Кіріспе

1664 жылы Мольердің "Тартуф, немесе Алаңғасар, немесе Екіжүзді" пьесасы алғаш рет 1664 жылы сахналады. "Тартуф, немесе Алаңғасар, немесе Екіжүзді" комедиясы Мольердің театрлық шығармаларының бірі. Тартуф, Эльмир және Оргон кейіпкерлері классикалық театрдың ең ұлы рөлдерінің қатарында саналады.

Кейіпкерлер

Қасиетті кейіпкерлер: Оргон: Мольер Үйдің басшысы және Елмирдің күйеуі, Тартуфқа деген құрметтен соқыр болып қалған. Тартуф: Дю Круази Оргонның қонағы, екіжүзді дінқор, Елмирді азғыруға тырысады. Валер: Ла Гранж Шын сүйіктісі, Оргонның қызы Марианның қолын алуға күрескен жас романтикалық басты кейіпкер. Мадам Пернел: Луи Бежар, көз көрген Оргонның анасы; Дамис пен Марианның әжесі. Елмир: Арманде Бежар Мольер Оргонның әйелі, Дамис пен Марианның өгей анасы. Дорин: Мадлен Бежар Тартуфты әшкерелеуге және Валер мен Марианға көмектесуге тырысатын отбасылық қызметші. Клеанте: Ла Торильер Елмирдің інісі, Оргонның қайын інісі (пьесаның ақылгөйі). Мариан: Мле де Бри Оргонның қызы, Валердің никелескен келіні және Дамистің қарындасы. Дами: Андре Губерт Оргонның ұлы және Марианның ағасы. Лоран Тартуфтың қызметшісі (сөйлемейтін кейіпкер). Аргас Оргонның досы, Фронда кезінде XIV Людовикке қарсы болған (аталған, бірақ көрінбейді). Флипот Мадам Пернельдің қызметшісі (сөйлемейтін кейіпкер). Мсье Лояль: Мсье Де Брие Сот орындаушысы Корольдің офицері / Босатылған Корольдің офицері.

Дау

Тартуф пьесасын көпшілік, тіпті Людовик XIV жақсы қабылдағанымен, ол бірден көптеген топтар арасында дау тудырды. Олар пьесада сырттай діндар, бірақ іштей жалдамалы, тәлкектеп, алдаушы адам бейнеленгеніне наразы болды; және олар өздерінің діндарлықтарын басқаларды қанау үшін пайдаланады. Мольердің туындыларына қарсы шыққан топтарға француз Рим-католик шіркеуінің иерархиясының бір бөлігі, француз қоғамының жоғарғы топтарының өкілдері және Compagnie du Saint Sacrement деп аталатын заңсыз құпия ұйым кірді. Тартуфтың танымалдылығы Париж архиепискобы Перефикс бұл пьесаны көруге, ойнауға немесе оқуға тыйым салатын жарлық шығарғаннан кейін қысқа ғана уақытқа созылды, бұл жазаға ілесуі мүмкін еді. Мольер шіркеу басшыларын жұмсартуға тырысып, пьесаны қайта жазып, оны дінге қатысты емес және дінді сынамайтын етіп көрсетуге ұмтылды, бірақ архиепископ және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер келіспеді. Пьесаның қайта жазылған, екінші нұсқасы L'Imposteur деп аталды, онда Тартуфтың орнына Panulphe есімді басты кейіпкер болды, және оның жалғыз қойылымы 1667 жылдың 5 тамызында Корольдік сарай театрында өтті. Келесі күні, 6 тамызда, король Паристен кеткен кезде, Париж Парламентінің бірінші президенті Гийом де Ламонион қоғамдық қойылымдарды цензуралады. Мольердің шіркеумен болған қақтығысы кезінде де Людовик XIV драматургті қолдауын жалғастырды; корольдің қолдауы болмаса, Мольер экскоммуникацияға ұшырауы мүмкін еді. Пьесаның көпшілік алдында қойылуына тыйым салынғанымен, француз аристократиясы үшін жеке қойылымдар ұйымдастырылды. 1669 жылы Мольердің қарсыластары ықпалын жоғалтқаннан кейін, оған пьесасының соңғы нұсқасын қоюға рұқсат берілді. Алайда, Тартуфты қоршаған барлық дау-дамайларға байланысты Мольер осы пьеса сияқты өткір туындылар жазудан көбінесе бас тартты. Мольердің серігі (Роберт МакБрайд Франсуа де Ла Моте Ле Ваер деп санайды, бірақ бұл мәселе қызу талқылауда) 1667 жылы Тартуфқа қатысты сынға жауап ретінде Lettre sur la comédie de l'Imposteur атты хат жазды. Аноним автор пьесаның сюжетін егжей-тегжейлі баяндап, пьесаның тыйым салынған себептерін түсіндіретін екі кең таралған аргументті жоққа шығару арқылы оны қорғауға тырысты. Біріншісі - театр туындылары дін туралы ештеңе айтпауы керек; екіншісі - Тартуфтың сахнадағы әрекеттері, одан кейінгі діни сөздері көрермендерді Тартуф сияқты әрекет етуге итермелеуі мүмкін. Аталған хаттың бұл бөлімі Тартуфтың әрекеттерінің қызықсыздыққа лайық екенін, яғни комедиялық екенін көрсетеді, демек, бұл оны мақұлдау емес. Ғасырлар өткен соң, 1906 жылы сатирикалық антиклерикалық журнал La Calotte жарық көрген кезде, оның алғашқы редакторы күлкі - Тартуф әскерлерінен қорқатын жалғыз қару екенін мәлімдеді; жаңа журнал осы қаруды тиімді пайдалануды ұсынды, католик шіркеуін және оның дін қызметкерлерін аяусыз сынаған мақалалар мен карикатуралар жариялады.

