Кіріспе

1964 жылы жазылған Уильям Голдингтің романы

"Спир" – ағылшын жазушысы Уильям Голдингтің 1964 жылғы романы. "Бір адамның еркінің зұлым және күшті бейнесі" деп сипатталатын бұл туынды, 404 фут биіктігіндегі шпиль құрылысы және оны салған ойдан шығарылған Дин Джоселиннің арманы туралы әңгімелейді. Бұл шпиль Солсбери соборынан шабыттанған. Романда Голдинг сана ағыны әдісін қолданып, бәрін білетін, бірақ қате жіберуге бейім баяндаушы арқылы Джоселиннің құлдырауын көрсетеді. Ол Құдайдың еркінен гөрі өз еркіне бағынуды таңдайды.

Өмірбаян

"Спир" Голдингтің ойынша, тарихи романның негізгі идеясы – моральдық күрес, және бастапқыда оның оқиғасы екі кезеңде өрбуі тиіс еді: орта ғасырлар мен қазіргі заман. Бишоп Вордсворт мектебінде сабақ берген кезде Голдинг сынып терезесінен Солсбери соборын қарап, оның шпилін қалай салуға болатынын ойлайтын. Бірақ "Спирдің" жазылуы және аяқталуы Голдинг үшін оңай болған жоқ. Оның қызы Джуди Карвердің айтуынша, Голдинг "Спирді жазу үшін тырысып-ақ қалды" және роман "көптеген редакциялардан өтті"; мұның себебі, ол оқытуды тоқтатқандықтан, жазуға көбірек уақыты болды. Голдинг 1962 жылдың ақпан айында он төрт күннің ішінде 50-60 мың сөзден тұратын жоба жазып, сол жылдың желтоқсанына дейін ағылшын және американдық басылымдар үшін романды аяқтау үшін уақыт сұрады. Дегенмен, қараша айында ол "романға байланысты өте қиын жағдайда екенін" мойындады. Оның наразылығының себебі, Голдингтің ұзақ жылдар бойы "жағымсыз сынға қорқуы" болуы мүмкін. 1963 жылдың ақпан және наурыз айларында Америкада лекция оқып келгеннен кейін, Голдинг қайтып келгенде де жазуда қиындық көріп, романының мазмұны мен қазіргі оқырмандарға тиімділігі туралы қатты уайымдады. Көбінесе болатындай, Голдингтің қорқынышы бекер болды; Монтейт пен Питер дю Саутой қолжазбаны ұнатып, оны редакциялау қажет екенін мойындады. Голдинг бұл жаңалыққа қуанды, ал Монтейт романды тарауларға бөлуді ұсынған түзетулерді жіберді; 1963 жылдың 17 шілдесінде Голдинг алғашқы үш тарауды қайта өңдегенін және келесі екі аптада кітапты аяқтайтынына сенімді екенін хабарлады. 27 тамызда Монтейтке түзетулерін келесі он күнде аяқтайтынын айтса да, Уильям мен Энн Голдинг Грекияға Питер Гринмен кездесуге барды: ол бұрынғы журналист және Моливосқа көшіп кеткен адам еді. Грекияда романды жазумен айналысқаннан кейін, көңілі толмаған Голдинг қазан айында "Спирдің" келесі жобасын Монтейтке жіберді және "дін мен ақыл-ой арасындағы ішкі қайшылық" салдарынан жазуына қанағаттанбады. Осы ішкі конфликт Голдинг түзетілген қолжазбаларды және дәлелдемелерді қайтаруын жалғастырғанда туды. "Спирдің" қолжазбалары, бір бет қолмен жазылған жазбаларымен бірге, қазір Эксетер университетінің Арнайы жинақтар архивінде сақталуда.

