Кіріспе

Жарқыраған қызыл түстің нюансы

Қызыл – жарқыраған қызыл түс, кейде сәл қызғылт реңі бар. Көрінетін жарық спектрінде және дәстүрлі түстер шеңберінде ол қызыл мен қызғылт сары аралығының төрттен бірін құрайды, қызғылт сарыдан аздап ерекшеленеді. Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында жүргізілген сауалнамалар бойынша, қызыл түстер батылдық, күш, құштарлық, ыстық және қуаныш сезімдерімен ең көп байланысты. Рим-католик шіркеуінде қызыл түс кардиналдардың киімі болып табылады және ол Мәсіхтің қанымен, христиан шейіттерімен және құрбандықпен байланыстырылады. Сонымен қатар, қызыл түс әдепсіздік пен күнәмен де байланысты, әсіресе проституция немесе зинамен, көбінесе Киелі кітаптағы "Аян кітабында" ("17:1–6") "қызғылт және қызыл киім киген" "Ұлы сатқын" туралы айтылғандықтан. Қызыл түстің атауы алғаш рет 1250 жылы ағылшын тілінде қолданылған.

Ежелгі әлем

Қызыл түс ежелден бері билік, байлық және сәнділік символы болып келген. Қызыл бояулар б.з.д. 8 ғасырда «Армян қызылы» деген атпен алғаш рет айтылған және парсы және ассириялық жазбаларда сипатталған. Бұл бояу Персиядан Римге экспортталды. Рим империясы кезінде императорлар киетін күлгіннен кейін ең бағалысы осы түс болды. Римдік офицерлер қызыл плащ – палудамента киіп жүрді, ал жоғары дәрежелі адамдар «кокцинати», яғни «қызыл киімділер» деп аталды. Бұл түс Киелі кітапта, Ескі және Жаңа өсиеттерде бірнеше рет еске алынады. Ишая кітабының латын тіліндегі Вульгата нұсқасында (1:18) былай делінген: «Егер күнәларың қызыл болса (si fuerint peccata vestra ut coccinum), олар қардай ақ болады», ал Аян кітабында (17:16) «Ұлы сатқын» (meretricius magnus) қызыл және күлгінге (circumdata purpura et coccino) оранып, қызыл түсті аңға (besteam coccineam) отырған күйі суреттеледі. Киелі кітапта қызыл түсті білдіретін латын термині «кішкентай дән» деген мағына беретін «коккус» сөзінен шыққан. Ежелгі замандағы ең жақсы қызыл бояулар Түркия, Парсы, Армения және Таяу Шығыстың басқа да аймақтарында, кейде емен ағаштарында кездесетін кішкентай қосқанатты жәндіктерден жасалған. Бұл жәндіктерде өте күшті табиғи бояу, сонымен қатар «кермес» деп аталатын бояу бар еді, ол қызыл түс беретін. Бұл жәндіктердің тым кішкентай болуына байланысты оларды тарихта дән деп санаған. Осыдан «дәнге сіңген» деген тіркес пайда болды.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Алғашқы христиан шіркеуі Рим империясының көптеген символдарын, соның ішінде қызыл түстің маңыздылығын қабылдады. Крестшілердің туы ақ фонға қызыл крестпен бейнеленген, ал қызыл түс қан мен құрбандықты білдірді. 1295 жылы шіркеу жарлығымен, Пападан кейінгі екінші дәрежедегі билікке ие болған шіркеу кардиналдары қызыл шапан киді, бірақ бұл қызыл түс Византия императорларының қызғылт түсіне жақын болды, ол мурекс – бір түрлі моллюскінің қабығынан алынған бояу. Алайда, 1453 жылы Константинополь түркілерге түскеннен кейін императорлық қызғылт түс енді қолжетімді болмады, және кардиналдар керамс (kermes) бояуынан жасалған қызыл түс киюге көшті. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде қызыл түс патшалардың, ханзадалардың және байлардың киімі болды, бұл оның түсіне де, жоғары бағасына да байланысты. Түстің нақты тонының өзгеруі маңызды емес еді, маңыздысы – түстің жарқырауы мен байлығы. Ең таңдаулы қызыл түс, scarlatto немесе венециандық қызыл, Венециядан келді, онда ол керместен жасалған, ал формуласын қатаң сақтайтын арнайы цех осымен айналысты. Қызыл түспен боялған мата көк түспен боялған матадан он есе қымбатқа түсті.

