Кіріспе
Мысырдың 19-шы династиясының төртінші перғауыны Мернепта (/m//ɛr//n//ɛ//p//t//ɑː/, /m//ər/'/n//ɛ//p//t//ɑː/) немесе Меренпта (б.з.д. 1213 жылдың шілдесі немесе тамызында билік құрған – б.з.д. 1203 жылдың 2 мамырында қайтыс болған) – ежегіт Мысырдың 19-шы династиясының төртінші перғауыны. Ол шамамен он жыл бойы, б.з.д. 1213 жылдың шілде айының соңынан немесе тамыздың басынан бастап, б.з.д. 1203 жылдың 2 мамырындағы өліміне дейін Мысырды басқарды, заманауи тарихи жазбаларға сәйкес. Ол 18-шы династиядан бергі тұңғыш патшайымнан туған перғауын болды. Мернепта II Рамсестің он үшінші ұлы еді, ол билікке тек ағаларының барлығы қайтыс болғандықтан келді, соның ішінде толыққанды ағасы Хаемвасет немесе Хаемвасе де бар еді. Ол таққа отырғанда шамамен жетпіс жаста болды. Ол, ең алдымен, Израиль есімінің алғаш рет айтылған жеңіс стеласымен танымал. Оның тақ аты – Ба-эн-ре-Мери-нетжеру, яғни «Раның жаны, құдайлардың сүйіктісі» деген мағынаны білдіреді.
Merneptah ('/m//ɛr//n//ɛ//p//t//ɑː//, //m//ər/'/n//ɛ//p//t//ɑː/) or Merenptah (reigned July or August 1213 BC – 2 May 1203 BC) was the fourth pharaoh of the Nineteenth Dynasty of Ancient Egypt. He ruled Egypt for almost ten years, from late July or early August 1213 BC until his death on 2 May 1203 BC, according to contemporary historical records. He was the first royal born pharaoh since Tutankhamun of the Eighteenth Dynasty. Merneptah was the thirteenth son of Ramesses II, only coming to power because all of his older brothers had died, including his full brother Khaemwaset or Khaemwase. By the time he ascended to the throne, he was around seventy years old. He is arguably best known for his victory stele, featuring the first known mention of the name Israel. His throne name was Ba en re Mery netjeru, which means "The Soul of Ra, Beloved of the Gods".
Отбасы
Мернепта, Ісетнофрет I мен Рамсес II-нің төртінші баласы, ал барлығының он үшінші ұлы болған. Ол, өзінің толық қарындасы немесе қызы болған Исетнофрет II-ге үйленді, және ол Мернепта перғауын болған кезде оның Ұлы патша әйелі болды. Олардың кем дегенде екі ұлы болды: әкесінің атымен аталған Меренпта және Сети II, сондай-ақ қызы Твосрет. Сети II перғауын болған кезде оның әпкесі Твосрет оның Ұлы патша әйелі болды. Ол, перғауын Сиптаның қайтысынан кейін өзі перғауын атанды. Аменмессенің анасы Тахат, екінші дәрежелі патшайым болған болуы мүмкін, бірақ ғалымдар оны әлі растаған жоқ.
Кiрiсуге дейiн
Рамсес II тоқсанға жуық өмір сүрді және егер ең көнесі болмаса, Мысыр тарихындағы ең ұзақ өмір сүрген перғауындардың бірі болды. Ол көптеген ұлдары мен қыздарынан асып өтті, соңында Мернептах оның орнын басатын ұлы болды. Мернептах үкіметтік лауазымдарының жауапкершілігі арқылы перғауын болуға дайындалған еді. Рамсес II билік еткен 40 жылға қарай Мернептах әскерге басшы болып тағайындалды. 55 жылға келгенде ол ресми түрде тақ мұрагері деп жарияланды. Осыдан кейін ол Рамсес II өмірінің соңғы он екі жылында регенттік принц қызметін атқарды, осы арқылы қосымша жауапкершіліктерді алды.
