Кіріспе

Домино – плиткаларға негізделген ойындар отбасы. Домино – тіктөртбұрышты плитка, әдетте оның бетін екі шаршы ұшқа бөлетін сызық болады. Әрбір ұшы белгілі бір сан нүктелермен (пиптер немесе нүктелер деп те аталады) немесе бос қалдырылады. Жинақтағы плиткалардың арт жақтары бір-бірінен ажыратылмайды, бос немесе бірдей суретпен келеді. Ойын бөлшектері домино жиынтығын құрайды, кейде колода немесе жинақ деп те аталады. Дәстүрлі еуропалық домино жиынтығы 28 плиткадан тұрады, олар сонымен қатар бөлшектер, сүйектер, тастар, кірпіштер, адамдар, карталар немесе жай домино деп те аталады, және нөлден алтыға дейінгі нүктелердің барлық комбинацияларын қамтиды. Домино жиынтығы – ойын карталары немесе текшелер сияқты, онымен түрлі ойындар ойнауға болатын универсалды ойын құралы. Домино бөлшектерін пайдаланудың тағы бір әдісі – доминоны құлату. Домино туралы ең ертегі жазбалар Сун әулетінің Қытайында Жоу Мидің «Вулиндегі бұрынғы оқиғалар» (1232–1298) еңбегінде кездеседі. Қазіргі заманғы домино алғаш рет 18 ғасырда Италияда пайда болды, бірақ олар қытай доминосынан бірнеше жағынан өзгеше, және екеуінің арасында тікелей байланыс жоқ. Еуропалық домино дербес дамыған болуы мүмкін, немесе Қытайдағы итальяндық миссионерлер осы ойынды Еуропаға әкелген болуы мүмкін. «Домино» атауы, шамасы, Венеция карнавалында киілетін костюмға ұқсастығынан туындаған, көбінесе қара капюшонды халат пен ақ маскадан тұратын. «Полиомино» сөзі жалпылама мағынада қолданылғанына қарамастан, «домино» сөзі мен 2 санының арасында ешқандай байланыс жоқ. Ең көп таралған домино ойындары – Домино Уист, Матадор және Маггинс (Барлық Бес). Басқа да танымал түрлері: Texas 42, Chicken Foot, Concentration, Double Fives және Mexican Train.

