Рамзес III: Ежелгі Египеттің соңғы ұлы фараоны

Кіріспе

Мысыр перғауыны б.з.д. 1186–1155 жылдары, Жаңа патшалық, 20-шы династия.

Usermaatre Meryamun Ramesses III – Ежелгі Мысырдың жиырмасыншы династиясының екінші перғауыны. Кейбір ғалымдар оның билігін б.з.д. 26 наурыз 1186 жылдан 15 сәуір 1155 жылға дейін датарады, және ол Жаңа патшалықтың соңғы ұлы патшасы деп есептеледі. Оның ұзақ билігі кезінде Мысырдың саяси және экономикалық күші төмендеді, бұл оған дейінгі перғауындарды да мазалаған бірқатар шабуылдар мен ішкі экономикалық проблемалармен байланысты болды. Бұл Ежелгі Мысырдың мәдени саласындағы құлдыраумен бірге жүрді. Алайда, оның табысты қорғанысы құлдырауды баяулатуға мүмкіндік берді, бірақ бұл оның мұрагерлерінің әскери күші әлсіз болатынын білдірді. Ол мықты әскери стратегиялары үшін «жауынгер перғауыны» деп аталды. Ол өзге өркениеттер мен империяларды қиратқан «Теңіз халықтары» деп белгілі басқыншыларды жеңіп, жол ашты. Ол Мысырды көптеген басқа империялар құлаған кезде құлаудан сақтап қалды, алайда шабуылдардың салдары Мысырға ауыр тиді. Рамзес III Батыс Фивадағы ең ірі жерлеу храмдарының бірін салды, ол қазір Мединет Хабу деп аталады. Ол өзінің екінші әйелі Тие және оның үлкен ұлы Пентавер басқарған Харем қастандығының құрбаны болды. Бұл, әрі қарай, Ежелгі Мысырдың құлдырауын жеделдететін мұрагерлік дағдарысқа әкелді. Оның орнын ұлы және тағайындалған мұрагері Рамзес IV басты, бірақ оның көптеген басқа ұлдары да кейінірек билік құрды.

Атауы

Рамсес (сонымен қатар Рамсес және Рамесес деп жазылады) екі негізгі есімі wsr mꜢʿt rʿ–mry ỉmn rʿ ms s–ḥḳꜢ ỉwnw деп транслитерацияланады. Олар әдетте Usermaatre Meryamun Rameses Heqaiunu деп аталады, яғни "Раның Мааты күшті, Амонның сүйіктісі, Радан туған, Гелиополистің билеушісі" деген мағынаны білдіреді.

Бастапқы жылдары

Рамсес III Сетнахте мен Тий Меренезедің ұлы болды, ол өзінің атын папирусте жазды.

Кiру

III Рамсес б.з.д. 1186 жылдың наурызынан 1155 жылдың сәуіріне дейін билік құрған деп саналады. Бұл оның билікке кірген күні I Шем айының 26-сы және 32 жылдың III Шем айының 15-інде қайтыс болғаны, нәтижесінде 31 жыл, 1 ай және 19 күн билік еткеніне негізделген. Оның билік ету мерзімі үшін баламалы даталар б.з.д. 1187–1156 жылдар. Мединет-Хабудағы оның тәж кию рәсімінің сипаттамасында, төрт көгершін "тірі Хор, Рамсес III әлі де тағында отырғанын, Мааттың тәртібі ғарыш пен қоғамда сақталғанын растау үшін көкжиектің төрт бұрышына жіберілді" деп айтылған.

