Кіріспе

1320 жылы Иоанн XXII папаға шотландтардың Англиядан тәуелсіздігін растайтын хат – Арброт декларациясы (Declaratio Arbroathis; ; Tiomnadh Bhruis) – шотланд барондарының 1320 жылғы 6 сәуірде Арбротта жазған және Иоанн XXII папаға жолдаған хаты. Бұл хат король Роберт І-нің 1317 жылы Шотландияның бірінші тәуелсіздік соғысында папаның бітім туралы талабына бағынбағаны үшін айыпталып, таңылғанына жауап болды. Хат Шотландия Корольдігінің тәуелсіздігінің көнелігін растап, оны бағындыруға тырысқан ағылшындарды айыптады. Латын тіліндегі мәтін алғаш рет 1680 жылдары басылып, Ұлы революциядан кейін ағылшын тіліне аударылды, содан кейін ол кейде тәуелсіздік жариялануы ретінде сипатталды. Жауап ретінде Декларация жасалып, қол қойылды, ал папалық Роберт Брюстің таңуын жойды және одан кейін оған патшалық атағымен жүгінді. 1307 жылы «Шотландияның балғасы» атанған Эдуард I қайтыс болды; оның ұлы және мұрагері Эдуард II әкесінің Шотландиядағы жорықтарын жаңартпады. Сондай-ақ, Декларация халықтық билік туралы мәлімдеме емес (және оған қол қойғандар мұндай ұғымға ие болмаған), бірақ Брюстің фракциясын қолдаған патшалық үгіт екені де айтылды. 1297 жылы Уильям Уоллес пен Эндрю де Морей атынан көтеріліс ұйымдастырған король Джон Балиолды қабылдамауға себеп келтіру қажет болды. Декларациядағы себеп – Брюс Шотландияны ағылшын агрессиясынан қорғай алды, ал король Джон мұндай мүмкіндікке ие болмады. Осы адам халқымызды құтқарып, азаттығымызды сақтағаны үшін, біз оның еңбегімен қатар құқықтарымызбен де оған міндеттіміз және оның барлық ісінде оны қолдауға бел будық. Нақты себептері қандай болса да, король мен халық арасындағы келісім-шарт идеясы Брюстің тәж киюін Папаға негіздеу ретінде ұсынылды, ал Шотландия тағынан бас тарған Джон де Баллиол әлі де Папаның тұтқыны ретінде өмір сүрді. Сонымен қатар, Декларацияның 1317 жылғы ирландтық наразылықтан көптеген бөліктері алынғанын көрсететін жаңа зерттеулер де бар, ол да ағылшын әрекеттеріне қарсы наразылық білдіру үшін жіберілген. 1317 жылғы ирландтық наразылық пен үш жылдан кейін жарияланған Арброт декларациясы арасында мазмұны жағынан маңызды ұқсастықтар бар. Арброт декларациясын жазғандардың 1317 жылғы ирландтық наразылыққа қол жеткізгені де анық, өйткені ол Папаға қоса Шотландияға да таратылды. Сондықтан 1317 жылғы наразылық Арброт декларациясының «үлгісі» болды деп болжанады, бұл ағылшынның араласуына қарсы наразылық білдірудегі ирландтық-шотландтық ынтымақтастығын көрсетеді.

Мәтін

Латын тіліндегі толық мәтін және ағылшын тіліндегі аудармасы үшін WikiSource-тағы Арброт декларациясына көз жүгіртіңіз.

