Оропомы – ежелгі халық, Уганда мен Кения аймақтарында (Караможа, Элгон тауы, Покот, Туркана) қоныстанған. Көптеген ұрпақтары басқа тайпаларға сіңіп кетті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оропом (сонымен қатар Иворопом, Оворопом, Ойоропом немесе Оропой деп те аталады) – Угандадағы Кароможаның көп бөлігінің, сондай-ақ Кениядағы Эльгон таулы аймағының, Батыс Покот, Транс-Нзоя және Туркана аймақтарының түпкі тұрғындары болған. Олардың ұрпақтары көбінесе бұрынғы аумақтарындағы Итесо, Карамоджон, Покот, Туркана және Букусу сияқты түрлі қауымдарға сіңіп кетті. Олар Түрквел өзені, Чеморонгит таулары мен Эльгон тауы арасында шашыраңқы жерлерде қоныстанған. Бір мәлімет бойынша, олар бұрын жіктемеленбеген Оропом тілінде сөйлеген.
The Oropom (also known as Iworopom, Oworopom, Oyoropom or Oropoi) were the aboriginal inhabitants of much of Karamoja in Uganda, Mt. Elgon area and West Pokot, Trans Nzoia and Turkana regions in Kenya. Their descendants were largely assimilated into various communities present in their former territories, including the Iteso, Karamojong, Pokot, Turkana and Bukusu. They are or were found in scattered pockets between the Turkwel River, Chemorongit Mountains and Mt. Elgon. One report indicates that they formerly spoke the unclassified Oropom language.
Шығу тегі
Вебстердің айтуынша, Оропом балабақшасы Маунт-Морото тауының жанында орналасқан, одан олар батысқа қарай Напак пен Маунт-Эльгон арасындағы жазыққа көшкен. Уилсон жазған Оропом дәстүрлері олардың ежелгі аумақтарының шегін көрсетеді: бүкіл Туркана көлінің шығысына дейінгі аймақ, Оропом оны "Малималте" деп атаған, шығысқа қарай Черангани төбелері Баринго көліне дейін, қазіргі Кениядағы Транс-Нзоя округінің көп бөлігі; Маунт-Эльгон және Угандадағы Тесо аймағының барлық бөлігі, сондай-ақ Судандағы Дидинга және Топосса аймақтары.
According to Webster, the Oropom nursery was located near Mt. Moroto, from which they moved west to the plain between Napak and Mount Elgon. Oropom traditions recorded by Wilson capture the extent of their ancient territories: the whole Turkana to a point east of Lake Turkana which the Oropom called "Malimalte", the Cherangani Hills eastward to Lake Baringo, much of the Trans Nzoia District all in present day Kenya; Mt. Elgon and all of Teso sub region in Uganda; as well as the areas of Didinga and Topossa in Sudan.
Сыртқы келбеті
Уилсон (1970) Каримоджон тайпасының арасында өмір сүрген және Оропом тегінен екенін айтқан кейбір адамдарды қызғылт қоңыр терісі, "бұрышқан шашы", көздерінің қисықтығы және жақ сүйектерінің айқындығы арқалы ажыратуға болатынын көрсетті. Осы негізде ол оларды хоисан тобына жатқызды. 1970 жылы оларды ерекшелейтін негізгі белгі – әйелдер үшін маңдайдың ортасына орналасқан шаш бөлігіне (маңдайшаға) бір каури қабығын бекіту, ал ерлер үшін маңдайдың ортасындағы ойық белгі болды.
Wilson (1970) noted that some individuals living among the Karimojong and who claimed Oropom ancestry could be distinguished by their reddish brown skin, "peppercorn hair", slanted eyes, and prominent cheekbones. On this basis he ascribed them to the Khoisan group. In 1970, their main mark was a custom of wearing a single cowrie shell attached to a forelock placed over the centre of the forehead (for women), or an indented mark in the centre of the forehead (for men.)
Тұрғын үй
Уилсон белгілеп алған дәстүрлерде Оропом халқы үш-төрт бөлмелі, жақсы салынған үйлерде (Карамоджондардан өзгеше), үлкен бақтарда және ұзын мүйізді мал өсіргендігі айтылады. Олар шебер қыш өндірушілер ретінде де танымал болған, ал оларға жатқызылатын қыш ыдыстар бүкіл аймақта табылады.
Traditions also captured by Wilson note that the Oropom had well built houses of three to four rooms (unlike the Karamojong), big gardens, and long horned cattle. They also had a reputation as good potters, and pottery attributed to them is found all over the area.
Киім-кешек
Әйелдер тері киімдер киіп, үлкен сырғалар тақты, бірақ шаштарын өруге ұрынбады. Ерлер тек қана қауыншақты жабатын белбеу киді, ал шаштары ұзын өрмелі болды. Екі жыныстың да көптеген білезіктері болды және олар денелерін қызыл сары май мен тозаң қоспасымен жағды.