Тұрақты соғыс

Оның ұзақ билік ету кезеңінде, Қайта Қола дәуірінің күйреуіне байланысты айналадағы саяси хаостың ортасында, Мысыр шетелдік басқыншылармен (соның ішінде «теңіз халықтары» мен ливиялықтармен) қоршалды және экономикалық қиындықтар мен ішкі тартыстардың басталуын бастан өткерді, бұл ақырында жиырмасыншы династияның құлауына әкелді. Оның билігінің 8-шы жылында, Пелесет, Дениен, Шардана, теңіз Мешвеші және Тжекер сияқты теңіз халықтары Мысырға құрлық және теңіз арқылы шабуыл жасады. Рамзес III оларды екі ірі құрлық және теңіз шайқасында жеңді. Біріншіден, ол Мысыр империясының ең шығыс шекарасындағы Джахи шайқасында оларды құрлықта жеңді. Екіншісі – Дельта шайқасы, онда Рамзес теңіз халықтары мен олардың кемелерін Нилдің сағасына шақырып, онда ол тұтқындау үшін флотты жинады. Мысырлықтар жақсы теңізшілер емес деген репутацияға ие болғанымен, олар табандылықпен соғысты. Рамзес өзен жағалауында жау кемелері құрлыққа түсуге тырысқанда, олардың кемелеріне үзбей жебе атқылап отыратын садақшылардың қатарын орналастырды. Содан кейін, мысырлық теңіз күштері жау кемелерін арқандармен тартып, шабуылға шықты. Одан кейін болған қатыгез қолма-қол шайқаста теңіз халықтары толығымен жеңілді. Харрис папирусында былай делінген: «Менің шекарама жеткендердің ұрпағы жоқ, олардың жүректері мен жандары мәңгілікке жойылды. Ал теңіз арқылы келгендерге келсек, Нилдің сағасында олардың алдында толық от тұтанып, жағада найзалармен қоршалып, жағада бас иіп, қырғынға ұшырап, басынан құйрығына дейін үйіліп жатты». Рамзес III теңіз халықтарын бағынышты халықтар ретінде қабылдап, оларды Оңтүстік Канаанға қоныстандырды. Олардың Канаанда болуы Азиядағы Мысыр империясының құлауынан кейін Филистия сияқты жаңа мемлекеттердің құрылуына ықпал еткен болуы мүмкін. Рамзес III билік еткен кезде, Леванттағы Мысырдың болуы әлі де Библосқа дейін расталған, және ол Сирияға дейін солтүстікке жорық жасаған болуы мүмкін. Рамзес III сонымен қатар Мысырдың Батыс Дельтасындағы ливиялық шапқыншы тайпалармен екі ірі жорықта соғысуға мәжбүр болды, олар оның билігінің 5-ші және 11-ші жылдарында болды. 12-ші ғасырдың басында Мысыр Кириней тайпаларына жоғары тұру құқығын талап етті. Бір кезде Мысыр таңдаған билеуші (құрық уақытқа) Мешвеш, Либу және Сопед тайпаларының үстінен тағайындалды.

During his long tenure in the midst of the surrounding political chaos of the Late Bronze Age collapse, Egypt was beset by foreign invaders (including the so called Sea Peoples and the Libyans) and experienced the beginnings of increasing economic difficulties and internal strife which would eventually lead to the collapse of the Twentieth Dynasty. In Year 8 of his reign, the Sea Peoples, including Peleset, Denyen, Shardana, Meshwesh of the sea, and Tjekker, invaded Egypt by land and sea. Ramesses III defeated them in two great land and sea battles. First, he defeated them on land in the Battle of Djahy on the Egyptian Empire's easternmost frontier in Djahy or modern day southern Lebanon. The second one was the Battle of the Delta, in which Ramesses enticed the Sea Peoples and their ships into the mouth of the Nile, where he had assembled a fleet in ambush. Although the Egyptians had a reputation as poor seamen, they fought tenaciously. Rameses lined the shores with ranks of archers who kept up a continuous volley of arrows into the enemy ships when they attempted to land on the banks of the Nile. Then, the Egyptian navy attacked using grappling hooks to haul in the enemy ships. In the brutal hand to hand fighting which ensued, the Sea Peoples were utterly defeated. The Harris Papyrus states:
As for those who reached my frontier, their seed is not, their heart and their soul are finished forever and ever. As for those who came forward together on the seas, the full flame was in front of them at the Nile mouths, while a stockade of lances surrounded them on the shore, prostrated on the beach, slain, and made into heaps from head to tail. Ramesses III incorporated the Sea Peoples as subject peoples and settled them in southern Canaan. Their presence in Canaan may have contributed to the formation of new states in this region such as Philistia after the collapse of the Egyptian Empire in Asia. During the reign of Ramses III, Egyptian presence in the Levant is still attested as far as Byblos and he may have campaigned further north into Syria. Ramesses III was also compelled to fight invading Libyan tribesmen in two major campaigns in Egypt's Western Delta in his Year 5 and Year 11 respectively. By the early 12th century, Egypt claimed overlordship of Cyrenaican tribes. At one point a ruler chosen by Egypt was set up (briefly) over the combined tribes of Meshwesh, Libu, and Soped.

