Кіріспе
Шотландия королі 1107–1124 жылдары. Александр I (көне гэль тілінде: Alaxandair mac Maíl Coluim; қазіргі гэль тілінде: Alasdair mac Mhaol Chaluim; шамамен 1078 – 23 сәуір 1124), өлімінен кейін "Қаһарлы" атанған, 1107 жылдан өліміне дейін Шотландия королі болды. Ол ағасы, король Эдгардың орнын басып, одан кейін ағасы Дәуіт таққа отырды. Ол Англияның Генрих I-нің заңды емес қызы Нормандиялық Сибиллаға үйленген.
Alexander I (medieval Gaelic: Alaxandair mac Maíl Coluim; modern Gaelic: Alasdair mac Mhaol Chaluim; c. 1078 – 23 April 1124), posthumously nicknamed The Fierce, was the King of Scotland from 1107 to his death. He succeeded his brother, King Edgar, and his successor was his brother David. He was married to Sybilla of Normandy, an illegitimate daughter of Henry I of England.
Өмір
Александр – Малкольм III пен оның әйелі Маргарет Вессекстің, Эдуард Исповедникінің немере інісінің бесінші (кейбір дереккөздер бойынша төртінші) ұлы. Александр II Папаның құрметіне аталған. Ол 1104 жылы (немесе одан да ертерек) Эдгардың жас ағасы, үйленбеген және ағасының мұрагері болды. Сол жылы ол Дурхемде Китберттің сүйегін қайта жерлеуге дейін тексеруге қатысқан аға дінтанушы болды. Ол Шотландияның Форт өзенінің солтүстігіндегі және Лотиандағы жерлерді иеленді. 1107 жылы Эдгар қайтыс болғаннан кейін Александр шотландтық тәжге ие болды, бірақ Эдгардың нұсқауымен олардың ағасы Дэвидке Шотландияның оңтүстігіндегі жер берілді. Эдгардың өсиеті бойынша Дэвидке бұрынғы Стратклайд немесе Камбрия патшалығының жерлері берілді, және бұл туралы Эдгар, Александр, Дэвид және олардың қайын інісі Генрих I алдын ала келіскен көрінеді. 1113 жылы, мүмкін Генрихтің бастамасымен және оның англо-нормандық одақтастарының қолдауымен, Дэвид Лотиандағы Үстіңгі Твид пен Тевиот бойындағы қосымша жерлерді талап етіп алды. Дэвид патша атағын алмады, бірақ «Кумбрияның князі» атанды, ал оның жерлері Александрдың билігінде қалды. Твиддейл мен Тевиотдейл дауы Александр мен Дэвид арасындағы қарым-қатынасқа зиян келтірмеді, бірақ ол кейбір топтарда танымал болмады. Гелл поэмасында былай делінген: «Малкольмның ұлы жасаған жамандық – бізді Александртан бөлу, ол бұрынғы патшалардың ұлдары сияқты, Албаның тұрақтарын тонауға себепкер». Шығыс шекаралық аймақтардағы дау Александр мен Генрихтің арасында ұзаққа созылған қиындықтар тудырмады. 1114 жылы ол Гвинендтің Груффуд ап Киненге қарсы Уэльстегі жорықта Генрихке қосылды. Александрдың Генрихтің заңды емес қызы Сибилла Нормандиямен некесі 1107 немесе 1114 жылдары болуы мүмкін. Уильям Малмсбери Сибилланы сынады, бірақ дәлелдер Александр мен Сибилланың адал, бірақ баласыз жұп болғанын және Сибилланың ерекше діндар болғанын көрсетеді. Сибилла 1122 жылдың шілде айында Эйлен-нам-Банда (Лок-Тейдегі Кенмор) қайтыс болды және Данфермлин аббаттығында жерленді. Александр қайтадан үйленбеді, ал Уолтер Бауэр Сибилланың есіне арналған Эйлен-нам-Банда Августин монастырын жоспарлап, оны құрметтеу үшін қадамдар жасағанын жазды. Александрдың кем дегенде бір заңсыз баласы болды – Маэль Колум мак Александер, ол кейіннен 1130 жылдары Дэвид I-ге қарсы көтеріліске қатысты. Ол Роксбургте көп жылдар бойы түрмеде отырды, мүмкін 1157 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін. Александр, Эдгар мен Дэвид сияқты, ерекше діндар патша болды. Ол Скон мен Инчколмде негіз салды, соңғысы жақын маңдағы теңіздегі дауылдан аман қалғаны үшін алғыс ретінде салынды. Ол анасы жерленген Данфермлин аббаттығының батыс кіреберісінің екі жақтағы мұнараларын салдырды. Оның анасының капелланы және агиографы Тургот 1107 жылы Александрдың бұйрығымен Сент-Эндрюс епископы (немесе Cell Rígmonaid) болып тағайындалды. Александр өзінің дінге деген