16-19 ғасырлар

Тицианның (1516–1518) «Аспенсия» картинасында Құдай, Мәриям және екі апостолдың бейнелері Венециядан әкелінген қызыл бояумен – вермильонмен боялған қызыл киімдерімен ерекшеленеді. Жас I Елизавета (шамамен 1563 жылы) таққа отырғанға дейін, Virgin Queen-нің қарапайым келбетін қабылдағанға дейін, жарқыраған қызыл түсті киюді ұнататын. Оның атлас көйлегі, мүмкін, кемеспен боялған. 16 ғасырда Жаңа дүниеден Еуропаға одан да тез қызыл түстің жаңа түрлері жеткізіле бастады. Испан конкистадорлары Мексиканы басып алғанда, ацтектердің еуропалық кемес вермильоға ұқсас, бірақ арзанырақ және жақсы қызыл түс беретін кошениль деп аталатын басқа да қосмеңзеден қызыл бояу жасағанын білді. 1523 жылы Мексикадан Севильяға алғашқы партия жіберілді. Венеция гильдиялары алғашында кошенильдің Еуропаға таралмауына тырысты, бірақ ғасыр аяқталарға дейін ол Испанияда, Францияда, Италияда және Голландияда қызыл бояу жасау үшін қолданыла бастады, және Еуропаның барлық жоғары сапалы қызыл киімдері кошенильден жасалған. 17 және 18 ғасырларда қызыл түс британдық аристократияның дәстүрлі түсі болды. Лордтар палатасының мүшелері парламент ашылғанда қызыл салтанатты халат киіп, бүгін де қызыл төсекте отырады. 1645 жылы ағылшын армиясы қызыл әскери форманы қабылдады, және ол Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған 1914 жылдың тамызына дейін киім ретінде тағылып келді. Қарапайым сарбаздар маддермен боялған қызыл пальто киетін, ал офицерлер кошенильмен боялған, қымбат тұратын қызыл пальто киетін. Осыдан британдық сарбаздарды «қызыл пальтолар» деп атау пайда болды.

20 және 21 ғасырлар

VIII ғасырдан бастап XX ғасырдың басына дейін батыс өнеріндегі ең маңызды қызыл пигмент – минералдық қызыл күкірттен (цинабар) жасалған вермильон болды. Оны Боттичелли мен Рафаэльден Ренуарға дейінгі суретшілер қызыл көл пигменттерімен бірге қолданды. Бірақ 1919 жылы кадмий сульфиді мен селеннен жасалған, қарқынды жаңа синтетикалық пигмент – кадмий қызылының коммерциялық өндірісі басталды. Бұл жаңа пигмент Анри Матисс пен XX ғасырдың басқа да маңызды суретшілері үшін стандартты қызыл түсқа айналды. XX ғасырда қызыл революциямен де байланысты болды. Қызыл ту алғаш рет революциялық нышан ретінде, шейіттердің қанының символы ретінде, Француз революциясы мен 1848 жылғы Париж көтерілісі кезінде қолданылды. Қызыл социализмнің, кейін коммунизмнің түсіне айналды және Кеңес Одағы мен Қытайдың туларының түсі болды. Қытай әлі де қызыл туды қолданады; қытай мәдениетінде қызыл бақыттың түсі де есептеледі. Кеңес Одағы құлағаннан бері Ресейдің туы қызыл, көк және ақ түстерден тұрады, бұл түстер Ұлы Петр заманындағы тарихи Ресей туынан алынған, ол Голландия туының түстеріне бейімделген.