Экономикалық ахуал

Бұл соғыстардың ауыр салдары Египет қазынасын біртіндеп сарқып, Азиядағы Египет империясының құлдырауына себеп болды. Осы қиындықтардың қаншалықты ауыр болғанын тарихтағы алғашқы еңбек тақырыбы Рамзес III билігінің 29-шы жылында болған оқиға көрсетіп тұр. Сет Маат ауылындағы (қазіргі Дейр-эль-Медина) патшалық қабірлерді салушылар мен шеберлердің азық-түлік рационын беруге мүмкіндік болмады. Ауадағы бір өзгеріс (мүмкін Гекла 3 жанартауының атқылауы) күн сәулесінің жерге жеткенін тоқтатты және шамамен екі онжылдық бойы бүкіл әлемде ағаштардың өсуін тежеді, бұл 1140 ж.б. дейін жалғасты. Египетте бұл астық бағасының Рамзес VI және VII билігінің соңғы жылдарында күрт өсуіне әкелді, ал құстар мен құлдардың бағасы өзгеріссіз қалды. Осы салқындау Рамзес III-тің өмірінің соңғы жылдарына әсер етті және Дейр-эль-Медина қауымының жұмысшыларына тұрақты астық рационын қамтамасыз ету мүмкіндігін шектеді. Бұл қиын жағдай Рамзестің ресми ескерткіштерінде мүлдем еске алынбады, олардың көпшілігі оның атақты ізашары Рамзес II-нің ескерткіштерін үлгі етіп, тұрақтылық пен даму бейнесін көрсетуге тырысты. Ол Луксор және Карнак ғибадатханаларына маңызды қосымшалар салды, ал Мединет-Хабудағы оның жерлеу ғибадатханасы мен әкімшілік кешені Египеттегі ең ірі және жақсы сақталғандардың бірі болып табылады. Алайда, Рамзестің заманының белгісіздігі соңғысын қоршау үшін салынған алып бекіністерден анық көрінеді. Рамзес билігіне дейін Египеттің ішкі аймағындағы ешбір ғибадатхана мұндай қорғауға мұқтаж болған емес.

