Кіріспе

Оропом (сонымен қатар Иворопом, Оворопом, Ойоропом немесе Оропой деп те аталады) – Угандадағы Кароможаның көп бөлігінің, сондай-ақ Кениядағы Эльгон таулы аймағының, Батыс Покот, Транс-Нзоя және Туркана аймақтарының түпкі тұрғындары болған. Олардың ұрпақтары көбінесе бұрынғы аумақтарындағы Итесо, Карамоджон, Покот, Туркана және Букусу сияқты түрлі қауымдарға сіңіп кетті. Олар Түрквел өзені, Чеморонгит таулары мен Эльгон тауы арасында шашыраңқы жерлерде қоныстанған. Бір мәлімет бойынша, олар бұрын жіктемеленбеген Оропом тілінде сөйлеген.

Шығу тегі

Вебстердің айтуынша, Оропом балабақшасы Маунт-Морото тауының жанында орналасқан, одан олар батысқа қарай Напак пен Маунт-Эльгон арасындағы жазыққа көшкен. Уилсон жазған Оропом дәстүрлері олардың ежелгі аумақтарының шегін көрсетеді: бүкіл Туркана көлінің шығысына дейінгі аймақ, Оропом оны "Малималте" деп атаған, шығысқа қарай Черангани төбелері Баринго көліне дейін, қазіргі Кениядағы Транс-Нзоя округінің көп бөлігі; Маунт-Эльгон және Угандадағы Тесо аймағының барлық бөлігі, сондай-ақ Судандағы Дидинга және Топосса аймақтары.

Сыртқы келбеті

Уилсон (1970) Каримоджон тайпасының арасында өмір сүрген және Оропом тегінен екенін айтқан кейбір адамдарды қызғылт қоңыр терісі, "бұрышқан шашы", көздерінің қисықтығы және жақ сүйектерінің айқындығы арқалы ажыратуға болатынын көрсетті. Осы негізде ол оларды хоисан тобына жатқызды. 1970 жылы оларды ерекшелейтін негізгі белгі – әйелдер үшін маңдайдың ортасына орналасқан шаш бөлігіне (маңдайшаға) бір каури қабығын бекіту, ал ерлер үшін маңдайдың ортасындағы ойық белгі болды.

Тұрғын үй

Уилсон белгілеп алған дәстүрлерде Оропом халқы үш-төрт бөлмелі, жақсы салынған үйлерде (Карамоджондардан өзгеше), үлкен бақтарда және ұзын мүйізді мал өсіргендігі айтылады. Олар шебер қыш өндірушілер ретінде де танымал болған, ал оларға жатқызылатын қыш ыдыстар бүкіл аймақта табылады.

Киім-кешек

Әйелдер тері киімдер киіп, үлкен сырғалар тақты, бірақ шаштарын өруге ұрынбады. Ерлер тек қана қауыншақты жабатын белбеу киді, ал шаштары ұзын өрмелі болды. Екі жыныстың да көптеген білезіктері болды және олар денелерін қызыл сары май мен тозаң қоспасымен жағды.

Өнеркәсіп

Уилсон олардың темір өңдеу туралы білімі болмағанын, көптеген құралдары мен жабдықтары тас дәуіріне тән болғандықтан айтады.

Дін және әдет-ғұрыптар

Олардың діни ғұрыптары әрдайым күн шығумен, көбінесе тасты тік беткейлерде өткізілгені айтылады. Кейбіреулері жануар құрбан етуді қамтыды. Алғашқылары қарттарға арналса, қалғандары барлығына ашық болды. Тас дөңгелектерде мерекелік тойлар ұйымдастырылған. Оропом мемлекеті туралы көптеген мәліметтерде олар бастау рәсімі ретінде сүндеттеуді жасамайтындығы айтылады.

Түрквелл

Кейбір Оропомдар Түрквеллге, Түрквелл шатқалының төменгі және жоғары бөліктеріне қарай жылжыды.

