Кіріспе

Мысырдың 18-ші династиясының алтыншы фараоны (б.з.д. 1479 – 1425 жж.)

Тұтмоз III – барлық уақыттағы ең ұлы жауынгерлердің, әскери қолбасшылардың және әскери стратегиялардың бірі саналады. Ол Мысырдың ең көрнекті жауынгер фараоны және жаулап алушысы, сонымен қатар Жаңа Патшалық дәуіріндегі басты тұлға ретінде Мысыр билігінің шарықталуы деп есептеледі. Хатшепсуттің қайтысынан кейін ол жалғыз билеушіге айналып, кем дегенде 17, ал барлығы 20 жеңісті әскери жорық өткізді, осы арқылы Мысыр империясын ең кең аумаққа дейін кеңейтті. Оның әскери жорықтары туралы көптеген мәліметтер Тұтмоз III-тің жылнамалары деп белгілі жазуларда толыққанды сипатталған. Ол сондай-ақ ежелгі Мысыр теңіз флотының негізін қалаушысы саналады, ол ежелгі әлемдегі алғашқы жауынгерлік флотты құрды. Оны "Мысырдың Наполеоны" деп атайды.

Атауы

Тутмос есімдерінің екі негізгі аталымы mn ḫpr rˁ ḏḥwty ms деп транслитерацияланады. Бірінші есім әдетте Менхеперре деп жазылады және "Раның көрінісі мәңгілік" немесе "Раның көрінісінің мәңгілігі" деген мағынаны білдіреді. Екінші есім Тутмос немесе Тутмозис деп транслитерацияланады және "Тоттан туған" немесе "Тот туды" дегенді білдіреді. Манетон грек тілінде жазған "Египет тарихында" (Евсевийдің сөзіне сүйенсек) оны Мифрес және Мисфрагмутозис деп атаған.

Отбасы

Тютмос III – Тютмос II-нің екінші әйелі Исет (немесе Асет) арқылы туған ұлы. Оның әкесінің бас әйелі – Хатешпсут патшайым. Оның қызы Неферура – Тютмостың жарты қарындасы болған. Тютмос II қайтыс болғанда, Тютмос III билік жүргізуге тым жас еді. Хатешпсут оның регенті, кейін серігі болды, және көп ұзамай өзін фараон деп жариялады, бірақ Тютмос III-нің патшалық құқығын жоққа шығармады. Тютмос III, Хатешпсут патшалық титулын толыққанды пайдаланған кезде, империяда аз ғана билікке ие болды. Оның билігі өте гүлденген және үлкен жетістіктермен ерекшеленді. Тютмос III жетілгенде және қабілетін көрсеткенде, Хатешпсут оны әскер басшысы етіп тағайындады. Кейбір египтологтар Тютмос өзінің жарты қарындасы Неферураға үйленгенін болжайды, ал Аменемхат әкесінен бұрын қайтыс болды. Тютмостың тағы бірнеше әйелі болғандығы туралы мәліметтер сақталған жазбаларда кездеседі. Оның кем дегенде үш шетелдік әйелі болғандығы белгілі – Менви, Мерти және Менхет, олар бірге жерленген. Бірақ кейбір оқушылар Мысырдың жоғары хронологиясы бойынша б.з.д. 1504 – 1450 жылдар аралығындағы даталарды ұсынады. Бұл даталар, XVIII династияның барлық даталары сияқты, Аменхотеп I тұсындағы Сотистің гелиактық шығуына байланысты белгісіздіктерге байланысты даулы. Аменхотеп I тұсындағы папируста осы астрономиялық байқау тіркелген, оны теориялық тұрғыдан египеттік хронологияны қазіргі күнтізбемен сәйкестендіруге болады; алайда, мұны істеу үшін байқау жасалған ендік градусы да белгілі болуы керек. Бұл құжатта байқау орны көрсетілмеген, бірақ оны Мемфис немесе Гелиополис сияқты Дельта қалаларында немесе Фивада жасалған деп болжауға болады. Бұл екі ендік 20 жылдық айырмашылықты көрсетеді, сәйкесінше жоғары және төмен хронологиялар. Тютмос III-нің билігінің ұзақтығы әскери қолбасшы Аменемхеб Махудың қабірінен табылған мәліметтер арқасында белгілі. Аменемхеб Маху Тютмос III-нің өлімін оның билігінің 54-ші жылында, Перет айының үшінші айының 30-шы күні деп жазған. Тютмос III-нің таққа отыру күні – I Шем айының төртінші күні, ал астрономиялық байқаулар корольдің билігінің басталуы мен аяқталу күндерін (төмен хронология бойынша) анықтауға мүмкіндік береді – б.з.д. 28 сәуір 1479 жылдан б.з.д. 11 наурыз 1425 жылға дейін.