Құрлық және өлім

Папирус сот жазбаларының (Рамсес III-ге қатысты) табылуына байланысты, б.з.д. 1155 жылдың 2-ші айының 15-і күні Мединет-Хабудағы той кезінде патша харемінің құйрығы салдарынан оның өміріне қастандық жасалғандығы белгілі болды. Бұл қастандықтың бастамашысы оның үш әйелінің бірі Тие болды (басқалары – Тити мен Исет Та Хемджерт). Титидің ұлы Рамсес Аменеркхепшеф (болашақтағы Рамсес IV) ең үлкен ұл болды және Рамсес III оны Тие ұлы Пентавереттен мұрагер етіп таңдады. Сот құжаттары бұл құйрыққа көптеген адамның қатысқандығын көрсетеді. Бастылары – патшайым Тие және оның ұлы Пентаверет, Рамсестің жеке бөлмесінің басшысы Пебеккамен, жеті патшалық уәзір (құрметті мемлекеттік лауазым), екі қазына басқарушысы, екі әскерлік ту ұстаушысы, екі патшалық хатшы және бір дауысшы. Барлық басты қастандықшылардың өлім жазасына кесілгені сөзсіз: кейбір сотталғандарға өлім жазасынан гөрі өз-өзіне қол жұмсауға (мүмкін, у ішіп) мүмкіндік берілді. Сақталған сот жазбаларына сәйкес, үш жеке сот өтті және 38 адам өлім жазасына кесілді. Тие мен оның ұлы Пентавереттің қабірлері тоналды және олардың есімдері өмірден кейінгі өмірге жол бермеу үшін өшірілді. Мысырлықтар бұл жұмысты соншалықты мұқият атқарды, олар туралы ақпарат тек сот құжаттарында және олардың қабірлерінен қалған қалдықтарда ғана сақталған. Кейбір айыпталушы әйелдер сот мүшелерін азғыруға тырысты, бірақ олар ұсталды. Бұл іске қатысқан судьялар қатаң жазаланды. Патшаның тағайындалған мұрагері Рамсес IV, патша сарайының құйрығынан пайда көруге ниеттенген Пентаверет емес, оның өлімінен кейін таққа отырды. Сонымен қатар, Рамсес III үкімдердің қорытындысы жазылмас бұрын 32 жасында қайтыс болды, бірақ сот құжаттары сол жылы жазылды. КТ сканилеуі оның тамағы сүйекке дейін кесілгенін, трахея, өңеш және қан тамырлары зақымдалғанын көрсетті, бұл тез өлімге алып келді. 2012 жылғы желтоқсандағы «Британдық медициналық журналы» Зәхи Хавас, Египеттік Ежелгі Заттар Жоғары Кеңесінің бұрынғы басшысы, оның египеттік тобы және Больцанодағы Мумиялар институты мен Eurac зерттеу институтының Альберт Зинк басқаратын зерттеушілер тобының қорытындысын келтірді, олар Рамсес III-ті тамағын кесіп өлтіргенін мәлімдеді. Зинк сұхбатында былай деді:

Thanks to the discovery of papyrus trial transcripts (dated to Ramesses III), it is now known that there was a plot against his life as a result of a royal harem conspiracy during a celebration at Medinet Habu On day 15 of month 2 of Shemu 1155 BCE. The conspiracy was instigated by Tiye, one of his three known wives (the others being Tyti and Iset Ta Hemdjert), over whose son would inherit the throne. Tyti's son, Ramesses Amenherkhepshef (the future Ramesses IV), was the eldest and the successor chosen by Ramesses III in preference to Tiye's son Pentaweret. The trial documents show that many individuals were implicated in the plot. Chief among them were Queen Tiye and her son Pentaweret, Ramesses' chief of the chamber, Pebekkamen, seven royal butlers (a respectable state office), two Treasury overseers, two Army standard bearers, two royal scribes and a herald. There is little doubt that all of the main conspirators were executed: some of the condemned were given the option of committing suicide (possibly by poison) rather than being put to death. According to the surviving trial transcripts, a total of three separate trials were started, while 38 people were sentenced to death. The tombs of Tiye and her son Pentaweret were robbed and their names erased to prevent them from enjoying an afterlife. The Egyptians did such a thorough job of this that the only references to them are the trial documents and what remains of their tombs. Some of the accused harem women tried to seduce the members of the judiciary who tried them but were caught in the act. Judges who were involved were severely punished. Ramesses IV, the king's designated successor, assumed the throne upon his death rather than Pentaweret, who was intended to be the main beneficiary of the palace conspiracy. Moreover, Ramesses III died in his 32nd year before the summaries of the sentences were composed, but the same year that the trial documents The CT scan revealed that his throat was cut to the bone, severing the trachea, esophagus, and blood vessels, which would have been rapidly fatal. The December 2012 issue of the British Medical Journal quoted the conclusion of the study of the team of researchers, led by Zahi Hawass, the former head of the Egyptian Supreme Council of Antiquity, and his Egyptian team, as well as Albert Zink from the Institute for Mummies and the Iceman of Eurac Research in Bolzano, Italy, which stated that conspirators murdered Ramesses III by cutting his throat. Zink observed in an interview that:

