Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Куш патшасы және Мысыр перғауыны
King of Kush and pharaoh of Egypt
Тахарқа, сондай-ақ Тахарка немесе Тахарко деп те жазылады (египет: 𓇿𓉔𓃭𓈎 tꜣhrwq, аккад: Tar qu ú, Манетоның Таракосы, Страбоның Тяркосы), б.з.д. 690-664 жылдар аралығында Мысырдың жиырма бесінші династиясының перғауыны және Куш патшалығының (қазіргі Судан) қоресі (патшасы) болды. Ол Мысырды шамамен бір ғасыр бойы билеген "Қара перғауын" аталған билеушілердің бірі еді.
Taharqa, also spelled Taharka or Taharqo (Egyptian: 𓇿𓉔𓃭𓈎 tꜣhrwq, Akkadian: Tar qu ú, , Manetho's Tarakos, Strabo's Tearco), was a pharaoh of the Twenty fifth Dynasty of Egypt and qore (king) of the Kingdom of Kush (present day Sudan) from 690 to 664 BC. He was one of the "Black Pharaohs" who ruled over Egypt for nearly a century.
Ерте өмір
Тахарқа, Мысырды алғаш басып алған Напатаның нубиялық патшасы Пиедің ұлы болуы мүмкін, бірақ бұл отбасының қарым-қатынастары толыққанды анық емес (Мысырдың жиырма бесінші династиясының туыстық ағашын қараңыз). Тахарқа Шебиткудің туысы және одан кейін таққа отырған мұрагері болды. Пие мен Шабаканың сәтті жорықтары Тахарқаның гүлденген билеуіне негіз салды.
Taharqa may have been the son of Piye, the Nubian king of Napata who had first conquered Egypt, though the relationships in this family are not completely clear (see Twenty fifth Dynasty of Egypt family tree). Taharqa was also the cousin and successor of Shebitku. The successful campaigns of Piye and Shabaka paved the way for a prosperous reign by Taharqa.
Билік ету кезеңі
Тахарқаның билігі б.з.д. 690 жылдан б.з.д. 664 жылға дейін саналады. Оның билік мерзімінің мерзімін Серапеум стелласының 192-ші каталог нөмірінен білуге болады. Бұл стелада Тахарқаның билігінің 26-шы жылында туып, орнатылған (Қозық-қозғалыс маусымының төртінші айының 9-шы күні) Апис бұқасы, Псамтик I-нің билігінің 20-шы жылында (Шомудың төртінші айының 20-шы күні) 21 жыл өмір сүрген соң қайтыс болғаны жазылған. Осыдан Тахарқаның билігі 26 жылға жуық болғаны, б.з.д. 690–664 жылдар аралығында болғаны анықталады.
Taharqa's reign can be dated from 690 BC to 664 BC. Evidence for the dates of his reign is derived from the Serapeum stele, catalog number 192. This stela records that an Apis bull born and installed (fourth month of Season of the Emergence, day 9) in year 26 of Taharqa died in Year 20 of Psamtik I (4th month of Shomu, day 20), having lived 21 years. This would give Taharqa a reign of 26 years and a fraction, in 690–664 BC.
Тахарка мен Ассирия арасындағы соғыс
Тахарка Ассирияға қарсы тәуелсіз ұстаным қабылдауға дайын болған Финикия және Филистиядағы топтармен одақ құруға кірісті. Тахарка әскері табысты әскери жорықтар жасады, мұны Карнақтағы Мут ғибадатханасынан табылған «жауланған Азия билеушіліктерінің тізімі» және Санам ғибадатханасының жазуларындағы «жауланған халықтар мен елдер (ливиялықтар, шасу көшпелілері, финикиялықтар?, Палестинадағы Хор)» куәландырады. Ассириялықтардың Иерусалимді басып алудан бас тарту себебіне қатысты түрлі теориялар бар (Тахарка әскері, ауру, құдайдың араласуы, Езекияның қарсылық танытуы, Геродоттың егеуқұйрықтар туралы теориясы). Көптеген тарихшылар 701 жылғы қоршаудан кейін Сеннахиримнің Хор үстемдігіне ие болғанын айтады. Сеннахиримнің жылнамаларында Яһуданың қоршаудан кейін салық төлеуге мәжбүр болғаны жазылған. Дегенмен, Хордың сауда үшін египеттік салмақ жүйесін жиі пайдалануы, Ассирияның Хорға қайта-қайта шабуыл жасау үлгісінің 701 жылға дейін және Сеннахиримнің өлімінен кейін 20 жылға тоқтауы, Хордың Тахарка билігінің алғашқы жартысында Карнақтың Амунына құрмет көрсетуі оған қайшы келеді.