Хронологиясы
Қазіргі тарихи жазбалардың бір түсіндіруі бойынша, Мернепта Мысырды шамамен он жыл бойы, б.з.д. 1213 жылдың шілде айының соңынан немесе тамыздың басынан бастап, б.з.д. 1203 жылдың 2 мамырында қайтыс болғанға дейін басқарды. Қазір Каир мұражайының бағында сақталатын Атриб стеласындағы жазуда: «Олардың баяндамасына патша арыстан сияқты ашуға келді», – делінген. Одан кейін ол түсінде Птахтың қолына қылыш ұстатып, «Оны ал да, жүрегіңдегі қорқынышты жоғалт!» – дегенін көрді. Жазуда «Амон олармен бірге қалқан болып тұрды» делінеді. Алты сағаттан кейін аман қалған Тоғыз садақшылары қаруларын тастап, мүліктерін және жақындарын тастап, өмірлерін сақтап қашуға мұңкіді. Мернепта басқыншыларды жеңіп, 6000 әскерді өлтіріп, 9000 тұтқынға алғанын мәлімдейді. Сандарға көз жеткізу үшін, басқа нәрселермен қатар, ол барлық сүндеттелмеген жаулардың мүшелерін және сүндеттелгендердің қолдарын алды. Осыдан тарих екуештердің сүндеттелгенін білді, бұл кейбіреулердің олардың грек екендігіне күмәндануына себеп болды. Осы оқиғалар туралы әңгіме Мернепта стеласында, сондай-ақ Израиль стеласы деп белгілі стеланың өлең түрінде де кездеседі. Онда Қанаандағы бүліктердің басылуы және оның билігінің бесінші жылына дейін Қанаандағы жорықта Израильдің толығымен жойылғаны туралы айтылады: «Израиль жойылды, оның тұқымы қалмады». Бұл – Израильдің бар екендігі туралы ежелгі египеттік жазбаның алғашқы мойындалған куәлігі – «ел немесе қала емес, ру» немесе халық ретінде. Жақында жаңадан табылған, отпен өртенген үлкен қабат Мернептаның қанаандықтарға қарсы жорығы туралы мақтанышын растайды.
Мұрагерлік
Мернепта таққа отырғанда 60 жастан асқан, тіпті 70 жасқа жуық қарт кісі еді. Мернептаның ізбасары Сети II – Исетнофрет патшайымның ұлы. Дегенмен, Сети II-нің таққа отыруы даусыз болған жоқ: Сети II билігінің орта кезінде Тахаттан Мернептаның, немесе әлдеқайда аз ықтимал, Рамсес II-нің тағы бір ұлы болған Аменмессе есімді қарсылас патша Жоғарғы Египет пен Кушты басып алды. Тек Аменмессені жеңгеннен кейін ғана Сети өзінің билігін бесінші жылы Фиваға қайта орната алды. Бұрын Жоғарғы Египетті басып алуға дейін Аменмессе Мессуй деп аталған және Куш керуенбасы болған болуы мүмкін.
Анам
Мернептах артрит пен атеросклероз ауруларынан зардап шекті және шамамен он жылдық билік еткен соң қарт күйде қайтыс болды. Ол бастапқыда Патшалар аңғарындағы KV8 қабіріне жерленген, бірақ оның мумиясы онда табылған жоқ. 1898 жылы Виктор Лорет Аменхотеп II (KV35) қабірінен табылған мумиялар қоймасында оның мумиясын және тағы он сегіз мумияны тапты. Оның мумиясы Каирге әкелінді және 1907 жылдың 8 шілдесінде Г. Эллиот Смит оны ашты. Смит мынаны атап өтеді:
Дене қарт адамның денесі, биіктігі 1 метр 714 миллиметр. Мернептах дерлік толық шашынан айрылған, тек қана маңдай және төбесінде ақ шаштың тар жолағы қалған (қазір өте қысқа қырқылғандықтан көру қиын). Жоғары ерінінен бірнеше қысқа (шамамен 2 миллиметрлік) қара шаштар, ал бет және жақ аймағында сирек, тығыз қырқылған шаштар табылған. Бет пішіні Рамзес II-ге ұқсас, бірақ бас сүйегінің формасы және бет өлшемдері оның [әкесінің әкесі] Ұлы Сетиге көбірек сәйкес келеді. 2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына "Перғауынның алтын шеруі" атты шарада көшірілді.
The body is that of an old man and is 1 meter 714 millimeters [5'6"] in height. Merneptah was almost completely bald, only a narrow fringe of white hair (now cut so close as to be seen only with difficulty) remaining on the temples and occiput. A few short (about 2 mill) black hairs were found on the upper lip and scattered, closely clipped hairs on the cheeks and chin. The general aspect of the face recalls that of Ramesses II, but the form of the cranium and the measurements of the face much more nearly agree with those of his [grand]father, Seti the Great. In April 2021 his mummy was moved from the Museum of Egyptian Antiquities to the National Museum of Egyptian Civilization along with those of 17 other kings and 4 queens in an event termed the Pharaohs' Golden Parade.