Домино жиынтықтарының құрылысы мен құрамы

Еуропалық үлгідегі доминолар дәстүрлі түрде сүйек, күміс қабыршақты мұхит жемшөптері, ана қабығы (мұрт анасы), піл сүйегі немесе қара ағаштан, мысалы эбондан жасалады. Олардың беттері қара немесе ақ түсті ұшқыштармен (қабықталған немесе боялған) безендіріледі. Кейбір жиынтықтардың жоғарғы жартысы ана қабығы, піл сүйегі немесе сүйектен жасалса, төменгі жартысы эбеннен жасалады. Домино жиынтығы әр түрлі табиғи материалдардан дайындалған: тас (мысалы, мәрмәр, гранит немесе сабын тас), басқа ағаштар (мысалы, күл, емен, қызыл ағаш және арша), металдар (мысалы, мыс немесе қалайы), керамикалық саз, тіпті мұздатылған шыны немесе кристал. Мұндай жиынтықтар ерекше көрініспен ерекшеленеді, көбінесе ауыр салмағы оларды тұрақтырақ сезіндіреді. Сонымен қатар, мұндай материалдар мен олардан жасалған өнімдер полимерлік материалдарға қарағанда әлдеқайда қымбат. Қазіргі заманғы коммерциялық домино жиынтықтары әдетте синтетикалық материалдардан, мысалы, ABS немесе полистирол пластигінен немесе бакелиттен және басқа фенол шарындарынан жасалады. Көптеген жиынтықтар піл сүйегінің көрінісі мен сезімін имитациялайды, ал кейбіреулері заманауи көрініс беру үшін түрлі түсті немесе тіпті мөлдір пластик қолданады. Заманауи жиынтықтар әр түрлі соңғы мәндері үшін әртүрлі түстерді де қолданады (мысалы, бір ұшқышта қара нүктелер, екі ұшқышта жасыл, үш ұшқышта қызыл және т.б.), бұл сәйкес келетін ұшқыштарды табуды жеңілдетеді. Кейде, ойын карталарына ұқсас картондан жасалған домино жиынтығын табуға болады. Мұндай жиынтықтар жеңіл, ықшам және арзан, бірақ карталар сияқты, кенеттен соққан жел сияқты ұсақ бұзылыстарға осал. Кейде домино тіліктерінің ортасында металл штифт (спиннер немесе ось деп аталады) орналасқан. Дәстүрлі домино жиынтығы нөлден алтыға дейінгі нүктелердің барлық мүмкін комбинацияларын қамтитын бірегей тіліктерден тұрады және "қос алтылық" деп аталады, себебі ең жоғары құндылықтағы тіліктің әр шетінде алты нүкте болады. Бірден алтыға дейінгі нүктелер әдетте алты жақты ойын текшелеріндегідей орналасқан, бірақ нүктесі жоқ бос ұшқыштар қолданылғандықтан, жеті жақ болуы мүмкін, бұл "қос алтылық" жиынтығында 28 бірегей тіліктің болуын қамтамасыз етеді. Дегенмен, бұл салыстырмалы түрде аз сан, әсіресе төрттен астам адам ойнағанда, сондықтан көптеген домино жиынтықтары ұшқыштарға үлкенірек санды нүктелерді қосу арқылы "кеңейтіледі", бұл ұшқыштардың бірегей комбинацияларының санын және осымен тіліктердің санын арттырады. Әрбір кезең сайын жиынтықтың көлемі ұлғайғанда, тіліктің әр шетіндегі нүктелердің максималды саны үшке артады. Сондықтан, ең көп таралған кеңейтілген жиынтықтар: "қос тоғыз" (55 тілік), "қос он екі" (91 тілік), "қос он бес" (136 тілік) және "қос он сегіз" (190 тілік), бұл іс жүзінде максималды көлем. Теориялық тұрғыдан алғанда, "қос жиырма бір" (253 тілік) сияқты үлкен жиынтықтар да болуы мүмкін, бірақ олар өте сирек кездеседі, тіпті жоқ болуы мүмкін, себебі олар сегіз ойыншымен ойнағанда да қажеттіліктен асып түседі. Жиынтықтың көлемі ұлғайған сайын, әр доминодағы нүктелердің санын анықтау қиындайды, сондықтан кейбір үлкен домино жиынтықтары нүктелердің орнына араб цифрларын қолданады.

Қытай доминолары

Қытайда алғашқы "домино" плиткалары функционалды түрде ойын карталарымен толықтай бірдей болған. Қытай доминосының анықталатын нұсқасы 12 немесе 13 ғасырда дамыды. Қытайда домино тақташалары туралы ең ерте жазбаша айғақ 13 ғасырға жатады және Ханчжоу қаласынан келген, онда пупай (құмар ойындарына арналған тақташалар немесе плиткалар) мен ойын сүйектері Сун әулетінің императоры Сяоцзонгтың билігінде (1162–1189 жж.) саудагерлер сатқан заттардың тізімінде көрсетілген. Екі ойын сүйегінің барлық мүмкін комбинацияларын бейнелеу үшін жасалған, демек, бос жақтары жоқ дәстүрлі 32 даналық қытай домино жиыны, 18 ғасырдың ортасында Батыста табылған 28 даналық жиыннан өзгеше. Дегенмен, 17 ғасырда бос жақтары бар қытай доминолары да белгілі болған. Әр домино бастапқыда екі алты жақты ойын сүйегін (2d6) лақтырғандағы 21 мүмкін нәтиженің біреуін көрсететін. Әр доминоның бір жартысы бірінші ойын сүйегінің нүктелерін, ал екінші жартысы екінші ойын сүйегінің нүктелерін бейнелейді. Қытай жиынтықтары кейбір комбинацияларды қайталайды және плиткаларды екі топқа бөледі: әскери және азаматтық. Қытай доминолары әдетте еуропалық доминолардан ұзын болады.