құлшынысына қарамастан, бейбітшілік пен татулықты сақтаған адам ретінде есімдерге іңірген жоқ. Джон Фордун оның туралы былай деді: «Патша білімді және пәк адам болды; дін қызметкерлері мен тұрақты адамдарға өте кішіпейіл және мейірімді, бірақ оның басқа азаматтарына шамадан тыс қорқынышты; кең жүрегі бар адам, барлық нәрседе күш-жігерін жұмсады. Ол өзінің мінез-құлқының қорқынышты жағын Морей провинциясындағы жазалау шараларында көрсетті». Шотландияның «Оригиналь хроникасы» (Orygynale Cronykil of Scotland) Андрей Винтунның айтуынша, Александр Инверговриде сот отырғанда оған «Аралдардың адамдары» шабуыл жасады. Уолтер Бауэр шабуылшылар Морей мен Меарнстан келгенін айтты. Александр оларды солтүстікке қарай Ростағы «Стокфордқа» (Бейлидің жанында) қуып жетіп, жеңді. Осы себепті ол «Қырағай» деген атақ алды. Бұл суреттің қай уақытта түсірілгені белгісіз, оның жауларының да аты-жөні белгісіз. Алайда 1116 жылы «Ольстер жылнамасында» былай делінген: «Шотландия патшасының немересі Домналдың ұлы Ладманнды Морейдің адамдары өлтірді». Бұл жерде айтылған патша – Александрдың әкесі Малкольм III, ал Домналь Александрдың туған бауыры. Морей провинциясын немесе Корольдігін Макбет (Mac Bethad mac Findláich) және Лулах (Lulach mac Gille Coemgáin) отбасы басқарды: күшті емес, бірақ өмір бойы Альбаны билеген отбасы. Бұл кезде Мормер немесе патша кім болғаны белгісіз; ол Морейдің Оенгус немесе оның аты белгісіз әкесі болуы мүмкін. Меарнс туралы айтатын болсақ, Меарнстың жалғыз белгілі Мормері Маэль Петар 1094 жылы Александрдың туған бауыры Дункан II (Доннхад мак Майл Колум) өлтірген. Александр 1124 жылдың сәуір айында Стирлингтегі сарайында қайтыс болды; оның ағасы Дэвид, Сибилланың қайтысынан бері танылған мұрагер, оның орнына отырды.
Now the king was a lettered and godly man; very humble and amiable towards the clerics and regulars, but terrible beyond measure to the rest of his subjects; a man of large heart, exerting himself in all things beyond his strength. He manifested the terrible aspect of his character in his reprisals in the Province of Moray. Andrew of Wyntoun's Orygynale Cronykil of Scotland says that Alexander was holding court at Invergowrie when he was attacked by "men of the Isles". Walter Bower says the attackers were from Moray and Mearns. Alexander pursued them north, to "Stockford" in Ross (near Beauly) where he defeated them. This, says Wyntoun, is why he was named the "Fierce". The dating of this is uncertain, as are his enemies' identities. However, in 1116 the Annals of Ulster report: "Ladhmann son of Domnall, grandson of the king of Scotland, was killed by the men of Moray." The king referred to is Alexander's father, Malcolm III, and Domnall was Alexander's half brother. The Province or Kingdom of Moray was ruled by the family of Macbeth (Mac Bethad mac Findláich) and Lulach (Lulach mac Gille Coemgáin): not overmighty subjects, but a family who had ruled Alba within little more than a lifetime. Who the Mormaer or King was at this time is not known; it may have been Óengus of Moray or his father, whose name is not known. As for the Mearns, the only known Mormaer of Mearns, Máel Petair, had murdered Alexander's half brother Duncan II (Donnchad mac Maíl Coluim) in 1094. Alexander died in April 1124 at his court at Stirling; his brother David, probably the acknowledged heir since the death of Sybilla, succeeded him.
Шығармалық бейнелер
Александр "Патер Нострас Канис Дирус: Гарнизон әсері" (2010) атты фантастикалық романда бейнеленген. Александр тікелей мұрагерлерінің болмауына қынжылған, әйелі Нормандиялық Сибилладан баласы жоқ еді. Ол қайын атасы Англияның Генрих I-нің олардан немере күтетінін айтады.