Кіріспе

Төртінші династияның ежелгі Мысыр перғауыны, Мысыр перғауыны.

Перғауын өзінің туған есімінің екі нұсқасын ресми түрде қолданды: Хнумхуф және Хуфу. Бірінші (толық) нұсқа Хуфудың Хнумға деген діни адалдығын анық көрсетеді, ал екінші (қысқа) нұсқада мұндай адалдық байқалмайды. Патша неліктен қысқартылған есім нұсқасын қолданғаны белгісіз, себебі ол Хнумның есімін және патшаның осы құдаймен байланысын жасырады. Дегенмен, бұл қысқаша есімнің ешқандай құдаймен байланысы болмауы да мүмкін. Иосиф Флавий қолданған Хуфу есімінің сирек кездесетін нұсқасы – Σόφε, Sofe (/'sɒfi/, SOFee). (Бұл жерде берілген айтылу ағылшын тілінде; ежелгі грек тілінде айтылу басқаша болды.) Хуфу және Гиза пирамидалары туралы мистикалық әңгімелер жазған араб тарихшылары оны Саурид (سوريد) немесе Салхук (سلهوق) деп атаған.

Хуфуның шығу тегі

Хуфудың патшалық отбасы өте кең болған. Хуфудың Снеферудың нағыз ұлы болғаны күмәнді. Египтологтар Снеферу Хуфудың әкесі болған деп есептейді, бірақ бұл тек кейінгі тарихшылардың тұңғыш ұлының немесе таңдалған мұрагердің таққа отыратыны туралы айтуына байланысты. Әйелінің атағын бермей, Хетеферс тек "Сат нетжер хетеф" (сөзбе-сөз: "оның құдайлық денесінің қызы"; символдық мағынасы: "патшаның денесінен туған қыз") атағын алды, бұл атау алғаш рет қолданылды.

Уди Магарэ

Синайдағы Вади-Магареде екі қос тәжді киген Хуфу бейнеленген жартасқа жазу бар. Хуфу түркіза мен мыс кендерін табуға тырысып, бірнеше экспедиция жіберді. Секемхет, Снеферу және Сахуре сияқты басқа патшалар да сол жердегі әсерлі бейнелерде бейнеленген, олар да осы екі құнды материалды іздеді. Хуфу Библос қаласымен байланыс орнатқан. Ол Библосқа бірнеше экспедиция жіберіп, мыс құралдар мен қару-жарақтарды Ливанның құнды балқарағай ағашына айырбастауға тырысты. Осы ағаш үлкен және берік жерлеу қайықтарын салу үшін маңызды болды, және шындығында, Ұлы пирамидада табылған қайықтар осы ағаштан жасалған.

Уди әл-Жарф

Жаңа дәлелдер Куфу билігі кезіндегі саяси қызметке қатысты, Египеттің шығысындағы Қызыл теңіз жағалауындағы Уди-аль-Джарф ежелгі портынан табылған. Мұндай порттың алғашқы іздерін 1823 жылы Джон Гарднер Уилкинсон мен Джеймс Бертон қазып шығарды, бірақ ол орын тез тасталып, уақыт өте ұмытылды. 1954 жылы француз ғалымдары Франсуа Бисси мен Рене Шабот Морисо портты қайта қазып шығарды, бірақ олардың жұмыстары 1956 жылы Суэц дағдарысымен тоқтатылды. 2011 жылдың маусым айында француз египтологтары Пьер Тале мен Грегори Маруар басқаратын, француз Шығыс археология институты (IFAO) ұйымдастырған археологиялық экспедиция осы орындағы жұмысты қайта бастады. 2013 жылы 4500 жыл бұрын жазылған жүздеген папирус фрагменттері табылды. Папирус қазір Каирдегі Египет мұражайында қойылған. Египеттік археолог Захи Хавасс бұл көне папирусты «21 ғасырдағы Египеттегі ең маңызды жаңалық» деп атады.