Әскери науқандар

Тютмос III 20 жылдың ішінде кем дегенде 16 жорық өткізді. Америкалық египтолог Джеймс Брестэд оны жаулап алулары мен кеңею саясаты үшін "Египеттің Наполеоны" деп атады. Тютмос III өмірінің барысында 350 қаланы басып алғаны және он жеті әскери науқанда Евфраттан Нубияға дейінгі Таяу Шығыстың көп бөлігін жаулап алғаны жазылған. Ол Митанниға қарсы жорығында Евфрат өзенін кесіп өткен Тютмос I-ден кейінгі алғашқы фараон болды. Оның жорықтары туралы мәліметтер Карнак ғибадатханасының Амон қабырғаларына жазылған (Уркунден IV-те сақталған). Ол Египетті Сириядан солтүстікке, Жоғарғы Нубиядан оңтүстікке дейін созылған империя құру арқылы халықаралық державаға айналдырды. Тютмос "жауынгер" туралы көп мәлімет бар, себебі ол әскери жетістіктерімен ғана емес, сонымен қатар оның патшалық хатшысы және әскер қолбасшысы Танунимен де танымал, ол оның жаулап алулары мен билігі туралы жазған. Тютмос III революциялық әскери технологияның дамуының арқасында осыншама көп жерді жаулап алды. Шамамен б.з.д. 1650 жылы Гиксостар атқа жегілген күймелер сияқты жетілген қару-жарақтар әкелген болуы мүмкін. Оларды елден қуғанда египеттіктер осы қаруларды қолдануды үйренді. Тютмос III көрші мемлекеттерден аз қарсылыққа тап болды, бұл оған ықпалын оңай кеңейтуге мүмкіндік берді. Оның әскері құрлықта қайықтарды да тасымалдады.

Бірінші науқан

Армандағы бір стелаға сәйкес, Хатшепсут Тютмос III-нің 21-ші жылының алтыншы айының 10-шы күні қайтыс болғанда, Кадеш патшасы әскерін Мегиддоға қарай жылжытты. Тютмос III өзінің әскерін жинап, Мысырдан сегізінші айдың 25-ші күні Тжару (Силе) шекаралық бекінісі арқылы шықты. Тютмос әскерін жағалау жазығы арқылы Ямнияға дейін жетелеп, содан кейін Мегиддоға жақын кішкентай қала – Йехемге бұрды, ол сол жылдың тоғызыншы айының ортасында жетті. Соңынан болған Мегиддо шайқасы, Тютмос жүргізген 17 жорықтың ең ірісі болды. Кармел тауынан ішке қарай созылған тау тізбегі Тютмос пен Мегиддоның арасында орналасты, ал ол үшін үш мүмкін жол болды. Оның соғыс кеңесі тауды айналатын солтүстік және оңтүстік жолдарды ең қауіпсіз деп санады, бірақ Тютмос, зор батылдықпен (немесе ол мақтанады, бірақ мұндай өзін-өзі мақтау мысырлық мәтіндерде жиі кездеседі), кеңеске қорқақтық таңды және Аруна тау асуы арқылы қауіпті жолға бет бұрды, ол әскердің "аттан атқа, адамнан адамға" өте алатындай тар екенін мәлімдеді. Бұл керемет стратегиялық шешім болды, себебі оның әскері асудан шыққанда, Ездрелон жазығында, канаандықтардың тылы мен Мегиддоның арасында орналасты. Көптеген ғалымдардың пікірінше, мысырлық әскер саны жаудан көп болған. Тютмос III-нің Карнак Амон ғибадатханасындағы Жылнамалар залындағы жазбаға сәйкес, шайқас "23-ші жыл, I Шему [күн] 21, яғни жаңа ай мерекесінің күні" болған, бұл ай күнтізбесімен белгіленген уақыт. Бұл дата Тютмос III-нің билікке келуіне байланысты б.з.д. 1457 жылдың 9 мамырына сәйкес келеді. Шайқаста жеңіске жеткен соң, оның әскері жеңілген жаудың мүліктерін тонады, ал жау Мегиддоға қашып құтылуға үлкерді. Тютмос қаланы қоршауға мәжбүр болды, бірақ жеті-сегіз айлық қоршаудан кейін оны бағындыруға қол жеткізді (Мегиддо шайқасы (б.з.д. 15 ғасыр)). Евфраттың арғы жағында Ассирия, Вавилон және Хет патшалары Тютмосқа сыйлықтар берді, ол оларды Карнак қабырғаларына жазғанда "салық" деп атады. Назарда болмаған жалғыз мемлекет – Митанни, ол келесі египеттік жорықтардың Батыс Азияға ең көп зиянын тигізді.