Еуропа мен Солтүстік Америкадағы домино

Қазіргі домино ойыны алғаш рет 18 ғасырда Италияда пайда болды, бірақ ол қытай доминосынан бірнеше жағынан өзгеше, және екеуінің арасындағы байланыс расталмаған. Еуропалық домино дербес дамыған болуы мүмкін, немесе итальяндық миссионерлер Қытайдан ойынды Еуропаға әкелген болуы мүмкін. Италияда қалыптасқаннан кейін, домино ойыны тез арада Австрияға, Оңтүстік Германияға және Францияға тарады. Ойын 18 ғасырдың ортасында Францияда сәнге енді. "Домино" атауы бұрын қолданылмады, алғаш рет 1771 жылы "Dictionnaire de Trévoux" сөздігінде тіркелді. Француз тіліндегі "домино" сөзінің екі ертерек мағынасы бар: біреуі сол кезеңдегі маскарадтарға қатысты, ол дін қызметкерінің бас киімінен алынған термин, екіншісі француз шаруалары арасында бұрын танымал болған қағазға басылған қарапайым, жарқын түсті суреттерге қатысты. Осы сөз қалай домино ойынының атауы болғаны әлі анық емес. Еуропадағы ең ерте ойын ережелері екі немесе төрт ойыншыға арналған қарапайым блок ойынды сипаттайды. Кейінгі француз ережелері "Domino à la Pêche" ("Балық аулау доминосы") нұсқасын, алғашқы сызу ойынын, сондай-ақ үш қол ойынымен қоса, пул қосты. Франциядан ойын 18 ғасырдың соңында Англияға француз әскери тұтқындары әкелген деп есептеледі. Англиядағы ойынның алғашқы түрлері "Блок ойыны" және "Сызу ойыны" болды. Бұл ойындардың ережелері жарты ғасырдан астам уақыт бойы өзгеріссіз қайта басылды. 1863 жылы ағылшын және американдық дереккөздерде "All Fives", "Fives" немесе "Cribbage Dominoes" деп сипатталған жаңа ойын алғаш рет пайда болды; бұл алғашқы ұпай жинау ойыны болды және ол cribbage-тің санау және ұпай жинау ерекшеліктерін алды, бірақ 15 карта нүктесінің орнына 5 домино нүктесі негізгі ұпай жинау бірлігіне айналды, ол 1 ойын ұпайына тең болды. Ойын 31-ге дейін ойналды және ұпайды есептеу үшін cribbage тақтасы қолданылды. 1864 жылы "The American Hoyle" үш жаңа нұсқаны сипаттады: "Muggins", "Bergen" және "Rounce"; "Блок доминосы" және "Сызу доминосы" қатар. "Muggins" нұсқасында cribbage тақтасы алынып тасталды, 5 нүкте 5 ұпай берді, ал ойын енді екі ойыншыға 200, үш немесе төрт ойыншыға 150 ұпайға дейін ойналды. Атауына қарамастан, ойыншы өз ұпай комбинацияларын жариялай алмаған жағдайда сынға алуға мүмкіндік беретін "muggins ережесі" болған жоқ. Бұл кемшілік 1868 жылы шыққан "The Modern Pocket Hoyle" басылымында түзетілді, бірақ екі ереже жинағының қайта басылымдары "muggins ережесі" бар нұсқа басым болғанға дейін шамамен жиырма жыл бойы бірге шығарыла берді. Алайда, 1871 жылдан бастап "All Fives" және "Muggins" атаулары біріктірілді және көптеген басылымдар "Muggins немесе All Fives" немесе "Muggins немесе Fives" үшін ережелерді ешқандай айырмашылықсыз жариялады. Бұл шатасу бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, кейбір басылымдар атауларды теңестірсе, ал басқалары "All Fives" ойынын жеке ойын ретінде сипаттайды. 1889 жылы доминоның бүкіл әлемге тарағаны айтылды, "бірақ Франция мен Бельгияның кафелерінде бұл ойын ең танымал". Бастапқыда еуропалық ойын қытай ойынынан ерекшеленді. Еуропалық домино жиынтықтарында қытай доминосының әскери-азаматтық белгілері де, олармен бірге келген дубликаттар да жоқ. Сонымен қатар, Майкл Даметтің сөзіне сүйенсек, қытай ойындарында тек плитканың өзіндігінен маңызды, сәйкес келу туралы түсінік жоқ. Оның орнына, 28 бірегей плиткадан тұратын негізгі жиынтықта жеті қосымша бөлік бар, олардың алтауы плитканың екінші жартысы бос қалған бір құлақтың лақтырылуынан туындаған мәндерді көрсетеді, ал жетінші домино бос-бос (0–0) комбинациясын көрсетеді. Кейіннен Австрияда 45 даналық (екі есе сегіз) жиынтықтар пайда болды, ал соңғы уақытта 55 даналық (екі есе тоғыз) және 91 даналық (екі есе он екі) жиынтықтар шығарылды. Барлық ерте ойындар әлі күнге дейін ойналады, сондай-ақ соңғы 60 жылда пайда болған "Five Up", "Мексикалық пойыз" және "Тауық аяғы" сияқты ойындармен бірге. Кейбір қазіргі заманғы "All Fives" сипаттамалары түпнұсқадан мүлдем өзгеше, олардың көп бөлігі жоғалып кеткен және бір спинерді қосады, осылайша оны "Sniff" ойынына ұқсас немесе тығыз байланысты етеді. "Muggins" үшін жарияланған ережелердің көпшілігі ойынға оның атын берген ережені қамтиды, бірақ кейбір заманауи басылымдар оны тастайды, бірақ "muggins ережесі" осы ойынның ерекшелігі ретінде сипатталған. Домино қазір халықаралық деңгейде ойналады. Бұл "Кариб теңізі аймағындағы терең тамыр жайған мәдени іс-әрекет" ретінде танылады, сонымен қатар Ұлыбританиядағы Windrush ұрпағы арасында да танымал. АҚШ-тың Алабама штатында, егерде бұл іспен айналысу сирек болса да, штаттың қылмыстық кодексінің тиісті бөлімі 2015 жылдың 21 сәуірінде күшінен жойылғанша, жексенбі күні домино ойнау заңсыз саналды.