Сюжет

Собордың деканы Джоселин, өзінің тәтесі, бұрынғы корольдің сүйіктісі леди Элисон қаржыландырған зәулім мұнараның құрылысын басқарады. Жоба көптеген адамдардың кеңесіне, әсіресе шебер құрылысшы Роджер Мейсонның ескертулеріне қарамастан жалғасады. Собордың негізі Джоселиннің талабындай керемет мұнараны көтеруге жеткіліксіз, бірақ ол Құдайдың өзін таңдап, қаланы мақтан тұту және халқын Құдайға жақындату үшін үлкен мұнара тұрғызу туралы аян бергеніне сенеді. Роман дамыған сайын Голдинг Джоселиннің мұнараны аяқтауға деген ұлы құштарлығын зерттейді, осы кезеңде ол омыртқасындағы ауырсынудан (оқырман біртіндеп бұл туберкулездің салдары екенін түсінеді) жиі зардап шегеді. Джоселин арқасындағы күйдіретін ыстықты періште деп түсіндіреді, ол сезіміне қарай, ыстық болса жұбатады, ал ауырсыну болса жазалайды. Джоселиннің құштарлығы оны шындықтан алыстатады, өйткені ол деканаттық міндеттерін орындамайды, дұға етпейді және оған ең мұқтаж адамдарға немқұрайлы қарайды. Собордың негізін зерттеу үшін қазылған шұңқыр төрт мұнара тірегі «ән шырқағанда» хтондық күштердің ояну орынына айналады. Джоселин сонымен қатар мүгедек және бедеу собор қызметшісі Пангаллдың әйелі Гуди Пангаллға деген құштарлығымен күреседі. Джоселин Гудиді Құдай алдындағы қызындай көреді. Алайда, роман дамыған сайын, Гудидің күйеуі жұмысшылардың мазақтары мен қорлауларына ұшырайды, «ақылсыздан» дейді, ал Джоселин жыныстық құштарлыққа беріледі, көбінесе Гудидің қызыл шашын көргенде. Роджер Мейсонның әйелі Гуди мен Рейчелдің арасындағы ұқсастықтар роман бойына жиі айтылады. Джоселин Гудиді Рейчелге үлгі деп санайды, оны көп сөйлеушілігі және Роджермен некесінің толыққанды болмағанын айтқаны үшін ұнатпайды. Алайда, Джоселин Гудидің тазалығын асыра бағалайды және оның Роджер Мейсонмен қарым-қатынасқа түсіп жатқанын білгенде қорқады. Қызғаныш пен өкінішпен толған Джоселин дұға ете алмайды. Оның жыныстық ойлары арманында «шайтан» деп аталады. Собор ғимараты, оның реттелген өмірі және Джоселиннің айналасындағы адамдардың өмірі мұнараның құрылысынан туындаған шешілмейтін мәселелердің салдарынан бұзылады, бірақ Джоселин арманына жете беруді жалғастырады. Оның көріп тұрғандары мен галлюцинациялары, жағдайдың шындығын мойындамауы, оның ақылдан адасқан күйге түсуіне себеп болады. Бұл жобаның қаржылық және рухани құны айқын болғанда, оқиға трагедиялық аяқталады. Пангалл жоғалып кетеді; оның тағдыры нақты айтылмаса да, құсбегінің ізінен оның құрылысшылардың сәттілігін қамтамасыз ету үшін Құрылыс орнында жерленген пұтқа құрбандық болғаны анық. Гуди Пангалл Роджер Мейсонның баласын туғанда қайтыс болады. Роджер маскүнем болып, Джоселин ауруынан көз жұмады, бірақ бұрын тәтесінен оның тағайындалуының себебі оның еңбегі емес, оның жыныстық ықпалы екенін естігеннен кейін ғана. Өлер алдында мұнараның фалликалық бейнесі ағаш символымен ауыстырылады. Мұнара оқиға соңында аяқталмайды, және тым жоғары бағаланған құрылыстың тұрақсыздығынан апаттың қаупі күшейеді.

