Одақ Арысымен ауыстырылды. 1961 жылы "Royal" атауы Оңтүстік Африка армиясының кейбір полктерінің, мысалы, Наталь карбинерлерінің аттарынан жойылды. 1952 жылға дейін Оңтүстік Африка теңіз кемелері HMSAS, яғни, Оның Шаңырақтылығының Оңтүстік Африка кемесі деген кеме префиксін таңған, кейін ол SAS, яғни, Оңтүстік Африка кемесімен алмастырылды.

Патшалық сапарлар

1860 жылы королева Викторияның екінші ұлы және төртінші баласы, Саксен-Кобург және Гота герцогы Альфред, корольдік отбасының Оңтүстік Африкаға келген алғашқы мүшесі болды. Кейін, 1901 жылы, Корнуолл герцогы мен герцогинясы (кейіннен король Георг V және королева Мэри) Британ империясы бойынша кең ауқымды сапарлары барысында Оңтүстік Африкаға сапар жасады. Олардың үлкен ұлы, Уэльс ханзадасы Эдвард (кейіннен VIII Эдвард патша) 1925 жылы елді аралап көрді. 1947 жылы король Георг VI, оның әйелі королева Елизавета және олардың қыздары, принцесса Елизавета мен Маргарет, үш айлық Оңтүстік Африка сапары аясында елге келді. Оңтүстік Африкада принцесса Елизавета 21 жасқа толып, 21 сәуірде империяға арналған танымал хабарлама жасады, онда ол: "Мен сіздердің барлығыңыздың алдында өмірімнің барлығын, ол ұзақ немесе қысқа болсын, сіздерге қызмет етуге және біздің барлығымызға тиесілі үлкен империялық отбасымызға арнаймын" деді.

Республикашылдық

1940 жылы Д. Ф. Малан, Дж. Б. М. Герцогпен бірге, «Британдық тәж мен империядан тәуелсіз, еркін тәуелсіз республика» үшін күресуге және «ұлттық бостандықтың толыққанды білдірілуіне кедергі келтіретін барлық кемшіліктерді қадамдық түрде жоюға» міндеттенген Herenigde Nasionale партиясын (немесе «Бірлестірілген ұлттық партия») құрды. 1942 жылы африкаанс тіліндегі Die Burger және Die Transvaler газеттерінде республикалық конституция жобасының толық мәліметтері жарияланды, онда «Бургерлер» деп аталатын ақ азаматтар ғана сайлайтын, «өзінің міндеттерін орындаудағы іс-әрекеттері үшін тек Құдайға жауапты» болатын Мемлекет Президенті қарастырылған. Ұлттар Достастығында қалу мәселесінде африканерлік Бродербондтың пікірі «мүмкіндігінше ертерек Ұлттар Достастығынан шығу – біздің республикалық мақсатымыздың басты шарты болып табылады» деді. 1948 жылы Д. Ф. Малан басшылығындағы Ұлттық партия билікке келді, бірақ сайлау науқанында республика үшін үгіт жүргізбеді, керісінше Ұлттар Достастығында қалуды жөн көрді, осылайша Ян Сматстың Біріккен партиясына дауыс берген африканерлердің қолдауын алуға тырысты. Маланның премьер-министрліктен кейін қызмет еткен Дж. Г. Стрейдом да республика мәселесін азайтып, 1958 жылға дейін бұл бағытта ешқандай қадам жасалмайтынын мәлімдеді. Стрейдом Оңтүстік Африканың Ұлттар Достастығының құрамында немесе одан тыс республика болатыны «сондағы жағдайларға байланысты» шешілетінін айтты. Өзінің ізашары сияқты, Стрейдом партияның республика тек «халықтың кең пікірі» негізінде жариялануы мүмкін деген сенімін білдірді.

Референдум және оны жою

1958 жылы премьер-министр болған соң Хендрик Верворд парламентте сөйлеген сөзінде: «Біз республиканы дұрыс жолмен және тиісті уақытта құруды толық және нақты қолдаймыз» деп мәлімдеді. 1960 жылы Верворд республика құру туралы тек ақ нәсілділерге арналған референдум өткізу жоспарларын жариялады, осы мақсатта заң жобасы сол жылдың 23 сәуірінде Парламентке енгізілді. Референдум туралы заң 1960 жылдың 3 маусымында бекітілді. Республикаға қарсы болатын ағылшын тілді ақтардың және Біріккен партияны әлі де қолдайтын африкандардың қолдауын ұмтылып, Верворд конституциялық өзгерістердің минималды болады деп ұсынды, королева тек мемлекет басшысы ретінде мемлекеттік президентпен алмастырылады, ал бұл лауазым атқарушы емес, салтанатты болады. Ағылшын тілді ақтар көпшілік құраған Наталь провинциясында республикаға қарсы күшті сезімдер болды. 1955 жылы шағын Федералды партия «Республикаға қарсы дәлелдер» атты памфлет шығарды, ал Республикаға қарсы лига қоғамдық демонстрациялар ұйымдастырды. Федералды партия төрағасы Артур Селби құрған Лига, республика құру жоспарына қарсы 33 000 натальдық қол қойған Наталь келісімін бастады. Референдум күні провинцияның ағылшын тіліндегі күнделікті газеті «Натальдік куәгер» өз оқырмандарына ескерту жасады: «Республикаға қарсы дауыс бермеу – бізді түбірлерімізден жұлысып, өзгерістердің желдері дауыл күшіне жеткен кезде, қауіпті және белгісіз теңізге қадам басуға көмектесумен тең». Ұлттық партия үкіметі кейіннен 1960 жылдың 5 қазанында референдум ұйымдастырды. Одақтағы алғашқы ұлттық сайлау болған бұл сайлауда тек ақ нәсілділер ғана қатысты, және ол сайлаушылардың 52,29% дауысымен тар мақұлданды. 1961 жылдың 31 мамырында Оңтүстік Африка Республикасы жарияланды, Елизавета II мемлекет басшысы қызметінен бас тартты, ал Одақтың соңғы генерал-губернаторы Чарльз Р. Суарт бірінші мемлекеттік президент болып тағайындалды.