Қанахан мен Сирияға саяхат

Тутмос екінші, үшінші және төртінші жорықтары Сирия мен Қанаан аймандарына салық жинау мақсатында жасалған сапарлардан тұрған сияқты. Бұл мәтінде египеттіктер Ретенью деп атаған аймақтан (шамамен Қанаанға тең) алынған салық туралы жазылған, сонымен қатар осы кезеңде Ассирия Тұтмос III-ге екінші рет "салық" төлеген. Бұл мәтіндер Тұтмос патшаның 40-шы жылынан кейін жазылған болуы мүмкін, демек олардың екінші жорықпен еш байланысы жоқ. Егер осылай болса, осы жорық туралы ешқандай жазба табылған жоқ. Бұл мәлімет Тұтмос патшаның 25-ші жылына қатысты. Тұтмос төртінші жорығы туралы ешқандай жазба қалмаған, бірақ белгілі бір кезде Ливанның төменгі бөлігінде бекініс салынды және процессиялық кеме құрылысы үшін ағаш кесілді, бұл осы кезеңге ең сәйкес келеді.

Сирияны жаулап алу

Тұтмоз III-нің бесінші, алтыншы және жетінші жорықтары Сириядағы Финикия қалаларына және Оронт өзеніндегі Кадешке қарсы бағытталған. 29 жылы ол бесінші жорығын бастады, онда ол алғаш рет белгісіз қаланы (атауы белгісіз қалды) басып алды, оны Тюнип гарнизонымен қоршап алған еді. Содан кейін ол ішкі аймаққа жылжып, Ардата қаласын және оның айналасындағы аумақты басып алды; қала тоналып, бидай егістіктері өртелді. Бұрынғы тонау шабуылдарынан өзгеше, Тутмос III Джахи деп аталатын аймақты гарнизонмен қамтыды, бұл, әдетте, Оңтүстік Сирияға сілтеме болып саналады. Бұл оған Сирия мен Египет арасында жабдықтау және әскер тасымалдауға мүмкіндік берді. Бұған тікелей дәлел болмаса да, осы себепті кейбір зерттеушілер Тутмостың алтыншы жорығы, оның отызыншы жылы, теңіз арқылы тікелей Библосқа әскер тасымалдаумен басталды деп болжайды, соның арқасында Кананды толығымен айналып өтті. Батысқа қайта бет бұрып, Тутмос Симираны басып алды және Ардатадағы көтерілісті басып тастады, ол қайтадан көтерілген болатын. Мұндай көтерілістерді тоқтату үшін Тутмос Сирия қалаларынан кепілдерді ала бастады. Бұл қалалардың саясатын Митаннимен байланысты және әдетте патша мен шетелдік Марианнулардың шағын тобынан тұратын элиталар жүргізді. Тутмос III осы маңызды тұлғалардың отбасы мүшелерін Египетке кепіл ретінде алып келгенде, олардың оған адалдығын едәуір арттыра алатынын анықтады.