Өндіріс тарихы

Ойынның бастапқы нұсқасы үш актілі болды және алғаш рет 1664 жылдың 12 мамырында Версаль сарайындағы "Мармәр сарайында" ("Cour de Marbre") "Құмарланған аралдың ләззаты" ("Les Plaisirs de l'île enchantée") атты мерекелік шараның бөлігі ретінде қойылды. Пьесаға жасалған шабуылдар мен оған қойылған тыйымға байланысты бұл нұсқа жарияланбады және бірде-бір мәтін сақталмады, осылайша оның дайын болған немесе аяқталмаған туынды екендігі туралы көптеген болжамдар туды. Көптеген жазушылар оның соңғы нұсқаның алғашқы үш актісінен тұратынын айтады, ал Джон Кернкросс 1, 3 және 4-ші актілер орындалғанын ұсынды. Бастапқы нұсқа көпшілік алдында қойылмаса да, жеке көрсетуге болатын. Екінші нұсқасы, "L'Imposteur", бес актілі болды және 1667 жылдың 5 тамызында Корольдік сарай театрында бір рет ғана қойылды. 11 тамызда, қосымша қойылымдардан бұрын Париж архиепископы Перефикс бұл нұсқаны да тыйым салды. Бес актілі үшінші нұсқасы, "Tartuffe, ou L'Imposteur", 1669 жылдың 5 ақпанында Корольдік сарай театрында көрсетілді және үлкен сәттілікке ие болды. Қазіргі таңда осы нұсқа көбінесе қойылады. Ресейлік театр өкілі Константин Станиславский 1938 жылы қайтыс болғанда "Тартуф" қойылымы бойынша жұмыс істеп жатқан еді. Оны Михаил Кедров аяқтады және 1939 жылдың 4 желтоқсанында ашылды. Бродвейдегі алғашқы қойылым Нью-Йорктегі ANTA Washington Square театрында 1965 жылдың 14 қаңтарынан 22 мамырына дейін өтті. Орындаушылар құрамында Майкл О'Салливан Тартуф, Сада Томпсон Дорин, Саломе Дженс Эльмира, Хэл Холбрук М. Лоял, Джон Филипп Лоу Корольдің офицері, Лоренс Лукинбилл Дамис және Тони Ло Бьянко Сержант болды. Ұлттық театр компаниясы 1967 жылы Ричард Уилбурдың аудармасын пайдаланып, Джон Джилгудты Оргон, Роберт Стивенсты Тартуф, Джереми Бреттті Валер, Дерек Якобиді Офицер және Джоан Плоурайтты Дорин рөлінде көрсетті. Ричард Уилбурдың пьесаның аудармасының қойылымы 1977 жылы Circle in the Square театрында ашылды, онда Джон Вуд Тартуф рөлінде, ал Тами Граймс Эльмира, Стефан Гиераш Оргон, Рей Уайз Дамис, Сузи Курц Мариан және Патрисия Эллиот Дорин рөлінде ойнады. Кристофер Хэмптонның аудармасын пайдаланып, Билл Александр режиссерлік еткен Корольдік Шекспир компаниясының қойылымы 1983 жылы Лондондағы Пит театрында