Осы папирустардың ондайы жақсы сақталған. Көптеген құжаттар Куфу билігінің 27-ші жылына жатады және орталық басқарудың теңізшілер мен кемежай жұмыскерлеріне азық-түлік пен жабдықтарды қалай жібергенін сипаттайды. Бұл маңызды құжаттардың мерзімі Ескі Патшалық дәуіріне тән фразалармен, сондай-ақ хаттардың корольге, оның Хорус есімін пайдаланып жолданғандығымен расталады. Бұл патша тірі болған кезде қалыпты жағдай еді, ал қайтыс болғаннан кейін оның атымен немесе туған атымен аталатын. Бір құжат ерекше қызығушылық тудырады: Ұлы пирамиданың құрылысына қатысқан Мерердің күнделігі. Зерттеушілер күнделікті пайдаланып, оның өмірінің үш айын қайта құрастыра алды, бұл Төртінші династияның күнделікті өміріне жаңа түсінік берді. Бұл папирустар – Египеттен табылған ең ерте папирустар. Кемежайдың әктас қабырғаларында табылған тағы бір жазуда сауда-саттықты бақылайтын патшаның хатшыларының басшысы Иду есімді адам туралы айтылған. Бүгінде бұл мүсін қалпына келтіріліп, Каирдегі Египет мұражайының 32-ші бөлмесінде JE 36143 инвентаризациялық нөмірімен қойылған. Дитрих Вильдунг ежелгі египеттік бейнелеу өнерінде нубийлік белгілердің пайда болуын династиялық кезеңге дейінгі дәуірден бастап зерттеді және Куфудың осы нақты нубийлік белгілері болғандығын, олар оның мүсіндерінде бейнеленгенін дәлелдеді. 2001 және 2003 жылдары Саққарадағы қазба жұмыстары арыстан құдайының (мүмкін Бастет немесе Сехмет) бейнесі салынған екі терракота мүсінін тапты. Оның аяқтарында екі бала сияқты патшаның бейнесі сақталған. Оң жақтағы мүсін Хорус есімімен Куфу патша екені анықталды, ал сол жақтағысы 6-шы династияның патшасы Пепи І-ді, оның туған атымен аталған. Пепи мүсіндері кейінірек мүсін топтарына қосылған, өйткені олар құдайдан бөлек және қашықтықта орналастырылған. Бұл Ескі Патшалықтың әдеттегі мүсін тобына сәйкес келмейді, себебі мүсін топтары әдетте көркемдік тұтастық ретінде салынған. Екі мүсін тобы өлшемдері мен масштабы жағынан ұқсас, бірақ бір арыстан құдайының қолында скипетр бар. Қазба жұмыстарын жүргізушілер мүсіндер Орта Патшалық кезеңінде, бөлшектелгеннен кейін қалпына келтірілгенін айтады. Алайда, қалпына келтірудің себебі патшалық культқа қарағанда, құдайға деген қызығушылықта болған сияқты: олардың есімдері гипспен жабылған. Палермо тасы C 2 фрагментінде патша үшін екі алып тұрған мүсін жасалғаны туралы хабарлама бар; бірі мыстан, екіншісі таза алтыннан жасалған делінген. Тағы екі зат Ромер-ун-Пелизеус мұражайында (Хильдесхайм) қойылған. Олар да алабастрдан жасалған. Олардың бірінде мысық құдайының (мүмкін Бастет немесе Сехмет) басы бейнеленген. Оның оң қолының орналасуы бюст бұрын Микеринос үштігіне ұқсас мүсін тобына тиесілі болғанын көрсетеді. Кейбір мүсіндер Куфуға тиесілі болуы мүмкін. Солардың бірі – Нью-Йорктегі Бруклин мұражайындағы «Бруклин басы» деп аталатын мүсін. Оның көлемі 54,3 см, ал түсі қызғылт граниттен жасалған. Оның жуан жақтары болғандықтан, бұл бас Куфуға және Хуни патшаға тиесілі деп саналады. Осыған ұқсас зат Мюнхендегі Египет өнерінің мемлекеттік коллекциясында қойылған. Басы әктастан жасалған және салыстырмалы түрде кішкентай, ұзындығы 5,7 см.