Taharqa began cultivating alliances with elements in Phoenicia and Philistia who were prepared to take a more independent position against Assyria. Taharqa's army undertook successful military campaigns, as attested by the "list of conquered Asiatic principalities" from the Mut temple at Karnak and "conquered peoples and countries (Libyans, Shasu nomads, Phoenicians?, Khor in Palestine)" from Sanam temple inscriptions. There are various theories (Taharqa's army, disease, divine intervention, Hezekiah's surrender, Herodotus' mice theory) as to why the Assyrians failed to take Jerusalem and withdrew to Assyria. Many historians claim that Sennacherib was the overlord of Khor following the siege in 701 BC. Sennacherib's annals record Judah was forced into tribute after the siege. However, this is contradicted by Khor's frequent utilization of an Egyptian system of weights for trade, the 20 year cessation in Assyria's pattern (before 701 and after Sennacherib's death) of repeatedly invading Khor, Khor paying tribute to Amun of Karnak in the first half of Taharqa's reign,
679 жылы Сеннахиримнің мұрагері, патша Есархаддон Хорға жорық жасап, Мысырға адал қаланы басып алды. 677 және 676 жылдары Сидонды қиратып, Тирді салық төлеуге мәжбүрлегеннен кейін, Есархаддон 674 жылы Мысырға шабуыл жасады. Вавилондық жазбаларға сәйкес, Тахарка және оның әскері 674 жылы ассириялықтарды толық жеңді. Бұл шабуыл туралы ассириялық деректерде аз мәлімет бар, бірақ кейбір ғалымдар бұл Ассирияның ең ауыр жеңілістерінің бірі болуы мүмкін деп санайды. 672 жылы Тахарка Куштан қосымша әскерлер әкелді, бұл туралы жартас жазуларында айтылған. Алайда, 671 жылы Тахарка Мысырда жеңіліске ұшырады, Есархаддон Солтүстік Мысырды басып алып, Мемфисті жаулап, салық салып, содан кейін қайтып кетті. Есархаддон қайтадан әскерін Мысырға жетектеп, 668 жылы қайтыс болғаннан кейін, басшылық Ашурбанипалға өтті. Ашурбанипал және ассириялықтар Тахарканы қайтадан жеңіп, Тебаға дейін оңтүстікке жылжыды, бірақ Ассирияның тікелей билігі орнатылмады.
In 679 BC, Sennacherib's successor, King Esarhaddon, campaigned into Khor and took a town loyal to Egypt. After destroying Sidon and forcing Tyre into tribute in 677 676 BC, Esarhaddon invaded Egypt proper in 674 BC. Taharqa and his army defeated the Assyrians outright in 674 BC, according to Babylonian records. This invasion, which only a few Assyrian sources discuss, ended in what some scholars have assumed was possibly one of Assyria's worst defeats. In 672 BC, Taharqa brought reserve troops from Kush, as mentioned in rock inscriptions. However, Taharqa was defeated in Egypt in 671 BC when Esarhaddon conquered Northern Egypt, captured Memphis, imposed tribute, and then withdrew. Esarhaddon again led his army to Egypt and on his death in 668 BC, the command passed to Ashurbanipal. Ashurbanipal and the Assyrians again defeated Taharqa and advanced as far south as Thebes, but direct Assyrian control was not established."
Өлім
Тахарка б.з.д. 664 жылы Фива қаласында қайтыс болды. Одан кейін Шабаканың ұлы Тантамани, оның тағайындалған мұрагері, отбасының билігін қайта орнату ниетімен Төменгі Египетке жорық жасады. Бұл Ашурбанипалмен жаңадан қақтығысқа алып келді және б.з.д. 663 жылы ассириялықтар Фиваны тонады. Оның орнын Тахарканың ұлы Атланерса иеленді.