қойылды. Қойылымға Тартуф ретінде Энтони Шер, Оргон ретінде Найджел Хоторн, Дамис ретінде Марк Райланс, Элмир ретінде Элисон Стейдман, Дорин ретінде Стефани Файерман және Клеанте ретінде Дэвид Брэдли қатысты. Чарльз Рэндольф Райт "Тартуф" қойылымын 1999 жылдың шілдесінде Сан-Францискодағы Американдық консерватория театрында сахналады, ол 1950 жылдардағы Солтүстік Каролина штатының Дарем қаласындағы бай афроамерикалықтар арасында өтті. Ранжит Болттың аудармасы 1991 жылы Лондонның Плейхаус театрында Абигейл Круттенден, Пол Эддингтон, Джейми Гловер, Фелисити Кендал, Николас Ле Превост, Джон Сешнс және Тоби Стивенспен бірге қойылды. Болттың аудармасы кейін 2002 жылы Лондонның Ұлттық театрында Маргарет Тайзакпен мадам Пернелл, Мартин Клунес Тартуф, Клэр Холман Эльмира, Джулиан Уадхэм Клеанте және Дэвид Трлфолл Оргон рөлінде қойылды. Дэвид Болл "Тартуфты" 2006 жылы Theatre de la Jeune Lune театрына бейімдеді, ал Доминик Серран 2015 жылы Беркли репертуар театры, Оңтүстік жағалау репертуарлары және Шекспир театр компаниясымен бірлесіп бұл қойылымды қайта жаңғыртты. Ливерпульдік ақын Роджер Макгоның аудармасы 2008 жылдың мамыр айында Ливерпуль ойын үйінде премьера болды, кейіннен Кингстонның Роуз театрына көшірілді. Ройал Шекспир компаниясы Анил Гупта мен Ричард Пинтоның жаңа нұсқасын шығарды, ол әңгімені қазіргі заманғы Пәкістанның Спаркхилл, Бирмингем мұсылман қауымына көшірді. Ол 2018 жылдың қыркүйегінде Авондағы Стратфордтың Лебедь театрында премьера болып, 2022 жылдың қазан айында Бирмингем репертуарлық театрына ауысты. 2021 жылы Сингапурдың театр компаниясы W!ld Rice Сингапур драматургы Джоэл Танның жаңа нұсқасын тапсырды, ол 2022 жылы премьера болды. Танның нұсқасы сюжетке жаңа бұрылыс қосады: Валердің Марианмен қиылысуы – Дамиспен болған құпия қарым-қатынасын және оның тәуелсіз әйел болу құштарлығын жасыру үшін жасалған шартты неке. 2022 жылы Флора Дэвис пен Сиан Лоуренс жазған феминистік қайта қарау Оксфордтың BT студиясында Green Sun Productions компаниясы тарапынан үлкен мақтауға ие болды. Бұл бейімделу фикциялық феминистік кеңес беру фирмасының ішіндегі оқиғаны бейнелейді; Оргон мен Элмир директорлардың бірі, ал Тартуф кеңседе жаңа қызметкер. Қойылым 2023 жылдың тамызында Эдинбург фестиваліне көшірілді.