Рельефтер

Хуфу өзінің некрополінде және басқа жерлерде шашырап жатқан бірнеше рельефтік фрагменттерде бейнеленген. Барлық рельефтер мұқият жылтыратылған әк тастан жасалған. Олардың кейбіреулері бұрынғы пирамида ғибадатханасынан және қираған жолдан табылды, олар бір кезде қабырғаларды толығымен жауып тұрған. Басқалары Лишттегі, Танистегі және Бубастистегі Аменемхет I патшасының пирамидалық некрополінде қайта қолданылған. Үшіншісі патшалар соғысының ең ерте бейнесін көрсетеді: бұл көрініс "садақшылар дайындалады" деп аталады, себебі онда садақшылар садақтарын тартып жатыр. Төртінші мысалда екі тәжді киген патша бегемотты сұғып тұрғанын көрсетеді. Синайдағы Вади-Магаредегі жартасқа жазылған жазуда Хуфудың есімдері мен лақаптары бар және былай делінген: "Хор Меджеду, Хнум Хуф, Бикуй Небу, ұлы құдай және троглодиттерді жеңуші, барлық қорғау және өмір оныңмен бірге". Рельефтің жұмысы патша Снефрудікіне ұқсас. Бір көріністе патша Хуфу қос тәж киген; жақын жерде Тот құдайының бейнесі көрінеді. Басқа бір көріністе, жақын жерде, Хуфу жауды жеңгенде Атеф тәжін киеді. Бұл көріністе Вэпвавет құдайы бар. Көптеген рельефтік фрагменттердің ешқайсысы Хуфу патшаның құдайға құрбандық шалатын бейнесін көрсетпейді. Бұл қызық, өйткені Снеферу және Менкаурадан бастап барлық патшалардың рельефтері патшаның құдайға құрбандық есінін көрсетеді. Бұл ерекше бейнелеудің болмауы кейінірек ежелгі грек тарихшыларына Хуфу барлық ғибадатханаларды жапқан және кез келген құрбандыққа тыйым салған болуы мүмкін деген пікірге келгеніне ықпал еткен болуы мүмкін.

Пирамида кешені

Хуфу пирамидасы Гиза жазығының солтүстік-шығыс бөлігінде салынған. Құрылыс алаңының жетіспеуі, жергілікті әк тас кеніштерінің болмауы және Дахшурдегі топырақтың тұрақсыздығы Хуфуды өзінің ізашары Снеферудың пирамидасынан алыстатып, солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр еткен болуы мүмкін. Хуфу болашақ пирамидасын көптен көрінетіндей етіп салу үшін табиғи жазықтың ең биік бөлігін таңдады. Хуфу өзінің пирамидасын "Ахет Хуфу" (яғни "Хуфу көкжиегі") деп атады. Ұлы пирамиданың негізі шамамен 230.4 x 230.4 метр (750 x 750 фут) және қазіргі биіктігі 138.74 метрді құрайды. Бұрын оның биіктігі 146.61 метр болған, бірақ пирамидион және әк тасты қаптама тас тонау салдарынан толығымен жойылған. Қаптаманың жоқтығы пирамиданың ішкі құрылымын толық көруге мүмкіндік береді. Ол қара түсті әк тастан жасалған, көбінесе дөңгеленбеген тастармен кішкентай қадамдармен салынған. Қаптама дерлік ақ әк тастан жасалған. Қаптама тастардың сыртқы беті мұқият жылтыратылған, сондықтан пирамида жаңа болғанда жарқын, табиғи әк ақ түсте жылтыраған. Пирамидион электруммен қапталған болуы мүмкін, бірақ археологиялық дәлелдер жоқ. Ішкі дәліздер мен бөлмелердің қабырғалары мен төбелері Хуфу заманында белгілі ең қатты тастардың бірі – жылтыратылған граниттен жасалған. Шикі зат гипс, құм, ұнтақталған әк тас және судың қоспасынан тұрды.

Орта жүз

Уади Хаммаматта 12-ші династияға жататын тас жазу бар. Онда бес картюштің есімдері тізілген: Хуфу, Джедефра, Хафра, Бауфра және Джедефхор. Барлық патшалық есімдер картюштердің ішінде жазылғандықтан, Бауфра мен Джедефхордың бір кезде қысқа ғана уақыт билік еткені жиі айтылды, бірақ заманауи дереккөздер оларды қарапайым ханзадалар деп көрсетеді. Осы тізімде Хуфудың атының болуы, оның және оның ізбасарларының қамқоршылар ретінде құдайға сыйынғандарын көрсетеді. Бұл теория Хуфудың аты жазылған алабастр ыдыстар сияқты табылған заттармен расталады, олар Уади Хаммамат саяхатшыларының қасиетті орны – Коптоста табылды.

Жаңа патшалық

Жаңа патшалық кезінде Хуфу некрополі және жергілікті қайтыс болғандарға арналған культтар қайта ұйымдастырылды, соның нәтижесінде Гиза тағы да маңызды экономикалық және діни орталыққа айналды. Он сегізінші династия тұсында патша Аменхотеп II Ұлы Сфинкстің жанына ескерткіш ғибадатхана мен патшалық даңқ стеласын орнатты. Оның ұлы және мұрагері Тұтмос IV Сфинксті құмнан азат етіп, оның алдыңғы лаптарының арасына – "Түс көру стеласы" деп белгілі болған – ескерткіш стеласын қойды. Екі стеланың да жазулары мазмұны жағынан ұқсас, бірақ олардың ешқайсысы Ұлы Сфинкстің нақты кім салғаны туралы мәлімет бермейді.