Жоселин

Диан Джоселин – романды баяндайтын кейіпкер. Голдинг сана ағыны әдісін қолданып, оның Лир сияқты безуге құлауын көрсетеді. Роман оның өзіне сенімі мен жоспарларының құлау жолын суреттейді. Шпильдің құрылысы аяқталуға жақын келгенде, Джоселин декандық лауазымынан алынады және шіркеу кеңесі оның діни міндеттерін орындаудан бас тартқанын айыптайды. Соңында, ол өзінің қорғаушы періштесі ретінде көрінген ауруына жеңіліп, қайтыс болады. Джоселиннің аты 1142-1184 жылдары Солсбери епископы болған Джоселин де Бохонның құрметіне берілген болуы мүмкін, ол Солсбери соборында жерленген.

Роджер Мейсон

Роджер Мейсон, ортағасырлық шебер масон, Джоселинге керісінше, дене күші зор және рационалист. Ол бұқа мен тайдың символикасымен байланысты. Роджер Джоселинмен дауласып, собордың негізі шпильді көтеруге жеткіліксіз дейді. Джоселин оны басқа жерде жұмыс істеуге кедергі келтіргендіктен, ол жобаны жалғастыруға мәжбүр болады. Гудидің қайтысынан кейін Роджер алкоголизмге ұшырайды. Бір сәтте санасы таза болғанда, Джоселин Роджерге келеді, және біз оның өзін-өзі өлтіруге әрекеттенгенін білеміз.

Рахила

Рейчел Мейсон – Роджердің әйелі. Ол Джоселинге бала табуға болатын себебін айтады, себебі сексуалдық қатынас әрекеттері күлкіге шақырады.

Пангл

Пангалл – мүгедек және қабілетсіз собор қызметшісі. Жұмысшылар оның әлсіздігін қысымға алады.

Жақсылық

Гуди, махаббат пен құштарлықтың маңызды нысаны ретінде бейнеленеді, нәһаяда бала туғанда көз жұмады. Жоселин оны алғашқыда үлгілі әйел деп санайды.

Әкесі Ансельм

Ансельм мұнараға қатысты өзгерістерді негізінен сынға алып, оның шіркеуді қирату екенін айтады. Жоселин мұнара үшін Ансельмпен достығынан айырылуға дайын болған, бірақ романның соңында олардың ең басында достық болмағанын білеміз.

Әкесі Адам

Адам атаны Джоселин "Анонимді әке" деп атайды, бұл Джоселиннің өзінен артық сезінуін көрсетеді. Романның соңына дейін, Адам ата Джоселиннің күтушісі болғанға дейін, ол көбінесе Джоселинге ешқашан дұға оқуды үйретпегеніне таңғалып, оны жұмаққа жеткізуге бар күшін салады.

Леди Элисон

Кейіннен қайтыс болған патшаның бай сүйіктісі, мұнараны қаржыландырған ақшаның осы қарым-қатынастың нәтижесі екенін білеміз. Ол "кішкентай әйел" болып сипатталған, баладан аса баға жетпейтін, тоқпақ денелі, ақ бетті, қара көйлек киген, қара шашты, қара көзді және қара макияж жасаған, көбінесе ұсақ ерекшеліктері бар. Оның байлығы мен әйелдік тартымдылығы інжу-маржандары мен әтірі арқылы көрсетіледі, ол сыртқы түріне қамқорлық жасайды, жасы ұлғайғанмен терісі жұмсақ, майда әжімдерімен сақталған.

Пұтқа табынушылық

Жұмысшылар "армия" деп аталады, ал Джоселинге олардың тудырған бұзылысына қарсы шығушылар көп рет кездеседі. Пангалл – олардың соңғы құрбаны, қабырғаларының арасына омыртқа қойылып, "жол тоғысында" жерленген. Омыртқаны қорқынышты метафора ретінде қарастыруға болады, ал "құмарлықсыз" сөзі бірнеше рет айтылады (друидтердің жидектерді құдайлардың мұңы деп есептеуі Джоселиннің қарсылығын күшейтуі мүмкін). "Бұтақтарының қауырсыны" да алаңдатушы, сондай-ақ Джоселиннің аяқ киіміне жабысқан жидекке деген жиренуі де қорқынышты. Голдинг омыртқаны – ежелгі сенімдердің символы ретінде, оны шпильге физикалық қауіптің белгісі ретінде реалистік тұрғыдан бейнелейді. Омыртқа тірі емен ағаштарында өседі – егер құрылыста қолданылған ағаш жақсы кептірілмеген болса, омыртқа оның үстінде өсуін жалғастырады, бұл ғылыми тұрғыдан түсіндірілетін қауіпті көрсетеді.