Фильм

1926 жылы «Уфа» студиясы «Герр Тартуф» фильмін түсірді. Фильмді Ф. В. Мурнау режиссерлік етті, Тартуф рөлінде Эмиль Яннингс, Эльмир рөлінде Лил Даговер, ал Оргон рөлінде Вернер Краусс ойнады. Жерар Депардье 1984 жылғы француздық «Le tartuffe» фильмінің режиссері және атау рөлін сомдады. 2007 жылғы француз фильмі «Мольер» Тартуфқа көптеген тікелей және тікелей емес сілтемелерді қамтиды, олардың ең айқынсы – Мольер кейіпкері дін қызметкері кейпінде көрініп, өзін «Тартуф» деп атайды. Фильмнің соңы Мольердің фильмдегі оқиғаларының нәтижесінде «Тартуф» пьесасын жазғанын көрсетеді.

Сахна

Англияның Ұлттық театры 1967 жылы Лондонның Олд Вик театрында сахнаға қойды. Ричард Уилбур аударған, режиссері Тайрон Гатри, 39 қойылым көрсетілді және 1969 жылы жабылды. "Тартуф Техаста" Техас штатының Даллас қаласында өтеді; 2012 жылы Eldridge Publishing баспасында жарық көрді. Белл Шекспир компаниясының "Тартуф – Екіжүзді" пьесасы 2014 жылы Джастин Флемингтің түпнұсқа француз тілінен аударылып, 2008 жылы Мельбурн театр компаниясы үшін әртүрлі рифмалы өлең үлгілерімен қойылды. Флорида штатының Санкт-Петербург қаласындағы Американдық сахна театры компаниясы 2016 жылы "Тартуфты" бейімдеді, ол қазіргі заманда саяси сатира ретінде сахналанды, онда Оргон өзінің беделі мен байлығын жаңадан көзге көрініп келе жатқан саясаткер Тартуфқа сеніп тапсырған бай американдық бизнесмен рөлінде. Бұл пьеса драматург Филип Каванаг Австралиялық көрермендер үшін "ақиқаттан кейінгі" дәуірде бейімдеді, Оңтүстік Австралияның Мемлекеттік театр компаниясы мен Brink Productions 2016 жылдың қазан-қараша айларында Аделаидада қойды. 2017 жылы Лондонда Эндрю Хилтон мен Доминик Пауэрдің ағылшын тіліндегі рифмалы жұп өлеңдермен жасаған бейімделуі, Шекспирдің премьерасы 2017 жылдың сәуірінен мамырға дейін Бристольдегі Темекі фабрикасы мен Темекі фабрикасы театрларында өтті. Тартуф – өмірлік дағдарыстағы ескі консервативті саясаткерге жем тастайтын жалған бизнес гуруы. 2022 жылы Флора Дэвис пен Сиан Лоуренс жазған феминистік қайта қарау, Оксфордтың BT студиясында Green Sun Productions компаниясының қойылымымен үлкен табысқа ие болды. Бұл бейімделу фикциялық феминистік кеңес беру фирмасының аясында өтеді; Оргон мен Элмир бас директорлар, ал Тартуф кеңседегі жаңа қызметкер. Қойылым 2023 жылдың тамызында Эдинбург фринжине көшірілді.