Мането

Кейінгі египет тарихшысы Манетон Хуфуды "Суфис" деп атады және оның 63 жыл билік еткенін мәлімдеді. Ол Хуфудың Ұлы пирамиданы салғанын да айтады, содан кейін оның замандасы Геродоттың пирамиданы "Хеопс" патша салғанын айтқанын келтіреді. Манетон "Хеопс" пен "Суфис" – екі бөлек патша деп есептеген. Манетон Хуфудың құдайларға деген жек көрушілігін және ол туралы қасиетті кітап жазғанын, ал өзі (Манетон) осы кітапты Египет арқылы саяхат еткен кезде алғанын айтады. Қазіргі египтологтар бұл "Қасиетті кітап" туралы әңгімені күмәнді көреді, себебі перғауынның кітап жазуы және мұндай құнды құжаттың оңай сатылуы өте сирек кездесетін жағдай.

Геродот

Грек тарихшысы Геродот Хуфуны еретик және қатыгез диктатор ретінде бейнелейді. Ол өзінің "Тарихтар" еңбегінде былай жазады: "Рампсинитос патша болған кезде, маған айтқандай, Мысырда тәртіпті билік орнады және ел зор өркендеді. Бірақ одан кейін Хеопс патша болды және оларды түрлі азаптарға ұшыратты: ол барлық ғибадатханаларды жапты, кейін дін қызметкерлерін сонда құрбан шалудан тыйым салды және барлық мысырлықтарды өзіне жұмыс істеуге мәжбүрледі. Кейбіреулеріне Арабия тауларындағы тас карьерлерінен Нилге тас тасуға бұйрық берді, ал басқаларын өзен арқылы қайықпен тас жеткізіп алып, оларды Ливия тауларына тасуға мәжбүрледі. Олар бір уақытта үш ай бойы 100 000 адаммен жұмыс істеді. Осы қысымның нәтижесінде он жыл бойы тас тартқан жол салынды, және ол жол пирамидадан кем емес, менің ойымша. Оның ұзындығы 5 фурлонг, ені 10 саға, ең биік жері 8 саға. Олар бұл үшін 10 жыл жұмсады, ал пирамидалар тұрған төбедегі жер асты камераларын жасау үшін Нилден арна салып, өзіне арналған қабірлер ретінде аралда жасады. Пирамиданың өзі 20 жыл бойы салынды. Пирамида төртбұрышты, әр жағы 800 фут, биіктігі де сондай. Ол тегістелген және тығыз орналасқан тастардан салынған, ең кішкентай тасының ұзындығы 30 футтан кем емес. Бұл пирамида сатылар түрінде салынды, оны кейбіреулер "қатарлар" десе, енді біреулері "негіздер" дейді. Олар алғашқыда осылай салғаннан кейін, қалған тастарды қысқа ағаштан жасалған құрылғылармен көтеріп, оларды бірінші сатыға көтерді, ал тас сол сатыға жеткенде, оны бірінші сатыда тұрған тағы бір құрылғыға орналастырды, содан кейін ол екінші сатыға тағы бір құрылғымен тартылды. Сатылардың саны неше болса, құрылғылар да сонша болды, немесе олар бір құрылғыны әр сатыға ауыстырып, тастарды көтеру үшін оңай тасымалдауға ыңғайлы етіп жасады. Бұл туралы екі түрлі айтылсын, егер осылай хабарланған болса. Бірақ болсын, ең жоғарғы бөліктері бірінші аяқталды, содан кейін олар келесі бөліктерін аяқтауға кірісті, соңында жерге жақын және ең төменгі бөліктерін аяқтады. Пирамидада египеттік жазуда жұмысшыларға қытырлақ, пияз және қарақұмыққа жұмсалған қаржы туралы жазылған. Егер мен түсіндірушінің осы жазуды оқып бергенін дұрыс есімде болсам, 1600 күміс талант жұмсалды. Хуфу зұлымдыққа осы деңгейге жетті, ақшаға мұқтаж болғандықтан, ол өз қызын жезөкше үйіне жіберіп, ол келгендерден белгілі бір сома ақша алуын бұйырды (қанша екенін маған айтпады). Бірақ ол әкесі тағайындаған соманы ғана емес, сонымен қатар өзіне ескерткіш қалдыру үшін жеке жоба жасады: ол өзіне келген әр еркектен оған құрылыс жобасына бір тас беруін сұрады. Олар маған осы тастардан пирамида салынғанын айтты, ол үш пирамиданың ортасында орналасқан, әр