Академиялық киім

Қызыл түс – Ұлыбританияда докторлық дәреже алғандардың дәстүрлі академиялық киімінде қолданылатын түс. Бұл сондай-ақ Шотландияның ежелгі университеттерінің студенттері киетін көптеген академиялық халаттардың түсі. АҚШ-тағы академиялық киімде қызыл түс капоттың жиегін (шекарасын) белгілеу үшін, сондай-ақ университет немесе оқу орнына байланысты киімнің басқа да бөліктерінде (мысалы, барқыт шеврон, жағалар және т.б.) қолданылады. Бұл теологияның білім саласының немесе оның тармақтарының (қасиетті теология, канондық құқық, дінтану, діни қызмет және т.б.) дәрежесін көрсетеді. Француз академиялық киім жүйесінде бес негізгі оқу саласы (Өнер, Ғылым, Медицина, Құқық және Діниет) әрқайсысы осы салада бітірген адамдардың академиялық киімінде көрінетін ерекше түспен белгіленеді. Қызыл түс – Құқық саласының ерекше түсі. Сондықтан, бұл түс француздың жоғары сот судьяларының сот киімінде де қолданылады.

Кино және теледидар

Капитан Скарлетт және Мистеронс – 1960 жылдардағы британдық ғылыми фантастикалық қуыршақтардан жасалған телесериал. Капитандардың барлығы бір түспен аталады, оның ішінде қызыл, күлгін, ақ және сұр. "The Scarlet Pumpernickel" – 1950 жылы шыққан, Даффи Дактың басты рөлде ойнаған "Looney Tunes" анимациялық фильмі, ол "The Scarlet Pimpernel" пародиязы болып табылады. Ванда Максимофф, басқаша айтқанда Скарлет Ведьма – 2021 жылғы "WandaVision" телесериалының басты кейіпкері.

Әскери

Қазіргі британдық әскерде қызыл түс әлі де Foot Guards, Life Guards және кейбір полк тобының немесе барабаншылардың салтанатты мақсаттар үшін киетін киімдерінде қолданылады. Бұрын қызыл киім киген полк офицерлері мен сержанттары қызыл түсті "кешкі киім" немесе ресми кешкі жакеттерінің түсі ретінде сақтайды. Гибралтар Корольдік полкі қысқы киімдерінде қызыл түсті жеңілтек киеді. Қызыл түс бұрынғы Британ империясын құраған бірқатар елдердің қазіргі заманғы әскерлерінде толық киім, әскери музыкалық топтардың немесе кешкі киімдерінде қолданылады. Оларға Австралия, Ямайка, Жаңа Зеландия, Фиджи, Канада, Кения, Гана, Үндістан, Сингапур, Шри-Ланка және Пәкістан әскерлері жатады. АҚШ Теңіз корпусының музыканттары 18 ғасырдан келе жатқан әскери дәстүрге сәйкес, өз бөлімшелеріндегі басқа сарбаздардың киімдеріне кері түспен қызыл киім киеді. АҚШ Теңіз корпусының формасы көк түсті және қызыл жеңілтегі болғандықтан, музыкалық тобы кері түспен киінеді. Бразилия Теңіз корпусы қызыл түсті мерекелік форма киеді. "Қызыл сержант" – 1873 жылы Солтүстік-Батыс атты полициясы ретінде құрылып, 1920 жылы қазіргі атауы берілген Канада Корольдік атты полициясының формасы. Бұл форма британдық әскердің киімінен бейімделген. Канада Корольдік әскери колледжінің курсанттары да қызыл түсті мерекелік форма киеді. Қызыл түс – АҚШ Армиясының Далалық артиллерия корпусының түсі. Қызыл және алтын түстер – АҚШ Теңіз корпусының түстері. Қызыл түс – Поп әуе базасындағы Ұрыс бақылау мектебін бітіргеннен кейін АҚШ Әскери-әуе күштерінің Ұрыс бақылаушыларына берілетін беретінің түсі.

Ордендер мен марапаттар

Қызыл түс – Ұлыбританиядағы Ванна орденінің киімдері мен лентасының түсі, және орденнің Қызыл таяқ жемісханы бар.

Дін

Рим-католик шіркеуінде кардиналдар өз сенімін өз қанымен қорғауға дайын екендіктерін білдіретін, Мәсіх пен христиан шейіттерінің қанының түсін символдайтын қызыл шапан киеді. Алтын жолақтармен немесе жолақтарсыз қызыл түс католик шіркеуінің литургиясында Палма жексенбісі, Ұлы Жұма, Пентикост, шейіт болған қасиеттілерді еске алу күндері мен мерекелері, сондай-ақ Папаның немесе кардиналдардың жерлеу рәсімі үшін қолданылады. Лютерандық дәстүрде қызыл түс Палма немесе Ұлы Жұма күндері, және барлық қасиетті апта бойы Маунди бейсенбісіне дейін қолданылады.