Уасін Гишу

Басқа Оропом Уасин Гишу Масай иеленген жерге көшіп келді. Масай дәстүріне сәйкес, Уасин Гишу және Сирия қауымдастықтары Чемнгалға шабуыл жасады, содан кейін олар бүгін Уасин Гишу деп белгілі Алапқа ие болды. 1916 жылы қарамоджондық хабарлаған адам Нандидің бұрынғы аумағының солтүстікке қарай Нзоя өзенінің бастауына, яғни Елгон тауына дейін созылғандығын айтты. Бұл территория Нандилердің сол буынның аталарының заманында (19 ғасырдың басы мен ортасы) иеленген еді. Қарамоджондықтар солтүстік Нанди бөліктеріне екі рет шабуыл жасады, ал Нандилер Каньянгаренг және Турквел өзендерінің қосылған жеріне жақын Чоо төбесінде оларға қарсы ірі шабуыл ұйымдастырды. Мұнда мал өсірген қарамоджондық Масинко руы қарсы шабуыл жасап, Нанди шабуылдаушыларын сәтті ығыстырды. Нанди шабуылына жауап ретінде қарамоджондықтар Турквел-Нзоя суайдырына жақын Нандилерді ыдырату үшін күшті күш жинады, бірақ экспедиция қайтып келді және Нандилердің оңтүстікке тым алыс кеткенін хабарлады. Сол кезден бастап қарамоджондықтар Нандилерден зардап көрмеді, ал Турквел-Нзоя суайдыры ешкімге тиесілі емес аймаққа айналды.

Химоронгит

Ал басқалары әлі де Оропом аумағының бөлігі болып табылатын Кеморонгит тауына (Карасук) және сол жерден батысқа, Морото тауының оңтүстігіне қарай көшіп кетті. Покотозектер Барингоның солтүстігінде және батысында енді күшті тайпалық бірлестікке тап болмайтындарын сезініп, өздері сол бағытта кеңейді, Черангани тауларынан басқа Оропомдарды қуып, Елгон тауының етегіне дейін батысқа қарай ығысты, соның салдарынан Туркананың оңтүстікке қарай жылжуы шектелді. Жаңадан пайда болған Себей тайпасы Елгон тауындағы Оропомдарды Сириква деп атағандығын атап өткен жөн. Сирква шұңқырларының куәлігіне сүйенсек, Елгон тауындағы Сириква халқы тығыз қоныстанған және олардың өзіндік ерекшеліктері сақталған болуы мүмкін. Оропом Сирикваның өзіндік ерекшеліктерін толығымен жою үшін 18 ғасырдың басында Капчелибадағы Оропомның Каримоджонг таралуы қажет болды.

Бұл да

Итесо тайпасының атаулары ұзақ жылдарға созылған этникалық байланыстар тарихын көрсетеді, және олардың арасында банту және Солтүстік Нилоттік топтарына тән есімдер кездеседі. Кейбір деректер бұл атаулардың Иворопомнан шыққандығын айтады. Кениядағы Джопадола халқы арасында жазылған дәстүрлер Итесоның қазіргі жерлеріне екі толқынмен қоныстанғанын көрсетеді. Алғашқы қоныстану отбасылық және бейбіт болды. Одан кейін, Итесо 1850 жылға дейін Кенияның батыс жоталарына дейін жеткен кең аумақты бақылауға алған, кең ауқымды және агрессивті көші-қон болды. Турпиннің (1948) жинаған әңгімесінде Итесоның негізінен Оропомнан тарағаны айтылады, бұл пікірді көптеген тарихшылар қолдайды. Карптың сөзіне қарағанда, карамоджалықтар Оңтүстік Итесоны "Иворопом" деп атайды.

Каримаджонг, Туркана және Тепес

Кейбір Оропомдар солтүстікке қарай Түркана және Тепес тайпаларына қосылды. Өздерін Оропом деп есептейтін адамдар (1970 жылғы мәлімет бойынша), Уилсонның сөзіне қарағанда, Матиники және Цзе аудандарының Карамоджа аймағында, сондай-ақ Бокорада көбірек шоғырланған; ал кейбіреулері Морото және Кадам тауларындағы Тепес тайпаларының арасында да кездесті. Басқалары Пян ауданында, әсіресе Лоренгедватта табылған.

Букусу

Басқа босқындар Букусу халқының қатарын көбейтті, олар жазба деректерде сақталған естеліктерге сүйенгенде өте ерекше өмір салтын ұстанды.

Уасін Гишу масаи

Кейбір Оропомнан келген босқындар шығысқа қарай қашып, Уассин Гишу үстіртінде қауіпсіз панала тапты, және олар Уас Нкишу масаиларымен тығыз байланысты болды.