Кіріспе
1320 жылы Иоанн XXII папаға шотландтардың Англиядан тәуелсіздігін растайтын хат – Арброт декларациясы (Declaratio Arbroathis; ; Tiomnadh Bhruis) – шотланд барондарының 1320 жылғы 6 сәуірде Арбротта жазған және Иоанн XXII папаға жолдаған хаты. Бұл хат король Роберт І-нің 1317 жылы Шотландияның бірінші тәуелсіздік соғысында папаның бітім туралы талабына бағынбағаны үшін айыпталып, таңылғанына жауап болды. Хат Шотландия Корольдігінің тәуелсіздігінің көнелігін растап, оны бағындыруға тырысқан ағылшындарды айыптады. Латын тіліндегі мәтін алғаш рет 1680 жылдары басылып, Ұлы революциядан кейін ағылшын тіліне аударылды, содан кейін ол кейде тәуелсіздік жариялануы ретінде сипатталды. Жауап ретінде Декларация жасалып, қол қойылды, ал папалық Роберт Брюстің таңуын жойды және одан кейін оған патшалық атағымен жүгінді. 1307 жылы «Шотландияның балғасы» атанған Эдуард I қайтыс болды; оның ұлы және мұрагері Эдуард II әкесінің Шотландиядағы жорықтарын жаңартпады. Сондай-ақ, Декларация халықтық билік туралы мәлімдеме емес (және оған қол қойғандар мұндай ұғымға ие болмаған), бірақ Брюстің фракциясын қолдаған патшалық үгіт екені де айтылды. 1297 жылы Уильям Уоллес пен Эндрю де Морей атынан көтеріліс ұйымдастырған король Джон Балиолды қабылдамауға себеп келтіру қажет болды. Декларациядағы себеп – Брюс Шотландияны ағылшын агрессиясынан қорғай алды, ал король Джон мұндай мүмкіндікке ие болмады. Осы адам халқымызды құтқарып, азаттығымызды сақтағаны үшін, біз оның еңбегімен қатар құқықтарымызбен де оған міндеттіміз және оның барлық ісінде оны қолдауға бел будық. Нақты себептері қандай болса да, король мен халық арасындағы келісім-шарт идеясы Брюстің тәж киюін Папаға негіздеу ретінде ұсынылды, ал Шотландия тағынан бас тарған Джон де Баллиол әлі де Папаның тұтқыны ретінде өмір сүрді. Сонымен қатар, Декларацияның 1317 жылғы ирландтық наразылықтан көптеген бөліктері алынғанын көрсететін жаңа зерттеулер де бар, ол да ағылшын әрекеттеріне қарсы наразылық білдіру үшін жіберілген. 1317 жылғы ирландтық наразылық пен үш жылдан кейін жарияланған Арброт декларациясы арасында мазмұны жағынан маңызды ұқсастықтар бар. Арброт декларациясын жазғандардың 1317 жылғы ирландтық наразылыққа қол жеткізгені де анық, өйткені ол Папаға қоса Шотландияға да таратылды. Сондықтан 1317 жылғы наразылық Арброт декларациясының «үлгісі» болды деп болжанады, бұл ағылшынның араласуына қарсы наразылық білдірудегі ирландтық-шотландтық ынтымақтастығын көрсетеді.
The Declaration of Arbroath (Declaratio Arbroathis; ; Tiomnadh Bhruis) is the name usually given to a letter, dated 6 April 1320 at Arbroath, written by Scottish barons and addressed to Pope John XXII. It constituted King Robert I's response to his excommunication for disobeying the pope's demand in 1317 for a truce in the First War of Scottish Independence. The letter asserted the antiquity of the independence of the Kingdom of Scotland, denouncing English attempts to subjugate it. In the 1680s, the Latin text was printed for the first time and translated into English in the wake of the Glorious Revolution, after which time it was sometimes described as a declaration of independence. In reply, the Declaration was composed and signed and, in response, the papacy rescinded King Robert Bruce's excommunication and thereafter addressed him using his royal title. Edward I, the "Hammer of Scots", died in 1307; his son and successor Edward II did not renew his father's campaigns in Scotland. It has also been argued that the Declaration was not a statement of popular sovereignty (and that its signatories would have had no such concept) but a statement of royal propaganda supporting Bruce's faction. A justification had to be given for the rejection of King John Balliol in whose name William Wallace and Andrew de Moray had rebelled in 1297. The reason given in the Declaration is that Bruce was able to defend Scotland from English aggression whereas King John could not. To this man, in as much as he saved our people, and for upholding our freedom, we are bound by right as much as by his merits, and choose to follow him in all that he does. Whatever the true motive, the idea of a contract between King and people was advanced to the Pope as a justification for Bruce's coronation whilst John de Balliol, who had abdicated the Scottish throne, still lived as a Papal prisoner. There is also recent scholarship that suggests that the Declaration was substantially derived from the 1317 Irish Remonstrance, also sent in protest of English actions. There are substantial similarities in content between the 1317 Irish Remonstrance and the Declaration of Arbroath, produced three years later. It is also clear that the drafters of the Declaration of Arbroath would have access to the 1317 Irish Remonstrance, it having been circulated to Scotland in addition to the Pope. It has been suggested therefore that the 1317 Remonstrance was a "prototype" for the Declaration of Arbroath, suggesting Irish Scottish cooperation in attempts to protest against English interference.