Проституция

Христиандық идеялар дәстүрлі түрде басым болған елдерде қызыл түс жезөкшелікпен байланыстырылады. Аян кітабында Бабылдың бәдесі "қызыл жануардың" үстінде отырған күйінде, күлгін және қызыл түсті киімдермен суреттеледі. "Ұлы қызыл бәде" деген тіркесті пуритандар 17 ғасырда қолданған, ал "Қызыл әйел" деген тіркесті көптеген протестанттар, кейіннен Солтүстік Америкадағы мормондар 20 ғасырға дейін пайдаланған. Қызыл және қызылғыл түстер сондай-ақ яһуди-христиандық түсінік бойынша Исая кітабындағы күнә ұғымымен байланысты. "Күнәлеріңіз қызыл болса да, қардай ақ болады; қандай қызыл болса да, жүндей болады" деп Кинг Джеймс нұсқасында келтірілген. Қызыл немесе қызылғыл түсті жезөкшелікпен байланыстыру Еуропа мен Америкада кең таралған. Кейбір еуропалық қалаларда жезөкшелер қызыл түс киюге міндетті болған, тіпті бүгінгі күні еуропалық қалаларда жезөкшелердің заңды түрде жұмыс істей алатын аймақтары "қызыл шамдар ауданы" деп аталады. "Скарлет Альянс" сияқты секс-жұмыскерлерін қолдайтын ұйымдар өздерін жезөкшелікпен байланыстыру үшін осы айқын түсті пайдаланады.

Спорт

Scarlets - Уэльстің кәсіби регби командасының атауы, және қызыл түсте ойнайды. Қызыл түс - Ратгерс университетінің институционалдық ресми түсі. Оның негізгі кампусы, Rutgers University–New Brunswick-тің NCAA I дивизионындағы спорт командалары Scarlet Knights деп аталады, ал Ньюарк және Камдендегі филиал кампустарының NCAA III дивизионындағы командалары тиісінше Scarlet Raiders және Scarlet Raptors деп аталады. Атланта Брейвз командасының түстерінің бірі – қызыл. Небраска-Линкольн университетінің спорт командаларының ресми түстері – қызыл және қаймақ. Огайо штаты университетінің спорт командаларының ресми түстері – қызыл және сұр. Иллинойс технология институтының спорт командаларының ресми түстері – қызыл және сұр. Техас Технологиялық университетінің спорт командаларының ресми түстері, ән айтуда көрсетілгендей, қызыл және қара. Бостон университетінің спорт командаларының ресми түстері – қызыл және ақ.

Websafe қызыл түсті

Бұл стандартты RGB немесе Hex комбинациясының бір түрі, ол кейбір мониторларда нағыз қызыл түсті жақсырақ көрсетеді. Ол стандартты Scarlet RGB мәні 255, 36, 0-дан сәл көбірек қызылға ие, бірақ қызыл түс қызғылт түске басым келетін дисплейлерде шынайы түсті береді, әйтпесе түс нағыз қызыл емес, қарапайым қызыл түс сияқты көрінеді.

Қызыл түсті

Бұл қазір Crayola бояуларындағы алая түс деп аталады. Алғаш рет 1998 жылы «шам қызылы» ретінде жасалған, кейін 2000 жылы Crayola компаниясы оны алая түс деп атады.

Жалын

Ағылшын тілінде "жалын" түсінің атауы алғаш рет 1590 жылы қолданылған. Бұл түс туралы мәліметтер ISCC NBS түстер атауларының сөздігінде (1955) келтірілген – бұл сөздік марка коллекционерлері маркалардың түстерін анықтау үшін пайдаланады. Сөздіктің онлайн нұсқасында "Flame" түсінің үлгісі (#34 түс үлгісі) де көрсетілген.

Отқа арналған кірпіш

Төменде от кірпіші түсі көрсетілген, ол қызыл түстің орташа қараңғы айырмасы.

Бостон университетінің қызғылт түсті

Жанында Бостон университетінің қызыл түсі көрсетілген, бұл түс ақ түспен бірге Бостон университетінің символы болып табылады. Бұл түс Ютаның қызыл түсімен толық сәйкес келеді.