The women wore skin clothing and large earrings, and did not plait their hair; the men wore nothing but a belt covering their penis, and had long pigtails. Both sexes wore many bangles, and covered themselves in a red oil ochre mixture.
Өнеркәсіп
Уилсон олардың темір өңдеу туралы білімі болмағанын, көптеген құралдары мен жабдықтары тас дәуіріне тән болғандықтан айтады.
Wilson postulates that they had no knowledge of iron working as most of their tools and implements were Stone Age.
Дін және әдет-ғұрыптар
Олардың діни ғұрыптары әрдайым күн шығумен, көбінесе тасты тік беткейлерде өткізілгені айтылады. Кейбіреулері жануар құрбан етуді қамтыды. Алғашқылары қарттарға арналса, қалғандары барлығына ашық болды. Тас дөңгелектерде мерекелік тойлар ұйымдастырылған. Оропом мемлекеті туралы көптеген мәліметтерде олар бастау рәсімі ретінде сүндеттеуді жасамайтындығы айтылады.
Their religious rites are said to have invariably taken place at sunrise, usually on rock outcrops. Some involved animal sacrifices. Some were reserved for elders, while others were open to all. Ritual feasts were held at stone circles. Most accounts of the Oropom state that they did not practice circumcision as a rite of initiation .
Түрквелл
Кейбір Оропомдар Түрквеллге, Түрквелл шатқалының төменгі және жоғары бөліктеріне қарай жылжыды.
Some Oropom moved towards the Turkwell, both below and above Turkwell gorge.
Уасін Гишу
Басқа Оропом Уасин Гишу Масай иеленген жерге көшіп келді. Масай дәстүріне сәйкес, Уасин Гишу және Сирия қауымдастықтары Чемнгалға шабуыл жасады, содан кейін олар бүгін Уасин Гишу деп белгілі Алапқа ие болды. 1916 жылы қарамоджондық хабарлаған адам Нандидің бұрынғы аумағының солтүстікке қарай Нзоя өзенінің бастауына, яғни Елгон тауына дейін созылғандығын айтты. Бұл территория Нандилердің сол буынның аталарының заманында (19 ғасырдың басы мен ортасы) иеленген еді. Қарамоджондықтар солтүстік Нанди бөліктеріне екі рет шабуыл жасады, ал Нандилер Каньянгаренг және Турквел өзендерінің қосылған жеріне жақын Чоо төбесінде оларға қарсы ірі шабуыл ұйымдастырды. Мұнда мал өсірген қарамоджондық Масинко руы қарсы шабуыл жасап, Нанди шабуылдаушыларын сәтті ығыстырды. Нанди шабуылына жауап ретінде қарамоджондықтар Турквел-Нзоя суайдырына жақын Нандилерді ыдырату үшін күшті күш жинады, бірақ экспедиция қайтып келді және Нандилердің оңтүстікке тым алыс кеткенін хабарлады. Сол кезден бастап қарамоджондықтар Нандилерден зардап көрмеді, ал Турквел-Нзоя суайдыры ешкімге тиесілі емес аймаққа айналды.
Other Oropom moved into Uasin Gishu Maasai held territory. According to Maasai tradition, an alliance of the Uasin Gishu and Siria communities attacked the Chemngal who then occupied the Plateau today known as Uasin Gishu. A Karamojong informant noted in 1916 that Nandi occupied territory previously stretched as far north as the sources of the Nzoia River i. e. Mt. Elgon, a territory that had been occupied by the Nandi as lately as the time of the grandfathers of that generation (i. e early to mid 19th century). The Karamojong raided the northern Nandi sections twice before the Nandi launched a big raid against them at Choo hill near the junction of Kanyangareng & Turkwel rivers. The Masinko clan of Karamojong who were pasturing here counterattacked and successfully drove of the Nandi raiders. In response to the Nandi raid, the Karimojong organized a powerful force to break up the Nandi nearest the Turkwel Nzoia watershed but the expedition returned and reported that the Nandi had withdrawn too far south. The Karamojong were unmolested by the Nandi from that time and the Turkwel Nzoia watershed became a no mans land.