жағы 150 фут. Хуфу мен оның пирамидасы туралы ең танымал оқиғаны 1430 жылы Мұхаммед әл-Макризи (1364–1442) жазған "Хитат" кітабынан табуға болады. Бұл кітапта Хуфу туралы, әсіресе Ұлы пирамида туралы көптеген теориялар мен аңыздар жинақталған. Хуфу патшаның өзі сирек аталса да, көптеген араб жазушылары Ұлы пирамиданы (және басқаларын да) Гермес құдайы (арабтар Идрис деп атаған) салған деп сендірді. Бірінші аралық кезеңдегі атақты Жылау мәтіндері өткендегі монументалды қабірлер туралы қызықты көзқарастарды ашады; олар сол кезде бекерліктің дәлелі ретінде қарастырылды. Алайда олар патшалардың өзінің жағымсыз беделіне ешқандай сілтеме жасамайды, сондықтан Хуфуды жағымсыз бағаламайды. Грек және рим халықтары арасында Хуфудың жаман беделіне қатысты ақпарат Копт тіліндегі Хуфу атының оқылуында жасырылуы мүмкін. "Хуфу" атауын құрайтын египеттік иероглифтер Копт тілінде "Шефет" деп оқылады, бұл олардың тілінде "жамандық" немесе "күнә" дегенді білдіреді. Копт тіліндегі оқылу Хуфудың кейінірек "Шуфу" деп айтылуынан туындады, бұл өз кезегінде грек тіліндегі "Суфис" оқылуына әкелді. Грек және рим авторлары "Хуфу" атының Копт тіліндегі жаман мағынасын бейсаналық түрде көшіріп алған болуы мүмкін. Мысалы, Диодордың әңгімелері Геродотқа қарағанда сенімдірек деп есептеледі, өйткені Диодор әңгімелерді жинағанда күмәнмен қарады. Диодордың Гиза пирамидасын грек патшаларына жатқызуы оның замандастары арасындағы аңыздармен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ пирамидалар грек және рим патшалары мен ақсүйектері тарапынан кейінірек қайта пайдаланылғандығы дәлелденді. 1939 жылы Нагиб Махфуз "Папирус Весткар" повесіне негізделген "Хуфуның даналығы" романын жазды. 1997 жылы француз жазушысы Гай Раше "Пирамидалар романы" сериясын жариялады, оның құрамында бес том бар, олардың алғашқы екеуі ("Le temple soleil" және "Rêve de pierre") Хуфу мен оның қабірін тақырып еткен. 2004 жылы спиритуалист Пейдж Брайант Хуфуның болжамды аспан денесінен шыққандығы туралы "Жұлдыз құдайларының екінші келуі" романын жариялады. 2010 жылы Реймонд Майотте "Вампир Хуфуның аңызы" романын жариялады, онда Хуфу патша пирамидасында вампир ретінде оянады. Хуфуға қатысты немесе Ұлы пирамиданы тақырып еткен фильмдерге 1955 жылғы Говард Хоукс режиссерлік еткен "Фараондар елі" (Ұлы пирамиданың құрылысы туралы ойдан шығарылған оқиға) және 1994 жылғы Роланд Эммерихтің "Жұлдызды қақпа" (пирамидалардың жанынан табылган сыртқы құрылғы) кіреді. Хуфу мен оның пирамидасы Хуфу пирамидасының құрылысына сыртқы күштердің көмектескені және Хуфуның оны жай ғана пайдаланғаны туралы ғылыми емес теориялардың тақырыбы болып табылады, археологиялық дәлелдерді елемеу немесе тіпті жалғандау арқылы. Жерге жақын астероид Хуфу атымен аталады: 3362 Хуфу. Хуфу мен оның пирамидасы "Tomb Raider – The Last Revelation" сияқты бірнеше компьютерлік ойындарда көрсетілген, онда ойыншы Хуфу пирамидасына кіріп, соңғы босс ретінде құдай Сетке қарсы тұруы керек. Тағы бір мысал – "Duck Tales 2" ойыны (Game Boy үшін), онда ойыншы оның пирамидасы арқылы қаптармен толтырылған Хуфу пирамидасынан өтуі керек. Классикалық әрекеттік ролик ойыны "Titan Quest" ойынында Мысырдағы Гиза платосы – Хуфу қабірі мен Ұлы Сфинкстің орналасқан жері. Ол "Assassin's Creed Origins" ойынында да айтылады, онда ойыншы оның қабірін таба алады.