Сахар Салимнің Рамсес III мумиясының КТ сканилеуін зерттеуі сол жақ үлкен саусақтың балта сияқты өткір затпен кесілгенін көрсетті. Сүйектерде жазылу белгілері жоқ, сондықтан бұл жарақат өлімге дейін алған болуы керек. Бальзамдаушылар ампутацияланған саусақтың орнына зығырдан жасалған протез салды. Бальзамдаушылар екі аяқ пен білезіктердің айналасына жараны сиқырлы түрде емдеу үшін алты амулет орналастырды. Бұл аяқ жарақаты фараонды бірнеше шабуылдаушылардың әртүрлі қарулармен өлтіргенін растайды. Бұл жаңалыққа дейін Рамсес III денесінде із қалдырмайтын тәсілмен өлтірілген деген болжамдар болған. Қастандықшылардың арасында у қолданған болуы мүмкін сиқыршылар да болды. Кейбіреулер патшаның өліміне жылан шаққандығы себеп болды деген гипотезаны ұсынды. Оның мумиясында Рамсес III-ті өмірден кейінгі өмірде жыландардан қорғау үшін амулет бар. Оның тамақ-суына жауапты қызметші де қастандықшылар тізімінде болды, сонымен қатар «жылан» және «жыландардың иесі» деп аталған басқа да қастандықшылар болды. Бір жағынан, қастандықшылар сәтсіздікке ұшырады. Тақ патшаның тағайындалған мұрагері – Рамсес IV-ке өтті. Рамсес III ұлының мұрагерлікке ие болу мүмкіндігіне күмәнданып отырған болуы мүмкін, өйткені Ұлы Харрис папирусында ол Амоннан ұлының құқықтарын қамтамасыз етуді өтінді.

ДНК және оның ұлы Пентаваретпен ықтимал туыстық қатынасы

Зинк тобы Рамсеспен бірге жерленген белгісіз адамның мумиясы, дәлелденген генетикалық байланысы және жазалауды көрсететін мумификация процесіне байланысты, перғауынның ұлы Пентаверетке үміткер екенін анықтады – ол әкесіне қарсы шыққан жалғыз ұл болған. Оның қайтыс болу себебін анықтау мүмкін болмады. Уит Атидің STR болжамы бойынша, екі мумия да Y хромосомалық гаплогруппасы E1b1a V38 және генетикалық материалдарының 50% бөлісетіні болжалды, бұл әке-бала қарым-қатынасын көрсетеді. 2010 жылы Хавас және авторлар Тутанхамон патшалық отбасы жобасы аясында толыққанды антропологиялық, радиологиялық және генетикалық зерттеулер жүргізді. Мақсаты – Жаңа Патшалықтың 11 патшалық мумиясы арасындағы туыстық байланыстарды анықтауға тырысу, сондай-ақ патологиялық белгілерді, оның ішінде мұрагерлік аурулар мен жұқпалы сырқаттарды зерттеу болды. 2012 жылы Хавас және авторлар Рамсес III және белгісіз адамның 20-шы династия мумияларын бірге табылған күйінде антропологиялық, сот-медициналық, радиологиялық және генетикалық тұрғысынан зерттеді.

Мұра

Ұлы Харрис папирусы немесе Папирус Харрис I, оның ұлы және таңдалған мұрагері Рамсес IV тапсырған, осы патшаның көптеген жерлерді, алтын мүсіндерді және ескерткіш құрылыстарды Египеттің Пирамида, Гелиополис, Мемфис, Атриб, Гермополис, Тис, Абидос, Коптос, Эль Каб және Нубияның әртүрлі қалаларындағы ғибадатханаларға сыйға бергенін баяндайды. Сондай-ақ, онда патшаның Пунт жеріне сауда экспедициясын жіберіп, Оңтүстік Канаандағы Тимна қаласындағы мыс кен орындарын қазып алғаны жазылған. Папирус Харрис I Рамзес III-нің кейбір іс-әрекеттерін жазады:

«Мен өз елшілерімді Атика жеріне, [яғни Тимнаға] сол жердегі үлкен мыс кен орындарына жібердім. Олардың кемелері оларды тасып әкелді, ал басқалары есектерімен құрлықпен жүріп өтті. Мұндай кен орындары бұрынғы патшалардың заманында табылған емес. Кендер табылды және ондаған мыңдаған мыс кемелерге тиеліп, олардың қамқорлығымен Египетке аман-есен жеткізілді.» (П. Харрис I, 78, 1–4)