Мәтін
Латын тіліндегі толық мәтін және ағылшын тіліндегі аудармасы үшін WikiSource-тағы Арброт декларациясына көз жүгіртіңіз.
Қол қоюшылар
Құжаттың басында 39 есім – сегіз граф және отыз бір барон тізілген, олардың бәрі мөрлерін қоса алған болуы мүмкін, бұл процеске бірнеше апта уақыт кеткен болуы мүмкін, дворяндар мөрлерін жіберіп, қолдануға тапсырған. Құжаттың бүктелген бөлігінде, тізімде жоқ кем дегенде он бір қосымша барон және еркін иеленуші (ақсүйек емес) осы хатқа қатысқандығын көрсетеді. Декларацияның қолда бар көшірмесінде барлығы 19 мөр бар, ал олардың ішінде тек 12 адамның есімі құжатта аталған. Бастапқы 39 мөрге кем дегенде 11 мөр қосылған болуы мүмкін деп есептеледі. Содан кейін Декларацияны Авиньондағы папалық сотқа сэр Адам Гордон, сэр Одар де Маубуйсон және әлі епископ болмаған, бірақ ғылыми еңбектері үшін шақырылған епископ Кининмунд алып барды. Папа Декларациядағы аргументтерге құлақ қойды, шотландтардың ұзақ күткен крест жорығын қолдау туралы ұсынысының ықпалымен, егер олар енді ағылшын басқындығынан қорқымайтын болса. Ол Эдуард II-ге шотландтармен бейбітшілікке келуге шақырды. Алайда, бұл Робертті Шотландия королі ретінде мойындауға әкелмеді, ал келесі жылы ағылшындар оны өз жағына көндіріп, сол мақсатта алты паптық бұйрық шығарды. Сегіз жылдан кейін, 1328 жылдың 1 наурызында жаңа ағылшын патшасы Эдуард III Шотландия мен Англия арасындағы бейбіт келісім шартына, Эдинбург-Нортгемптон шартына қол қойды. Бұл шарт бойынша Эдуард Шотландияға қатысты барлық ағылшын талаптарынан бас тартты. 1328 жылдың қазан айында Шотландияға қатысты тыйым және оның королінің қауымнан шығарылуы Папамен алынып тасталды.
Қолжазба
Авиньонға жіберілген Декларацияның түпнұсқасы жоғалып кетті. Декларацияның жалғыз қолжазба көшірмесі Шотландияның мемлекеттік қағаздарының арасында сақталған, оның өлшемдері 540 мм ені және 675 мм ұзындығы (мөрлерді қоса алғанда), ол Эдинбургтегі Шотландияның Ұлттық архивінде, Шотландияның Ұлттық жазбалары бөлігінде сақталады. Ең көп таралған ағылшын тіліндегі аударманы бұрын Шотландия жазбаларын сақтаушы болған сэр Джеймс Фергюсон жасаған, ол осы қолжетімді көшірме мен түпнұсқаның ерте көшірмелерін пайдаланып мәтінді қайта құрастырған. Г. В. С. Барроу Фергюсон аудармасынан жиі цитата келтірілетін бір нақты үзіндінің, римдік автор Саллусттың (б.з.д. 86–35 жж.) «Катилинаға қарсы қастандық» еңбегінен алынған әртүрлі бөліктерді тікелей көз ретінде пайдаланып мұқият жазылғанын көрсетті.
Мұра
1998 жылы бұрынғы көпшілік көшбасшысы Трент Лотт АҚШ Сенатының қарарымен 6 сәуірде жыл сайынғы "Ұлттық тартан күні" деп жариялауға қол жеткізді. АҚШ Сенатының 1997 жылғы 10 қарашадағы 155-ші қарарында "Арброт декларациясы, Шотландияның Тәуелсіздік жариянамасы 1320 жылы 6 сәуірде қол қойылды және Америка Тәуелсіздік жариянамасы осы шабыттандыратын құжат үлгісінде жасалған" делінген. Дегенмен, тарихшылар бұл мәлімдемені көбінесе қолдамайды. 2016 жылы Арброт декларациясы Ұлыбританияның Дүниежүзілік естелік тізіліміне енгізілді, ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік естелік бағдарламасының бір бөлігі. 2020 жыл Арброт декларациясының жазылуының 700 жылдығы болды; Арброт 2020 фестивалі жоспарланды, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан кейінге шегерілді. Шотландияның Эдинбургтегі Ұлттық мұражайы бұл құжатты он бес жылдан бері алғаш рет көпшілік назарына ұсынуды жоспарлаған еді.