Теледидар

Француз теледидары үшін түсірілген туындылар 1971, 1975, 1980, 1983 және 1998 жылдары түсірілді. 1971 жылғы 28 қарашада BBC өздерінің Play of the Month сериясының аясында Базил Коулман режиссерлігінде, Ричард Уилбур аудармасын пайдаланып, Майкл Хордерн Тартуф, Мэри Моррис мадам Пернелл және Патрисия Рутледж Дорин рөлінде ойнаған туындыны көрсетті. Дональд Моффат 1978 жылы видеоға түсірілген PBS теледидарлық туындысында Стефан Гирэш Оргон, Тэмми Граймс Эльмир, Рей Уайз Дамис, Виктор Гарбер Валер және Джеральдин Фицджеральд рөлінде ойнады. Аударма авторы – Ричард Уилбур, режиссері – Кирк Браунинг. Көрерменсіз теледидар студиясында түсірілген бұл қойылым 1977 жылғы Circle in the Square Theatre қойылымының негізінде жасалған (жоғарыдағы «Заманауи туындылар» бөлімін қараңыз), бірақ актерлік құрамы сәл өзгеше болды. Джон Вуд Бродвей нұсқасында Тартуфты, ал Мадам Пернеллді сол қойылымда Милдред Даннок ойнады. Би-би-си Билл Александрдың қойылымын Корольдік Шекспир компаниясы үшін бейімдеді. Бұл теледидарлық нұсқа алғаш рет Ұлыбританияда 1985 жылғы қараша айында «Театр түні» сериясында көрсетілді, онда Антони Шер, Найджел Хоторн, Стефани Файерман және Элисон Стейдман сияқты көптеген бастапқы актерлер сахнадағы рөлдерін қайталады («Заманауи туындылар» бөлімін қараңыз). (Лесли Шарп Мариан рөлінде Кэти Бехеанды, ал Майкл Малони Дамис рөлінде Марк Райлансті алмастырды). Бұл теледидарлық нұсқа RSC-нің 1983 жылғы сахналық туындысынан шыққан болғанымен, IMDb осы видеотаспалық нұсқаның осы жылдан бастап есептелгенін дұрыс емес көрсетіп отыр. BFI Film & TV Database бағдарламасының өндірісі 1984 жылы басталғанын, ал авторлық құқық 1985 жылға берілгенін көрсетеді. 2022 жылғы Анил Гупта мен Ричард Пинтоның «Бирмингем репертуарлық театры» нұсқасы 2023 жылғы 12 наурызда BBC Four арнасында көрсетілді. Бұл қойылым оқиғаны қазіргі заманғы Пәкістанның мұсылман қауымдастығы – Бирмингемдегі Спаркхиллге көшірді және бұрын 2018 жылы Корольдік Шекспир компаниясымен қойылған болатын.

Опера

Композитор Кирке Мехем өзінің "Тартуф" операсын осы пьеса негізінде жазды.

Аудио

1939 жылдың 10 желтоқсанында бір сағаттық бейімделу NBC радиосының "Great Plays" сериясында көрсетілді. 1968 жылы Caedmon Records компаниясы жазды және LP (TRS 332) альбомында шығарды. Бұл қойылымды сол жылы Канаданың Stratford National Theatre театры Stratford Festival аясында орындады ("Stratford Shakespeare Festival production history" қараңыз). Орындаушылар құрамына Оргон рөлінде Дуглас Рейн, Тартуф рөлінде Уильям Хатт кірді. 2009 жылы BBC Radio 3 Джемма Бодинец режиссерлік еткен және Роджер Макгоф аударған, 2008 жылғы Ливерпуль ойын үйінің қойылымы негізінде (жоғарыда "Заманауи қойылымдарды" қараңыз), Джон Рамм Тартуф, Джозеф Алесси Оргон, Саймон Коутс Клеанте, Аннабель Доулер Дорин, Ребекка Лейси Эльмира, Роберт Хасти Дамис және Эмили Питон Марианна рөлінде ойнады. L. A. Theatre Works 2010 жылы Ричард Уилбурдың аудармасымен және Браян Бедфорд Тартуф, Мартин Джарвис Оргон, Алекс Кингстон Эльмира, Мэтью Рис Валер, Доррин Гья Каридес және Джон де Ланси Клеанте рөлінде өнер көрсетті. Қоюшысы – Дакин Мэтьюс. 2022 жылы Мольердің 400 жылдығына арналған, Дэвид Сереро Тартуф рөлінде ойнайтын қазіргі заманғы ағылшын тіліндегі бейімделу жарық көрді.