Кіріспе
Декадағы карталар бөлінген санаттар. Карта ойындарындағы "костюм" – декадағы карталардың бөлінген санаттарының бірі. Көбінесе әр картада оның қай костюмға жататынын көрсететін бірнеше белгі (символ) болады; костюм картаға басылған түс арқылы да қосымша немесе балама ретінде көрсетілуі мүмкін. Әр картаның құндылығы оның бет карталарын қоспағанда, оның үстіндегі белгілердің санымен анықталады. Құндылық реті костюм ішіндегі карталардың қайсысы жақсырақ, жоғарырақ немесе құндырақ екенін көрсетеді, ал костюмдер арасындағы реттілік нақты карта ойынының ережелерінде белгіленбесе, болмайды. Бір декадада кез келген костюмдегі кез келген құндылықтағы дәл бір карта болады. Декадада ешбір костюмға жатпайтын, көбінесе "жокер" деп аталатын арнайы карталар да болуы мүмкін. Ағылшын тілді елдер дәстүрлі түрде француз костюмдерін – клубтарды, пикаларды, жүректерді және ромбтарды пайдаланады, ал көптеген басқа елдердің өздерінің дәстүрлі костюмдері бар. Орталық Еуропаның көп бөлігінде емен жаңғақтары, жапырақтар, жүректер және қоңыраулар костюмдері бар неміс костюмдері қолданылады; Испания мен Италияның және Оңтүстік Американың кейбір аймақтары қылыштар, таяқтар, кеселер мен монеталар костюмдері бар испандық костюмдерін пайдаланады; Германияның Швейцариясы емен жаңғақтары, қалқандар, сары раушандар және қоңыраулар костюмдері бар швейцариялық костюмдерін қолданады; ал Италияның көптеген аймақтары испандық костюмдерімен салыстырғанда бірдей костюмдерге ие, бірақ әртүрлі өрнектері бар итальяндық костюмдерін қолданады. Қытай мен Жапония сияқты Азия елдерінің де өздерінің дәстүрлі костюмдері бар. Таро карталары жинағында дәстүрлі төрт костюммен қатар ерекше суреттер салынған карталар да болады.
In playing cards, a suit is one of the categories into which the cards of a deck are divided. Most often, each card bears one of several pips (symbols) showing to which suit it belongs; the suit may alternatively or additionally be indicated by the color printed on the card. The rank for each card is determined by the number of pips on it, except on face cards. Ranking indicates which cards within a suit are better, higher or more valuable than others, whereas there is no order between the suits unless defined in the rules of a specific card game. In a single deck, there is exactly one card of any given rank in any given suit. A deck may include special cards that belong to no suit, often called jokers. While English speaking countries traditionally use cards with the French suits of Clubs, Spades, Hearts and Diamonds, many other countries have their own traditional suits. Much of central Europe uses German suited cards with suits of Acorns, Leaves, Hearts and Bells; Spain and parts of Italy and South America use Spanish suited cards with their suits of Swords, Batons, Cups and Coins; German Switzerland uses Swiss suited cards with Acorns, Shields, yellow Roses and Bells; and many parts of Italy use Italian suited cards which have the same suits but different patterns compared with Spanish suited cards. Asian countries such as China and Japan also have their own traditional suits. Tarot card packs have a set of distinct picture cards alongside the traditional four suits.
Тарих
Қазіргі заманғы Батыс ойын карталары көбінесе екі немесе үш негізгі түс жүйесіне бөлінеді. Ескі латын түстері итальяндық және испандық түс жүйелеріне жіктеледі. Жаңа герман түстері неміс және швейцариялық түс жүйелеріне жіктеледі. Француз түстері неміс түстерінен туындаған, бірақ көбінесе жеке жүйе деп есептеледі.
