Кіріспе
Қытайлық құмар ойындары Тянь Гоу немесе Тин Кау – бұл қытай құмар ойындарының атауы, олар бір жұп текшемен немесе 32 қытай доминосымен ойналады. Осы ойындарда Аспан азаматтық топтың ең жоғары разряды, ал Тоғыз – әскери топтың ең жоғары разряды болып саналады. Азаматтық топ бастапқыда қытай (華) тобы деп, ал әскери топ – жабайы (夷) тобы деп аталған (Wen және wu, сондай-ақ Hua–Yi айырмашылығына қараңыз), бірақ бұл Цинь династиясы кезінде биліктегі маньчжурларды ренжітпеу үшін өзгертілді. Осы ойындардың өте ерекше және мәдениетке тән топтар жүйесі, кейінірек карта ойнау үшін қолданылған топтар идеясының тұжырымдық бастауы болуы мүмкін. Ойын сағат тіліне қарсы бағытта жүреді.
Tien Gow or Tin Kau is the name of Chinese gambling games played with either a pair of dice or a set of 32 Chinese dominoes. In these games, Heaven is the top rank of the civil suit, while Nine is the top rank of the military suit. The civil suit was originally called the Chinese (華) suit while the military suit was called the barbarian (夷) suit (see Wen and wu and Hua–Yi distinction) but this was changed during the Qing dynasty to avoid offending the ruling Manchus. The highly idiosyncratic and culture specific suit system of these games is likely the conceptual origin of suits, an idea that later is used for playing cards. Play is counter clockwise.
Домино ойыны
Домино ойындарында әрбір азаматтық белгінің екі данасы болады. Олар 17 ғасырдың басынан бері ойын карталары түрінде қолжетімді.
Тарих
1895 жылы жарық көрген «Карточкалардың қытайлық шығу тегі» мақаласында сэр Уильям Генри Уилкинсон Тянь Гоу ойыны Сунь әулетінен бұрын көп бұрын ойлап табылғанын, бірақ 1120 жылы қалыптасқандығын көрсетті: [Бұл басылым қазіргі заманғы пиньин транслитерация жүйесінен бұрын жарық көрген] 1120 жылы қабылданған шешім – императорлық декрет, ол қазір Тянь Кью («Аспан мен Тоғыз») деп аталатын ойынның көптеген нұсқаларының қайсысы канонды деп есептелетінін анықтады. Ойын мен карталар одан бұрын да болған болуы керек. «Чэн Цза Тун» [《正字通》] кітабындағы мәтін былай делінеді (s. v. p'ai [牌]): «Сонымен қатар, қазіргі ойын құралдары. Көп тараған аңыз бойынша, Сун әулетінің Хсуан Хоның екінші жылында [i. q. 1120 ж.], белгілі бір шенеулік таққа үндеу жолдап, 32 данадан тұратын (я пай) [牙牌] жиынтығын, яғни 227 белгіні [sic, дұрысы 227, бірақ қытай баспагерлері шалаңдық жасайды] бекітуді сұрады, бұл жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың кеңістігімен сәйкес келуі үшін болды. «Аспан» [6/6, 6/6] комбинациясы 24 күннің 24 белгісін бейнелейтін екі бөліктен тұрады; «жер» [1/1, 1/1] де екі бөліктен тұрады, бірақ 4 белгісі бар, олар – компастың төрт бағыты: шығыс, батыс, оңтүстік және солтүстік; «адам» [4/4, 4/4] екі бөліктен тұрады, 16 белгісі бар, олар – адамгершілік, мейірімділік, әдептілік және даналықтың төрт қасиеті; «үйлесім» [2/3, 1/3] 8 белгісі бар екі бөліктен тұрады, ол жылдың сегіз бөлігінде таралған үйлесімнің тынысын көрсетеді. Басқа комбинациялардың әрқайсысының өз атауы бар. Төрт ойыншының әрқайсысының қолында сегіз картадан болды, карталар пиптердің саны кем немесе көп болған жағдайда ұтылып немесе жеңіліп, жеңімпаз сыйлықтармен марапатталды. Қао Цзунның (高宗 1127–1163) тұсында императорлық жарлық бойынша стандартты жиынтықтар шығарылды. Олар империя бойынша Ку пай, «сүйек карталары» [骨牌] деп белгілі болды, бірақ бұл ойын түрі – По сай [博塞], Ко ву [格五] және т.б. Хсуан Хо тұсында пайда болды деуге негіз жоқ. Мин авторларының бірі Сье Чжаочжэ (1567–1624) Хуйцзун императорға домино тарту етілгені туралы аңызды да жазған, бірақ бұл 1112 жылы болған. Мин деректері жарты ғасырға жуық ертерек болуы мүмкін, өйткені Ли Цинчжао (1084–1155 ж. шамасында) өзінің ойындар жинағында домино туралы ештеңе айтпаған. Қытайдағы домино туралы ең ерте жазбаша куәлік – Улиндегі (яғни Ханчжоу астанасындағы) «Бұрынғы оқиғалар» кітабындағы Чжоу Мидің (1232–1298) жазбаларында кездеседі, ол доминоны Сяоцзун императорының (1162–1189) тұсында саудагерлер сатқан заттардың тізіміне енгізген.
It is perfectly clear, indeed, that all that was done or asked for in 1120 was an imperial decision as to which of several forms or interpretations of the game now known as T'ien kiu ("Heavens and Nines") was to be considered orthodox. The game and the cards must have been in existence long before. The passage from the Cheng tzâ t'ung [《正字通》] runs thus (s. v. p'ai [牌]):
Also ya p'ai now the instruments of the game. A common legend states that in the second year of the Hsüan ho [宣和二年], in the Sung dynasty [i. q. 1120 AD], a certain official memorialized the throne, praying that the ya p'ai (ivory cards [牙牌]) be fixed as a pack of 32, comprising 127 pips [sic, it should be 227, but Chinese printers are careless], in order to accord with the expanse of the stars and constellations. The combination 'heaven' [6/6, 6/6] consisted of two pieces, containing 24 pips, figures of the 24 solar periods; 'earth' [1/1, 1/1] also composed two pieces, but contained 4 pips, the 4 points of the compass east, west, south, and north; 'man' [4/4, 4/4] two pieces, containing 16 pips, the virtues of humanity, benevolence, propriety, and wisdom, four fold; 'harmony' [2/3, 1/3] two pieces of 8 pips, figuring the breath of harmony, which pervades the eight divisions of the year. The other combinations had each their names. There were four players having eight cards apiece for their hand, and the cards won or lost according as the number of the pips was less or in more the winner being rewarded with counters. In the time of Kao tsung [高宗 1127 1163] pattern packs were issued by imperial edict. They were known throughout the empire as Ku p'ai, 'bone p'ai;' [骨牌] but it does not follow that this class of games, po sai [博塞], Ko wu [格五], and the rest originated in the reign of Hsüan ho. Ming author Xie Zhaozhe (1567–1624) also records the legend of dominoes having been presented to Emperor Huizong but in the year 1112. The Ming sources may be early by half a century as Li Qingzhao (1084 – c. 1155) made no mention of dominoes in her compendium of games. The oldest confirmed written mention of dominoes in China comes from the Former Events in Wulin (i. e. the capital Hangzhou) as recorded by Zhou Mi (1232–1298), who listed dominoes as items sold by peddlers during the reign of Emperor Xiaozong (r. 1162–1189).