Рамзес Карнақтағы Хонсу ғибадатханасын Аменхотеп III-нің бұрынғы ғибадатханасының іргетасынан қайта жаңартуды бастады және өзінің билігінің 12-ші жылында Мединет Хабу ғибадатханасын аяқтады. Ол Мединет Хабу ғибадатханасының қабырғаларын теңіз халықтарына қарсы теңіз және құрлық шайқастарының суреттерімен безендірді. Бұл ескерткіш бүгінде Жаңа Патшалықтың ең жақсы сақталған ғибадатханаларының бірі болып табылады. Рамзес III-нің мумиясы 1886 жылы антиквариаттармен табылған және көптеген Голливуд фильмдеріндегі египеттік мумияның прототипі болып саналады. Оның қабірі (KV11) Патшалар аңғарындағы ең үлкен қабірлердің бірі. 1980 жылы Джеймс Харрис пен Эдвард Ф. Венте Жаңа Патшалық перғауындарының бас сүйектері мен қаңқа қалдықтарын рентген арқылы зерттеді, соның ішінде Рамзес III-нің мумияланған қалдықтары да бар болды. Талдау нәтижесінде 19-шы және 20-шы династиялардың Жаңа Патшалық билеушілері мен мезолиттік нубиялық үлгілердің арасында айқын ұқсастықтар анықталды. Авторлар сонымен қатар Леванттан шыққан қазіргі Жерорта теңізі халықтарымен де байланыс бар екенін атап өтті. Харрис пен Венте бұл араласуды көрсетеді деп болжады, өйткені Раммиссидтердің тегі солтүстікке барады. 2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы 17 басқа патшалар мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына «Перғауынның алтын шеруі» атты шара аясында көшірілді.

Хронологиялық дау

Рамсес III-тің билігінің нақты мерзімі туралы белгісіздік бар. Бұл белгісіздік Левант аймағындағы соңғы қола / темір дәуіріне өту кезегінің мерзімін анықтауға әсер етеді. Бұл кезектің басталуы Палестинаның жағалау жазығында Микендік ЛХ IIIC:1b (филистиндерге) тән керамикалық ыдыстардың пайда болуымен сипатталады, және бұл, әдетте, Рамсес III-тің билігінің 8-ші жылында Теңіз халықтарының осы аймаққа қоныстануымен байланысты деп есептеледі. Радиокөміртек және басқа да сыртқы деректер бұл кезектің б.з.д. 1100 жылға дейін солуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл дәстүрлі б.з.д. 1179 жылғы мерзімнен өзгеше. Кейбір ғалымдар осы фараонның билігі үшін 1999 жылы Исландиядағы Гекла 3 жанартауының атқылауының мерзіміне сүйене отырып, б.з.д. 1159 жылғы хронологиялық нүктені белгілеуге тырысты. Алайда, заманауи жазбалар патшаның билігінің 29-шы жылында Дейр-эль-Мединадағы жұмысшыларын азық-түлікпен қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болғанын көрсетеді, сондықтан Гекла 3-тің мерзімі оның 28-ші немесе 29-шы жылына, шамамен б.з.д. 1159 жылға сәйкес болуы мүмкін. Апаттың басталуынан кейін Мысырдың астық қоймаларында кем дегенде бір жылдық нашар өнімді жеңілдету үшін резервтер болғандықтан, бір жылдық шағын айырмашылыққа жол беруге болады. Бұл патшаның билігі шамамен б.з.д. 1156 немесе 1155 жылдары аяқталғанын білдіреді. Вулканық қабатты қайта зерттеу нәтижесінде ғалымдар "2900 BP" (б.з.д. 950 жыл) деген басқа да мерзімді ұсынды. Ешбір египтолог Рамсес III-тің билігін б.з.д. 1000 жылға дейін белгілемегендіктен, бұл Гекла 3-тің атқылауы Рамсес III-тің билігінен кейін болған дегенді көрсетеді. 2002 жылы күл қабаттары бар торфтың жоғары дәлдіктегі радиокөміртекпен мерзімделуін қолданған зерттеу, бұл атқылаудың шамамен б.з.д. 1087–1006 жылдар аралығында болғанын көрсетті.