Митанниге шабуыл

Тутмоз III Сирия қалаларын бағындырғаннан кейін, оның сегізінші науқанының басты мақсаты Митанни мемлекеті болды – хуриттік ел, билік ететін табында индоарийліктер болған. Бірақ Митанниге жету үшін Евфрат өзенін кесіп өту қажет еді. Ол тікелей Библосқа жетіп, қайықтар жасады, оларды құрлықпен Сирияны аралап саяхаттайтындей етіп алып жүрді. Ол әлі де бағындырылмаған Алеппо және Кархемиш қалаларының территориясы арқылы солтүстікке қарай жылжыды және Евфратты қайықтарымен жылдам кесіп өтіп, Митанни патшасын толығымен ойсыратады. Ол шетел мемлекеттерінен салық жинап, жеңіспен Мысырға оралды. Табылған олжаның көлемі шамалы болғандықтан, бұл, әдетте, ұсақ шабуыл болғанға ұқсайды. Оның 10-шы науқанының жазбалары одан да көп шайқас болғанын көрсетеді. Тутмоздың билігінің 35-ші жылында Митанни патшасы үлкен әскер жинап, Алеппо маңында мысырлықтармен шайқасты. Кез келген мысыр патшасына тәндей, Тутмоз толық жеңіске жеткенін мақтан етті, бірақ алынған олжаның азын қарағанда, бұл мәлімдеме күмәнді көрінеді. Тутмоз Карнақтағы жылнамаларында тек 10 әскер тұтқынға алынғанын көрсетеді. Ол Митаннимен тепе-тең күшке ие болған болуы мүмкін. Оның 12-ші науқанының салық тізімінің бір бөлігі 13-ші науқанының басталуынан бұрын қалған, ал жазылған мазмұны – жабайы аңдар мен белгісіз минералдардың тізімі Нұхашше маңындағы далалық аймақта болған жорықтың ізі болуы мүмкін, бірақ бұл тек болжау. 13-ші науқанында Тутмоз Нұхашшеге ұсақ жорыққа қайта оралды. Осы жорықтан кейін Тутмоздың хатшылары берген науқандардың сандары толық емес, сондықтан оларды тек жыл санау арқылы анықтауға болады. Оның билігінің 40-шы жылында шетел мемлекеттерінен салық жиналды, бірақ бұл науқан саналған-саналпағанын білуге болмайды (яғни патша оған қатысқан ба, әлде лауазымды тұлға басқарған ба). Тутмоздың келесі науқанынан тек салық тізімі ғана қалды, одан басқа ештеңе де анықтауға болмайды, бірақ бұл Ний маңындағы шекараға жасалған тағы бір шабуыл болғанға ұқсайды. Оның Азиядағы соңғы науқаны жақсы жазылған. Тутмоздың билігінің 42-ші жылына дейін Митанни Сирияның ірі қалаларында көтеріліс ұйымдастырған көрінеді. Тутмоз әскерлерін жағалау жолымен жылжытып, Арка жазығындағы ("Арканту" Тутмоздың жылнамасында) көтерілістерді басып, Тунипке қарай жылжыды. Бұл жеңіс толық болмағанмен, әсерлі болды, өйткені келесі салық тізіміне Киликияның Адана қаласы енді.

Нубиялық жорық

Футмоздың соңғы жорығы оның билігінің 50-ші жылында өтті. Ол Нубияға шабуыл жасады, бірақ Нилдің төртінші шарғысына дейін ғана жетті. Егер бұрын ешбір Мысыр патшасы әскерімен осы шамаға дейін енбесе де, бұрынғы патшалардың жорықтары мысыр мәдениетін осы деңгейге дейін таратып үлгерген еді, ал Гебель Баркалдан табылған ең көне мысыр құжаты Футмоздың жорығынан үш жыл бұрын жасалған. Сәулет өнерінде оның бағаналарды қолдануы да беспрецедентті болды. Ол Мысырдың жалғыз белгілі геральдикалық бағаналарын салды – екі үлкен бағана, олар төбесін тіреу үшін жиынтықтың бір бөлігі емес, жеке тұрды. Оның мерекелік залы да революциялық болды және бұл базилика стилінде салынған ең алғашқы ғимарат деп есептеледі. Футмоздың шеберлері сурет салуда жаңа шеберлік деңгейіне жетті, ал оның билігіндегі қабірлер бейнеленген бедерлердің орнына толығымен суретпен боялған алғашқы қабірлер болды.