Қол қоюшылар

Құжаттың басында 39 есім – сегіз граф және отыз бір барон тізілген, олардың бәрі мөрлерін қоса алған болуы мүмкін, бұл процеске бірнеше апта уақыт кеткен болуы мүмкін, дворяндар мөрлерін жіберіп, қолдануға тапсырған. Құжаттың бүктелген бөлігінде, тізімде жоқ кем дегенде он бір қосымша барон және еркін иеленуші (ақсүйек емес) осы хатқа қатысқандығын көрсетеді. Декларацияның қолда бар көшірмесінде барлығы 19 мөр бар, ал олардың ішінде тек 12 адамның есімі құжатта аталған. Бастапқы 39 мөрге кем дегенде 11 мөр қосылған болуы мүмкін деп есептеледі. Содан кейін Декларацияны Авиньондағы папалық сотқа сэр Адам Гордон, сэр Одар де Маубуйсон және әлі епископ болмаған, бірақ ғылыми еңбектері үшін шақырылған епископ Кининмунд алып барды. Папа Декларациядағы аргументтерге құлақ қойды, шотландтардың ұзақ күткен крест жорығын қолдау туралы ұсынысының ықпалымен, егер олар енді ағылшын басқындығынан қорқымайтын болса. Ол Эдуард II-ге шотландтармен бейбітшілікке келуге шақырды. Алайда, бұл Робертті Шотландия королі ретінде мойындауға әкелмеді, ал келесі жылы ағылшындар оны өз жағына көндіріп, сол мақсатта алты паптық бұйрық шығарды. Сегіз жылдан кейін, 1328 жылдың 1 наурызында жаңа ағылшын патшасы Эдуард III Шотландия мен Англия арасындағы бейбіт келісім шартына, Эдинбург-Нортгемптон шартына қол қойды. Бұл шарт бойынша Эдуард Шотландияға қатысты барлық ағылшын талаптарынан бас тартты. 1328 жылдың қазан айында Шотландияға қатысты тыйым және оның королінің қауымнан шығарылуы Папамен алынып тасталды.

Қолжазба

Авиньонға жіберілген Декларацияның түпнұсқасы жоғалып кетті. Декларацияның жалғыз қолжазба көшірмесі Шотландияның мемлекеттік қағаздарының арасында сақталған, оның өлшемдері 540 мм ені және 675 мм ұзындығы (мөрлерді қоса алғанда), ол Эдинбургтегі Шотландияның Ұлттық архивінде, Шотландияның Ұлттық жазбалары бөлігінде сақталады. Ең көп таралған ағылшын тіліндегі аударманы бұрын Шотландия жазбаларын сақтаушы болған сэр Джеймс Фергюсон жасаған, ол осы қолжетімді көшірме мен түпнұсқаның ерте көшірмелерін пайдаланып мәтінді қайта құрастырған. Г. В. С. Барроу Фергюсон аудармасынан жиі цитата келтірілетін бір нақты үзіндінің, римдік автор Саллусттың (б.з.д. 86–35 жж.) «Катилинаға қарсы қастандық» еңбегінен алынған әртүрлі бөліктерді тікелей көз ретінде пайдаланып мұқият жазылғанын көрсетті.

Мұра

1998 жылы бұрынғы көпшілік көшбасшысы Трент Лотт АҚШ Сенатының қарарымен 6 сәуірде жыл сайынғы "Ұлттық тартан күні" деп жариялауға қол жеткізді. АҚШ Сенатының 1997 жылғы 10 қарашадағы 155-ші қарарында "Арброт декларациясы, Шотландияның Тәуелсіздік жариянамасы 1320 жылы 6 сәуірде қол қойылды және Америка Тәуелсіздік жариянамасы осы шабыттандыратын құжат үлгісінде жасалған" делінген. Дегенмен, тарихшылар бұл мәлімдемені көбінесе қолдамайды. 2016 жылы Арброт декларациясы Ұлыбританияның Дүниежүзілік естелік тізіліміне енгізілді, ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік естелік бағдарламасының бір бөлігі. 2020 жыл Арброт декларациясының жазылуының 700 жылдығы болды; Арброт 2020 фестивалі жоспарланды, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан кейінге шегерілді. Шотландияның Эдинбургтегі Ұлттық мұражайы бұл құжатты он бес жылдан бері алғаш рет көпшілік назарына ұсынуды жоспарлаған еді.