Ережелер

Ойынның ең танымал түрі – екі негізгі санатқа бөлінетін, ойынды тоқтату және ұпай жинау ойындары. Көптеген домино ойындары – бұл ойынды тоқтату түріне жатады, мұндағы мақсат – қарсыластарыңыздың жолын кесіп, өз қолыңыздағы доминоларды таусылуын қамтамасыз ету. Соңында, жеңілген ойыншылардың қолындағы нүктелерді санау арқылы есеп айырысу мүмкін. Ұпай жинау ойындарында есептеу жүйесі басқаша, көбінесе ойын барысында жүзеге асырылады, бұл оны басты мақсатқа айналдырады. Жеребе ойыны көбінесе жай ғана «домино» деп аталады. Екі ойынның да түрленулері жеке немесе командалық түрде ойнайтын екі ойыншыдан көп қатысушыларды қабылдай алады. «Маггинс» ойынында ойыншылар ашық шеттерінің жалпы саны белгілі бір санға бөлінетініне көз жеткізу арқылы ұпай жинайды. «Маггинс» ойынының нұсқаларында спиннерлердің арқасында ойын желісі тармақталуы мүмкін. АҚШ-та кең таралған «Fives» нұсқасында ойыншылар ашық шеттерін бес еселенген етіп жасауға тырысады. Ұлыбританиядағы пабтар мен әлеуметтік клубтарда «5 және 3» ұпайларын есептеуге арналған нұсқа қолданылады. Ойын көбінесе жұптармен (екіге қарсы екі) ойналады және «соңы» сериясы ретінде жүзеге асырылады. Әр «соңында» ойыншылардың мақсаты – өз қолынан доминоны ойналған доминолардың бір шетіне қосу, соның нәтижесінде шеткі плиткалардың қосындысы бес немесе үшке бөлінеді. Егер екі плитканың қосындысы бес немесе үшке бөлінсе, онда бір ұпай қосылады, мысалы, бір шетінде төрт, екінші шетінде бес болса, қосындысы тоғызға тең болады, ол үш есеге бөлінеді, нәтижесінде үш ұпай жиналады. Егер бір шетінде екі есе бес, екінші шетінде бес болса, онда жиынтығы он беске тең болады, ол үш есе бес (бес ұпай) және бес есе үш (үш ұпай) бөлінеді, яғни жалпы сегіз ұпай жиналады. «Соң» ойыншылардың бірінің барлық доминоларын ойнап бітіргенде аяқталады. Егер ешбір ойыншы қолын таусылта алмаса, онда қолында ең кішкентай доминосы қалған ойыншы жеңілген болып есептеледі және бір ұпай алады. Ойын кез келген саны «соңынан» тұрады, ал әр «соңында» жиналған ұпайлар жалпы есепке қосылады. Ойын бір жұптың жалпы ұпай саны белгіленген шектен асқанда аяқталады. Жалпы есеп көбінесе криббж тақтасында тіркеледі. «5 және 3» ойыны Ұлыбритания аралдарындағы көптеген бәсекелестік лигаларда ойналады.