Taharqa died in the city of Thebes in 664 BC. He was followed by his appointed successor Tantamani, a son of Shabaka, who invaded Lower Egypt in hopes of restoring his family's control. This led to a renewed conflict with Ashurbanipal and the Sack of Thebes by the Assyrians in 663 BCE. He was himself succeeded by a son of Taharqa, Atlanersa.
Нури пирамидасы
Тахарка Солтүстік Судандағы Нури жерін пирамида салу үшін таңдады, бұл оның дәстүрлі жерлеу орны болған Ел-Куррудан алыс еді. Бұл Нуридегі алғашқы және ең ірі пирамида болды, және одан кейін шамамен жиырма патша сол жерге жерленді.
Taharqa chose the site of Nuri in North Sudan to build his pyramid, away from the traditional burial site of El Kurru. It was the first and the largest pyramid of Nuri, and he was followed by close to twenty later kings at the site.
Суреттер
Тахарканы ежелгі грек тарихшысы Страбон "Эфиопиялық Терако" деген атпен сипаттаған. Страбон Тахарканы басқа да белгілі жаулап алушылардың (Ұлы Кир, Ксеркс, Сезотрис) тізіміне қосып, осы патшалардың "алыс елдерге жорықтар жасағанын" айтқан. Страбон Тахарканың "Еуропаға дейін жеткенін" және (Мегастенді сілтеме жасай отырып), тіпті Испаниядағы Геркулес тіректеріне дейін барғанын мәлімдейді. Сол сияқты, 1534 жылы мұсылман ғалымы Ибн әл-Хатиб әл-Макари Тахарканың шамамен б.з.д. 702 жылы Испанияның оңтүстігінде гарнизон құрғанын жазған. Алайда, ол египеттік Сезострис пен эфиопиялық Теарко да Еуропаға дейін жеткенін, ал халдейлер арасында Гераклдан артық құрметке ие болған Набокодросор тіпті Геркулес тіректеріне дейін әскерін жетектегенін қосады. Оның айтуынша, Теарко да осылай шалқарған. Перғауын Тахарканың тажындағы екі жылан оның Мысыр және Нубияның патшасы болғанын көрсетеді.
Taharqa, under the name "Tearco the Aethiopian", was described by the Ancient Greek historian Strabo. Strabo mentioned Taharqa in a list of other notable conquerors (Cyrus the Great, Xerxes, Sesotris) and mentioned that these princes had undertaken "expeditions to lands far remote." Strabo mentions Taharqa as having "Advanced as far as Europe", and (citing Megasthenes), even as far as the Pillars of Hercules in Spain: Similarly, in 1534 the Muslim scholar Ibn l Khattib al Makkary wrote an account of Taharqa's "establishment of a garrison in the south of Spain in approximately 702 BC." However, Sesostris, the Aegyptian, he adds, and Tearco the Aethiopian advanced as far as Europe; and Nabocodrosor, who enjoyed greater repute among the Chaldaeans than Heracles, led an army even as far as the Pillars. Thus far, he says, also Tearco went.|Strabo, Geographia, XV.1.6. The two snakes in the crown of pharaoh Taharqa show that he was the king of both the lands of Egypt and Nubia.
Тахарка ескерткіштері
Тахарқа Мысыр мен Нубияның барлық жерінде ескерткіштер қалдырды. Мемфис, Фива және Напатада ол Амон храмын қайта салды немесе қалпына келтірді.
Taharqa has left monuments throughout Egypt and Nubia. In Memphis, Thebes, and Napata he rebuilt or restored the Temple of Amon.
Тахарка Карнакта
Тахарка Карнақтағы әртүрлі ескерткіштермен белгілі.
Taharqa is known for various monuments in Karnak.
Кавадағы Тахарка ғибадатханасы
Тахарқаның шағын ғибадатханасы бұрын Нубияда (қазіргі Судан) Кавада орналасқан. Қазір ол Ашмолеан мұражайында сақталуда.
A small temple of Taharqa was once located at Kawa in Nubia (modern Sudan). It is located today in the Ashmolean Museum.
Джебель Баркалдағы Тахарка
Тахарқа Джебель Баркалдың әртүрлі бейнелеулерінде, әсіресе Мут ғибадатханасында көрсетілген.
Taharqa is depicted in various reliefs in Jebel Barkal, particularly in the Temple of Mut.