Таро карталары
1440 жылдар шамасында Солтүстік Италияда кейбір жиынтықтарға (әдетте) 21 нөмірленген картадан тұратын қосымша түс қосыла бастады, олар трионфи немесе козыр деп аталды, осы арқылы таро карталарымен ойналатын болды. Таро жиынтықтарына әрқашан бір карта – Ақымақ немесе Кешірім кіреді, ол ойынға немесе аймаққа байланысты козыр түсінің бөлігі болуы мүмкін. Бұл карталарда басқа түстердегідей нүктелер немесе фигуралық карталар болмайды. Ойынға қолданылатын таро жиынтықтарының көпшілігі француз түстерімен келеді, бірақ итальян түстері әлі де Пьемонт, Болонья және Швейцарияның кейбір аймақтарында қолданылады. Сицилияның бірнеше қалалары португалдық түсті Tarocco Siciliano жиынтығын қолданады, ол Еуропадағы жалғыз осындай жиынтық. Таро жиынтықтарының эзотерикалық қолданысы Францияда 18 ғасырдың соңында пайда болды, содан бері болжау үшін арналған арнайы жиынтықтар шығарылып келеді. Бұл жиынтықтарда әдетте тостаған, пентакль (сыйлықтар түсіне негізделген), таяқ (таяқша түсіне негізделген) және қылыштар түстері болады. Дәстүрлі карта ойындары жиынтығының козырлары мен Ақымағы Үлкен Аркана деп аталды; ал қалған карталар, көбінесе эзотерикалық суреттермен безендірілген, Кіші Аркана деп аталды. Карта ойыншылары ешқайсысы бұл терминдерді танымайды.
Тромптар
Көптеген танымал және кең таралған түрдегі карта алу ойындарында, әр ойын барысында бір түс козыр ретінде белгіленеді. Козыр түстің барлық карталары козыр емес карталардан жоғары тұрады және олардан әрқашан басымдық танытады, егер сол ойында одан жоғары козыр картасы ойналмаса ғана жеңіледі. Козыр емес түстер қарапайым түстер деп аталады.
Арнайы киімдер
Кейбір ойындар бір немесе бірнеше түсті ерекше немесе басқалардан өзгеше деп қарастырады. Мысалы, пикада пика түсі тұрақты козыр ретінде қолданылады. Күрделірек мысал – жүректер, ол түрлі ұпай жинау ойыны, онда мақсат жүректер бар трюктерді алудан қашу болып табылады. Жүректердің стандартты ережелерінде (ережелер аздап өзгеруі мүмкін) пика патшайымы және кресттің екеуі (кейде ромбтың жоқарғы жағы да) ерекше әсер етеді, нәтижесінде барлық төрт түс стратегиялық тұрғыдан әртүрлі маңызға ие. Таро колодаларында арнайы козыр түсі болады.
Таңдалған костюмдер
Карноффель тобының ойындарында бірден төртке дейін таңдалған түстер болады, кейде оларды таңдалған түстер немесе, қателестіретіндей, козыр түстер деп атайды. Таңдалған түстер бұзылған тізімге және әртүрлі артықшылықтары бар карталармен сипатталады, бұл артықшылықтар толыққанды болса, мүлдем болмауы мүмкін, сонымен қатар олардың қандай ретпен ойналғанына байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, таңдалған жетілік бастама бергенде жеңіліссіз болуы мүмкін, бірақ басқа жағдайда құндылығы болмайды. Швециялық Браусте кейбір карталарды тіпті ойнауға болмайды. Таңдалған түстердің саны төрттен кем болған ойындарда қалғандары таңдалмаған түстер деп аталады және әдетте табиғи ретімен саналады.
Жұптастыру немесе костюмдерді елемеу
Костюмдердің жұптасуы – бұл Ганджифа ойынының қалдық белгісі, онда костюмдердің жартысы кері ретпен орналасқан, төменгі карталар жоғары тұрған карталарды жеңіп шығатын. Ганджифада прогрессивті костюмдер "күшті" деп, ал кері костюмдер "әлсіз" деп аталған. Латындық колодаларда дәстүрлі бөлініс – семсерлер мен шабақтардың ұзын костюмдері мен тостағандар мен монеталардың дөңгелек костюмдері арасында болады. Бұл жұптасу Омбре және Таро карталары ойындарында көрінеді. Неміс және швейцар костюмдерінде жұптасу жоқ, бірақ француз костюмдері оны сақтап қалған, бұл Spoil Five ойынында байқалады. Кейбір ойындарда, мысалы, блэкджекте костюмдер ескерілмейді. Басқа ойындарда, мысалы, Канастада, тек түсі (қызыл немесе қара) ғана маңызды. Ал басқаларында, мысалы, бриджде, костюмдердің әрбір жұбы ерекшеленеді. Контракт бриджінде төрт костюмді жұптарға бөлудің үш тәсілі бар: түс бойынша, дәреже бойынша және пішін бойынша, нәтижесінде алты мүмкін костюм комбинациясы пайда болады. Түс қызыл костюмдерді (жүректер мен алмаз) және қара костюмдерді (пика мен клуб) көрсету үшін қолданылады. Дәрежесі үлкен (пика және жүрек) және кіші (алмаз және клуб) костюмдерді көрсету үшін қолданылады. Пішіні сүйір (алмаз және пика, олардың жоғарғы жағында өткір ұшы бар) және дөңгелек (жүректер мен клуб) костюмдерді белгілеу үшін қолданылады. Бұл бриджде есте сақтау құралы ретінде қолданылады.