Домино топтамаларын пайдаланатын карта ойындары

Әдеттегі блоктау және ұпай жинау ойындарынан басқа, доминомен өте ерекше сипаттағы ойындар да ойналады, мысалы, жекеойнау немесе тәжрип ойындары. Олардың көпшілігі карта ойындарының өңделген нұсқалары болып табылады және бір кезде белгілі бір аймақтарда карта ойнауға байланысты діни шектеулерді айналып өту үшін танымал болды. Осыған мысал ретінде, қос алтылықтан тұратын жиынтықпен ойналатын "Концентрация" ойынының бір түрін келтіруге болады; егер олардың нүктелерінің жалпы саны 12-ге тең болса, екі домино сәйкес келеді деп саналады. Техастағы танымал домино ойыны – 42. Бұл ойын "спайдер" карта ойынына ұқсас. Ол төрт ойыншыдан құралған екі командамен ойналады. Әр ойыншы жеті домино тартады, ал доминолар тәжриптермен ойнатылады. Әр тәжрип бір ұпайға есептеледі, ал бес нүктеге бөлінетін кез келген домино қолдың жалпы санына қосылады. Осы 35 ұпай "бестік санағы" және жеті тәжрип 42 ұпайға тең, сондықтан ойын осылай аталды.

Жарыстық ойын

Домино покер сияқты кәсіби деңгейде ойналады. Әлем бойынша доминоны әуесқойлар үшін көптеген ұйымдар мен клубтар бар. Кейбір ұйымдар халықаралық жарыстар өткізеді. Мысалы, Ұлыбританиядағы Англо-Кариб Домино лигасы (ACDL) 40-тан астам клубты, оның ішінде Брикстон Immortals клубын қамтиды.

Юникодтағы домино

2008 жылдың сәуірінен бастап Unicode кодтау стандартына қос алты домино сүйектерін көрсететін символдар енгізілді. Толық домино жиынтығында бар болғаны 28 сүйек болса, Unicode жиынтығында әр жағында әртүрлі сандары бар 21 сүйектің "кері" нұсқалары, "сыртқы" бейнесі, сондай-ақ барлығының көлденең және тік бағыттарындағы көшірмелері бар, жалпы саны 100 глиф. Осы глифтерді қолдайтын шрифттердің саны аз.

Доминоның тарихи жарыстары

Полковник Генри Т. Титус пен капитан Кларк Райс Флорида штатындағы Титусвилл қаласының аты кімге берілуі керек деген мәселеде дауласты.