Химоронгит
Ал басқалары әлі де Оропом аумағының бөлігі болып табылатын Кеморонгит тауына (Карасук) және сол жерден батысқа, Морото тауының оңтүстігіне қарай көшіп кетті. Покотозектер Барингоның солтүстігінде және батысында енді күшті тайпалық бірлестікке тап болмайтындарын сезініп, өздері сол бағытта кеңейді, Черангани тауларынан басқа Оропомдарды қуып, Елгон тауының етегіне дейін батысқа қарай ығысты, соның салдарынан Туркананың оңтүстікке қарай жылжуы шектелді. Жаңадан пайда болған Себей тайпасы Елгон тауындағы Оропомдарды Сириква деп атағандығын атап өткен жөн. Сирква шұңқырларының куәлігіне сүйенсек, Елгон тауындағы Сириква халқы тығыз қоныстанған және олардың өзіндік ерекшеліктері сақталған болуы мүмкін. Оропом Сирикваның өзіндік ерекшеліктерін толығымен жою үшін 18 ғасырдың басында Капчелибадағы Оропомның Каримоджонг таралуы қажет болды.
Yet others moved to the Chemorongit mountains (Karasuk) which were still part of Oropom territory, as well as the area west of there and south of Moroto mountain. The Pokotozek finding that they were no longer facing a formidable tribal grouping to the north and west of Baringo, themselves expanded in that direction, expelling other Oropom from the Cherangani mountains and further west right up to the slopes of Mt Elgon hence limiting Turkana southern movement. It is notable that the emerging Sebei referred to the Mt Elgon Oropom as Sirikwa. The Sirikwa population at Mt Elgon, as evidenced by Sirkwa holes, was fairly dense and it is likely that their identity was still largely intact. It would take the Karimojong dispersion of the Oropom at Kapcheliba in the early 18th century to finally submerge the Oropom Sirikwa identity.
Бұл да
Итесо тайпасының атаулары ұзақ жылдарға созылған этникалық байланыстар тарихын көрсетеді, және олардың арасында банту және Солтүстік Нилоттік топтарына тән есімдер кездеседі. Кейбір деректер бұл атаулардың Иворопомнан шыққандығын айтады. Кениядағы Джопадола халқы арасында жазылған дәстүрлер Итесоның қазіргі жерлеріне екі толқынмен қоныстанғанын көрсетеді. Алғашқы қоныстану отбасылық және бейбіт болды. Одан кейін, Итесо 1850 жылға дейін Кенияның батыс жоталарына дейін жеткен кең аумақты бақылауға алған, кең ауқымды және агрессивті көші-қон болды. Турпиннің (1948) жинаған әңгімесінде Итесоның негізінен Оропомнан тарағаны айтылады, бұл пікірді көптеген тарихшылар қолдайды. Карптың сөзіне қарағанда, карамоджалықтар Оңтүстік Итесоны "Иворопом" деп атайды.
Iteso clan names reveal a history of long standing ethnic interactions and found amongst these are names of Bantu and Northern Nilotic origin. Some of these are clan names are said to be of Iworopom origin. Traditions recorded among the JoPadhola in Kenya indicate that there were two waves of Iteso settlement in their present lands. The first was family based and was peaceful. This was followed by an extensive and aggressive migration that left the Iteso in control of a large swathe of territory that by 1850 extended as far as the western highlands of Kenya. A story collected by Turpin (1948) suggests that the Iteso are largely descended from the Oropom, a suggestion that has been advanced by many other historians. Karp notes that the Karamoja call the Southern Iteso "Iworopom".
Каримаджонг, Туркана және Тепес
Кейбір Оропомдар солтүстікке қарай Түркана және Тепес тайпаларына қосылды. Өздерін Оропом деп есептейтін адамдар (1970 жылғы мәлімет бойынша), Уилсонның сөзіне қарағанда, Матиники және Цзе аудандарының Карамоджа аймағында, сондай-ақ Бокорада көбірек шоғырланған; ал кейбіреулері Морото және Кадам тауларындағы Тепес тайпаларының арасында да кездесті. Басқалары Пян ауданында, әсіресе Лоренгедватта табылған.
Some Oropom fled northwards to join the Turkana and Tepes. People considering themselves Oropom were (as of 1970), according to Wilson, particularly concentrated within the Karamoja area in Matheniko and Jie counties, and to a lesser extent in Bokora; some were also found among the Tepes people of Mt. Moroto and Mt. Kadam. Others were found in Pian county, notably at Lorengedwat.
Букусу
Басқа босқындар Букусу халқының қатарын көбейтті, олар жазба деректерде сақталған естеліктерге сүйенгенде өте ерекше өмір салтын ұстанды.
Other refugees swelled the Bukusu population where they led a distinctly different way of life within recorded memory.
Уасін Гишу масаи
Кейбір Оропомнан келген босқындар шығысқа қарай қашып, Уассин Гишу үстіртінде қауіпсіз панала тапты, және олар Уас Нкишу масаиларымен тығыз байланысты болды.
Some Oropom refugees fled eastward and found safe haven on the Uasin Gishu plateau where they have been strongly identified with the Uas Nkishu Maasai.