Төрт түсті костюмдер
Кейбір палубалар француздық костюмдерді қолдана отырып, костюмдерді бір-бірінен жақсырақ ажырату үшін әр костюмге әртүрлі түс береді. Бриджте мұндай палубалар "қайтаруға болмайтын палубалар" деп аталады, ең көп таралған түстер – қара пика, қызыл жүрек, көк ромб және жасыл крест, бірақ бұрын ромб костюмі көбінесе алтын сары немесе қызғылт сары түсте болып келген. Германияда кейде қолданылатын палубада жасыл пика (жапыраққа ұқсас), қызыл жүрек, сары ромб (қоңырауға ұқсас) және қара крест (емен бұтағына ұқсас) қолданылады. Бұл палуба – Германияның бірігуінен кейін Skat турнирінде ойнағанда Шығыс Германияда (неміс костюмдерін қолданған) және Батыс Германияда (француз костюмдерін қабылдаған) ойыншылардың бірдей палубамен сезінуіне мүмкіндік беру үшін жасалған келісімдік палуба.
Басқа заманауи палубалар
Кейбір ойындар үшін колодалар түрлерге бөлінеді, бірақ әйтпесе дәстүрлі ойындармен көп байланысы жоқ. Мысалы, "Тадж-Махал" тақта ойынында әр картаның төрт түстің бірі болады, ереже бойынша бір ойыншының бір турда ойнаған барлық карталары бір түсті болуы керек. Колодадағы әр түстің карталарын таңдау шамамен бірдей, ал ойыншының қандай түсті пайдалануды таңдауы оның қолындағы карталарға байланысты. "Флашентеуфель" ("Бөтелке ібілісі") карта ойынында барлық карталар 1-ден 37-ге дейінгі бір реттілікке бөлінген, бірақ оның мәніне қарай үш түрге бөлінеді. Ойыншылар бастап берілген түрді ұстануы керек, бірақ егер олардың сол түрде картасы болмаса, олар басқа түрдің картасын ойнай алады және оның мәні жеткілікті жоғары болса, бұл әлі де ойынды жеңіп алуы мүмкін. Осы себепті колодадағы әр картаның әртүрлі саны болады, тең түсулерге жол бермеу үшін. Тағы бір стратегиялық элемент енгізілген, себебі бір түрде көбінесе төмен мәнді карталар, ал екіншісінде көбінесе жоғары мәнді карталар бар. Дәстүрлі колодадағы карталар екі классификацияға ие – түр және мән, әр комбинация бір картамен бейнеленеді, мысалы, 4 түр × 13 мән = 52 карта, ал "Set" колодасындағы әр карта үш санаттың әрқайсысына төрт классификацияға ие, барлығы 3 × 3 × 3 × 3 = 81 карта. Осы төрт классификацияның кез келгенін түр деп қарастыруға болады, бірақ бұл ойынның құрылымы тұрғысынан аса түсінікті емес.
Метафоралық қолданыстар
Кейбір карта ойындарында карталардың басымдық реті болады, мысалы: треф (ең төменгі), ромб, жүрек, пика (ең жоғары). Осыдан "спазда" деген сөз күтілгеннен артық, мол, аса көп мағынасында қолданыла бастады. Бридж және осы сияқты ойындардан туындаған басқа да тіркестердің ішінде "күшті жақ" (жеке күштің кез келген саласы) және "соққыға соққы беру" (басқа біреудің іс-әрекетін қайталау) бар.