Суреттер

Гудидің қызыл шашы бірнеше нәрсенің символы ретінде қарастырылуы мүмкін. Жыныстық армандар, әйелдердің сексуалдығы, шайтан, құштарлық және тілек – оның айналасындағы мүмкін идеялардың бір бөлігі. Роджер мен Гуди арасындағы тұрақты түрдегі жануарлар символизмі (романда олар аю, бұқа, бие немесе елік деп әртүрлі сипатталады) Джоселиннің әлеуметтік санасының жетілмегендігін, балалық сипаттары мен наивтігін көрсетеді. Дегенмен, Гудидің жасыл көйлек кигені айтылады, бұл Рейчел Мейсонның қызыл көйлегімен қарама-қайшы келеді – жасыл түс, мүмкін, табиғатты (романда жиі кездесетін, ежелгі діни тақырып) бейнелейді, ал қызыл Рейчелдің ұнамсыз, "жанғыш" мінезін көрсетеді. Джоселин (оның көзқарасы осы романның негізі) Гудиді тыныш, "жақсы әйел" ретінде бейнелейді, ал Рейчел – емес. Ирониясы, Гудидің адалсыздығы оның бас киімімен жасырылады, және оның қызыл шашын (және адалсыздығын) кейде ғана көруге болады. Жоселин көтеруді қалаған шпильдің өзі фалликалық символ ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі Жоселин бастапқыда оның моделін арқасына жатқан адам ретінде көреді. Романның соңында, Джоселин өлім төсегінде жатқанда діни суреттер қолданылады. Джоселин: "Бұл алма ағашы сияқты!" дейді, бұл Едем бағы мен адамзаттың алғашқы күнәсі – тәлкеулеу туралы сілтеме, сонымен қатар Джоселиннің санасына үнемі еніп отырған ежелгі діни идеялар туралы да меңзейді. Ол жер бетінен биікке көтерілген шпильде (және өз шіркеуінен және Құдайдың жер бетіндегі дауысы ретіндегі қызметінен) көбірек уақыт өткізеді.

Шеңбер/мұрт

Жоселиннің нашарлаған омыртқасы тұрақсыз шпильге ұсақ-ірі аналогия ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол, бұл құбылыстың біріншісі арқасындағы періштесінің көрінуі арқылы, ал екіншісі – Құдайдың құдіреті арқылы пайда болады деп санайды. Оның нарциссизмі осы құлап бара жатқан құрылымдардың шын мәнін өз дүниетанымын сақтау үшін жаңаша түсіндіру арқылы жасырылады.

Қабылдау

"Тамаша кітап, болжағандай болмаған, күтпегендей болған, толығымен жаңа, бағыттан мүлдем алыс, қуатты, қатал, тіпті қабылдауға қиын." – Фрэнк Кермод, «Нью-Йорк кітаптар шолуы», 30 сәуір 1964 жыл.

Бейімделулер

Канадалық британдық режиссер Роджер Спотисвуд 1990-шы жылдардың ортасында "Спайр" романына құқық сатып алды, бастапқыда оны экранға бейімдеуді жоспарлаған және оны әзірленіп жатқан жоба ретінде көрсеткен. 2012 жылдың қараша айында Гарет Минчиннің қоюымен Салисбери театрында Спотисвудтың романы бойынша қойылған пьесаның тұңғыш көрсетілісі өтті. 2014 жылы Бенедикт Камбербэтч оқыған аудиокітап нұсқасын Faber & Faber Audio жариялады. Камбербэтчтің оқуынан алынған үзінділер Уильям Голдинг Лимитед компаниясы түсірген романға кіріспе фильмге қосылды.