Карнак

Тутмоз Карнакқа басқа жерлерге қарағанда көбірек назар бөлді. Ипут-исутта, орталықтағы ғибадатханада, ол әкесі Тутмос I-нің гипостильді залын қайта салды, Хатшепсуттің қызыл шіркеуін бұзып, оның орнына Амонның қасиетті баржасы үшін Пиллон VI салды және оның алдында антекамба салды, оның төбесін оның геральдикалық бағаналары тіреп тұрды. Ол орталық ғибадатхананың айналасына темен қабырғасын тұрғызды, онда кішкентай ғибадатханалар, шеберханалар мен қоймалар орналасқан. Ол басты киелі орынның шығысына Сед мерекесін тойлау үшін юбилей залын салды. Бас зал базилика стилінде салынды, төбесін екі жағынан бағаналар тізбегі тіреп тұрды. Ортаңғы екі қатар басқалардан биік болды, төбе бөлінген жерде терезелер жасалды. Ипут Исуттың шығысында Атонға тағы бір ғибадатхана салды, онда Амонның қолдауымен бейнеленген. Осы ғибадатхананың ішінде Тутмос өзінің "текен вати" немесе "бірегей обелиск" орнатуды жоспарлаған. Кейіннен оны Римге император Констанций II көшірді, қазір ол Латеран обеліскі деп белгілі. 390 жылы христиандық Рим императоры Феодосий I Константинопольдің ипподромында Карнак ғибадатханасынан тағы бір обелиск орнатты, ол қазір Феодосий обеліскі деп аталады. Тутмос Амон ғибадатханасы мен Мут ғибадатханасының арасындағы негізгі ғибадатхананың оңтүстігінде құрылыс жұмыстарын жүргізді. Ол басты ғибадатхананың оңтүстігіне қарай солтүстік-оңтүстік жолға төртінші және бесінші пилон аралығында ғибадатханаға кіретін жетінші пилонды салды. Ол патшалық мерейтойына арналып салынған және жеңілген жаулардың суреттерімен безендірілген. Ол екі жағына патшалық колостарды орнатып, қақпаның оңтүстік жағына тағы екі обелиск қойды. Шығыс обелискінің негізі өз орнында қалды, ал батыс обелискі Константинополь ипподромына тасымалданды. Алайда, соңғы уақытта бұл теорияға күмән туды, себебі Хатшепсуттің неге ашулы мұрагерге армияны басқаруға рұқсат бергеніне қатысты сұрақтар қойылды, ол оны басқарғандығы мәлім. Бұл пікірді одан әрі нығайтады, Тутмос III таққа ие болуға тырысқандығын көрсететін нақты дәлелдер табылмады. Ол Хатшепсуттің діни және әкімшілік басшыларын сақтап қалды. Сонымен қатар, Хатшепсуттің ескерткіштері оның өлімінен кейін кем дегенде 25 жыл өткен соң, Тутмос III билігінің соңында ғана зақымдалды, ол өте қарт болған кезде. Ол тағы бір рет патшалық құрды, бұл жолы оның ұлымен, кейіннен Аменхотеп II болған, ол Хатшепсуттің еңбектерін өзінің еңбектері ретінде көрсетуге тырысқан. Сонымен қатар, Тутмос III-нің мәйітханасы Хатшепсуттің мәйітханасының жанында салынды, егер Тутмос III оған реніш сақтаған болса, мұндай оқиға болмас еді. Оның өлімінен кейін Хатшепсуттің көптеген ескерткіштері мен бейнелері бұзылып немесе жойылды, соның ішінде Дейр-эль-Бахридегі әйгілі мәйітхана кешеніндегілер де. Дәстүр бойынша, бұл ертедегі заманауи ғалымдар тарапынан Тутмос III-нің damnatio memoriae (есімді өшіру арқылы айыптау) актілерінің дәлелі ретінде түсіндірілді. Алайда, Чарльз Нимс және Питер Дорман сияқты ғалымдардың соңғы зерттеулері осы өшірулерді қайта қарастырды және тек Тутмос билігінің 46 немесе 47 жылында (шамамен б.з.д. 1433/2 ж.) басталған өшіру актілерін анықтады. Тағы бір көбінесе назардан тыс қалған факт – Хатшепсуттің ғана емес, оның бас басқарушысы Сененмуттың ескерткіштері де оның билігімен тығыз байланысты болғандықтан, табылған жерінде осылайша бұзылған. Осының барлық дәлелдері Тутмос III патшалық билікке келгеннен кейін көп ұзамай кекпен жоюға бұйрық берді деген кең тараған теорияға күмән келтіреді. Қазіргі уақытта Хатшепсуттің естелігін мақсатты түрде жою Тутмос III-нің ұлы, болашақ Аменхотеп II-нің, таққа тең немесе одан да жақсы құқықтары бар Хатшепсуттің тірі қалған туыстарына қарамастан, мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін жасалған шара ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, осы шараны Хатшепсут пен Тутмос III-нің екеуінің де қызметінде болған құдіретті діни және әкімшілік шенеуніктердің өлімінен кейін ғана қолдануға болатындығы да мүмкін. Америкалық египтолог Питер Дер Мануэлианның айтуынша, Аменемхеб есімді лауазымды адамның бейіті туралы өмірбаянындағы мәлімдеме, Тутмос III Мысырды "53 жыл, 10 ай және 26 күн" билегеннен кейін өмірінің 54-ші жылының III Перет күнінің 30-ында қайтыс болды (Urk. 180.15). Тутмос III билік құрған 54-ші жылының басталуына бір ай төрт күн қалғанда қайтыс болды. Хатшепсут пен Аменхотеп II-мен бірге болған кезесін есепке алғанда, ол фараон ретінде жалғыз 30 жылдан астам билік жүргізді.