Қауымдастыққа мүшелік

Бастапқыда, Ұлтастықтың әрбір тәуелсіз мемлекеті Доминион статусына ие болды – Ұлыбритания және басқа доминиондармен ортақ монархы бар еді. Үндістан республика болғанға дейін 1949 жылғы Лондон декларациясы, басқа мемлекет басшысы бар елдерге Ұлтастыққа қосылуға немесе қалуға рұқсат берді, бірақ бұл тек басқа мүшелердің бірауыздан келісімімен ғана мүмкін болды. Пәкістан үкіметі (1956 жылы) және кейін Гана (1960 жылы) осы қағиданы пайдаланды, ал Ұлттық партия Оңтүстік Африканың Ұлтастықтағы мүшелігін сақтап қалуына мүмкіндік берді, егер республика құруға қолдау болса. Алайда, 1960 жылға қарай Ұлтастыққа жаңа Азия және Африка мемлекеттері кірді, олардың басшылары апартеидтік режимнің мүшелігін ұйымның жаңа демократиялық принциптеріне қарсы келетін нәрсе деп қарады. Сол кездегі Танганьиканың бас министрі Джулиус Ньерре, егер Оңтүстік Африка апартеидтік режимде мүше болып қала берсе, 1961 жылы тәуелсіздік алатын өзінің елі Ұлтастыққа қосылмайтынын мәлімдеді. Бұл мәселені талқылау үшін 1961 жылдың наурыз айында, жоспарланған мерзімнен бір жыл бұрын Ұлтастық премьер-министрлердің конференциясы шақырылды. Бұған жауап ретінде Верворд жанжал тудырып, Оңтүстік Африканың мүшелікке қайта қабылдануы мақұлданса, көптеген мүшелер шығып кетумен қорқытты. Нәтижесінде Оңтүстік Африканың мүшелікке қабылдану өтініші кері тартылды, яғни 1961 жылдың 31 мамырында республика болып жарияланғаннан кейін елдің Ұлтастықтағы мүшелігі тоқтатылды. Апартеидтің жойылғаннан кейін Оңтүстік Африка 1994 жылы, республика құрылғанына отыз үш жыл және бір күн өткен соң, Ұлтастыққа қайта қосылды.

Оңтүстік Африка монархтарының тізімі

Жоқ. Портрет Патшалық атауы (Туған – Өлген) Оңтүстік Африка билеу мерзімі Толық аты Әйелі Басталуы Аяқталуы1 Георг V (1865–1936) 31 мамыр 1910 20 қаңтар 1936 Георг Фредерик Эрнест Альберт Мэри Тек генерал-губернаторлар: Герберт Гладстон, 1-ші виконт Гладстон, Сидней Бакстон, 1-ші граф Бакстон, Коннау әмірзасы Артур, Александр Кембридж, 1-ші граф Атлон, Джордж Вильерс, 6-шы граф КларендонПремьер-министрлер: Луис Бота, Ян Кристиан Сматс, Дж. Б. М. Герцог2 Эдуард VIII (1894–1972) 20 қаңтар 1936 10 желтоқсан 1936 Эдуард Альберт Кристиан Джордж Эндрю Патрик ДэвидЖоқГенерал-губернаторлар: Джордж Вильерс, 6-шы граф КларендонПремьер-министрлер: Дж. Б. М. Герцог3 Георг VI (1895–1952) 10 желтоқсан 1936 6 ақпан 1952 Альберт Фредерик Артур Джордж Елизабет Боуес-ЛайонГенерал-губернаторлар: Джордж Вильерс, 6-шы граф Кларендон, сэр Патрик Дункан, Гидеон Брэнд ван Зил, Эрнест Джордж ЯнсенПремьер-министрлер: Дж. Б. М. Герцог, Ян Кристиан Сматс, Д. Ф. Малан4 Елизавета II (1926–2022) 6 ақпан 1952 31 мамыр 1961 Елизавета Александра Мэри Филип МаунтбеттенГенерал-губернаторлар: Эрнест Джордж Янсен, Чарльз Робертс ШвартПремьер-министрлер: Д. Ф. Малан, Йоханнес Герхард Стрийдом, Хендрик Верворд