Кіріспе
Калифорниядағы тау, АҚШ. Әртүрлі халық этимологиялары да бар, бірақ олардың ешқайсысы расталмаған. Бірі испан тіліндегі "Tamal país" деген сөзден шыққан дейді, яғни "Тамаль елі". "Тамаль" деген атты испан миссионерлері жағалау Мивок халқына берген. Тағы бір болжам бойынша, бұл атау "ұйықтаған бойжеткен" деген мағынаны білдіретін жағалау Мивок тілінен алынған және "Ұйықтаған бойжеткен туралы аңызға" қатысты. Аңызға сүйенсек, таудың пішіні қарсы тайпадан құтқарылған жас Мивок қызының жатқан бейнесін көрсетеді, ал таудың дірілдеуі оны сақтап қалған. "Ұйықтаған ханым" әңгімесін драматург Дэн Тотерох жазған, ол Mt. Тамалпайстағы Тау театрында Тамалпа, Тау патшайымы туралы алғашқы пьесаны қойды. Тағы бір пікір Мивоктардың еуразиялық тегімен байланысты, онда "pais" сөзі "жер" мағынасын білдіреді, ал "tamal" – Сібірдегі тайпаның аты.
Various different folk etymologies also exist, but they are unsubstantiated. One holds that it comes from the Spanish Tamal país, meaning "Tamal country," Tamal being the name that the Spanish missionaries gave to the Coast Miwok people. Another holds that the name is the Coast Miwok word for "sleeping maiden" and is taken from a "Legend of the Sleeping Maiden" Supposedly, the legend is that the mountain's contour reflects the reclining profile of a young Miwok girl who was saved from a rival tribe by the shuddering of the mountain. The "Sleeping Lady" story was the creation of playwright Dan Totheroh, who wrote the first play performed at Mt. Tamalpais' Mountain Theater about Tamelpa, the Mountain Queen. Another suggests a tie to the Eurasian origins of the Miwoks, where "pais" means place and "tamal" is a tribe in Siberia.
География
Тамалпайс тауы – Солтүстік Калифорния жағалау жоталарының бөлігі болып табылатын Марин төбелерінің ең биік шыңы. Радарлық күмбез қазір тұрған Батыс шыңының биіктігі 2560 фут (780 м) мен 2578 фут (786 м) аралығында. Радарлық күмбезді салу үшін шың тегістелгенге дейін биіктігі 2600 фут (792 м) болған. Шығыс шыңы 2571 фут (784 м) биіктікте орналасқан. Тау Сан-Франциско қаласынан және Шығыс шығанақ аймағынан жақсы көрінеді. Таудың көп бөлігі қорғалатын мемлекеттік жерлерге кіреді, оның ішінде Тамалпайс тауы мемлекеттік паркі, Мьюр Вудс ұлттық ескерткіші және Тамалпайс тауы су алабы. Ол Алтын қақпа ұлттық демалыс аймағымен (өзінің кезегінде Point Reyes ұлттық жағажайымен) және бірнеше Марин округы ашық кеңістіктерді сақтаумен шектеседі. Бұл шамамен 64 шақырымға дейін үздіріссіз, жалпы қолжетімді ашық кеңістіктерді қамтамасыз етеді. Тамалпайс тауының төменгі беткейлерінің бір бөлігі Марин округының бірнеше қалалары мен елді мекендеріне жатады, оның ішінде Милл-Вэлли, Тамалпайс Хоумстед-Вэлли, Стинсон-Бич және Кентфилд. Бұл аймақтар көбінесе дамыған, негізінен сирек орналасқан жеке тұрғын үйлерден тұрады.
Геология және топырақ
Калифорния жағалауларының қалғаны сияқты Тамалпайс тауы да Солтүстік Америка тақтасының көтерілуі, бүктелуі және қалыңдауы нәтижесінде пайда болған. Бұл процестер Сан-Андреас жарылысының жанындағы Тынық мұхиты тақтасымен сырғанау кезінде жүрді. 2004 жылы Пенсильвания штатының ғалымдары Тамалпайс тауының астында, Нортридж жер сілкінісін тудырған соқыр жарылыс сияқты жарылыс бар екенін болжады. Бұл идея Тамалпайс тауының және жақын орналасқан Болинас қырқасының тік тіктелігіне негізделген. Мұндай тік тіктелік көрінетін бетте соқыр итермелі жарылыстардың салдары болуы мүмкін. Бұл ұсыныстың тағы бір себебі – Сан-Андреас жарылысы Тамалпайс тауының оңтүстігінде, Тамалпайс тауының солтүстігіндегі және Олема аңғарындағы бөліктеріне қарағанда баяу қозғалады. Соқыр итермелі жарылыстың болуы осы жылдамдықтардың айырмашылығын түсіндіруге мүмкіндік береді. Егер Тамалпайс тауының астында соқыр жарылыс болса және ол жарылса, Солтүстік шығанақ, Сан-Франциско және тұрақсыз топырақ пен бос материалға орналасқан басқа да аймақтар үшін қауіпті болуы мүмкін. Тамалпайс тауының маңындағы жауын-шашын мөлшері құрғақ шығыс етегінде шамамен 27,5–31,5 дюйм (700–800 мм) болса, Тынық мұхитына жақын Болинас қырқасында 59 дюймге (1500 мм) жетеді. Тамалпайс тауы мен Болинас қырқасы ауадан ылғалды тиімді түрде шығарады, себебі ауа тік беткейлерге көтерілгенде тез суытылады. Сондықтан Тамалпайс тауының батыс бөлігі биік секвойялар мен Дуглас шыршаларымен қалың орманды. Мьюр Вудс орналасқан тік, оңтүстікке қарайтын каньон үшін де осы жағдай тән. Редвуд каньонындағы жауын-шашын мөлшері шамамен 39,4–47,2 дюйм (1000–1200 мм) құрайды. Сан-Францискодағыдай, жылдық жауын-шашынның көп бөлігі қыс айларында түседі. Суық, ылғалды қысқы дауылдар кезінде таудың басына қар жауады. 2001 жылдың ақпанында, 2006 жылдың наурызында және 2011 жылдың ақпанында байқалғандай, кейде бір түндік қар жауады. Аймақ күшті Тынық мұхиты дауылдарына ұшырайды, олар ағаштарды құлатып, Болинас қырқасы мен Тамалпайс тауының басына дауылдық желдер әкелуі мүмкін. Жазда бұл аймақта жауын-шашын жаумайды, тек Мьюр Вудс, Болинас қырқасы және Тамалпайс тауының батыс жағында тұманнан тамшылар түседі, мұнда жазғы тұман мен мұхит желдері басым. Ал мұхит желдерінен және тұманнан қорғалған шығыс етегі құрғақ, себебі етегі ауадан ылғалды аз шығарады. Сондықтан шығыс беткейлерінде тек емен, қарағай, шапарраль бұталары, жағалаудағы шатырша бұталары, шөптесін және сирек Дуглас шыршалы орман өседі. Жағалаудағы шатырша бұталары кейбір ашық жағалау беткейлерінде де кездеседі. Тамалпайс тауының жоғарғы жағындағы температура, әдетте, Сан-Франциско шығанағы немесе мұхит жанындағы жерлерге қарағанда төмен болады, себебі биіктік салқындықтың себебі болады. Алайда, жаз айларында Тамалпайс тауының шыңы жылулық инверсияға байланысты ортаңғы, тұманды биіктіктерден жылырақ болуы мүмкін. Жазғы тұман мен жел Тамалпайс тауының теңізге жақын жерлерін ішкі аңғарлардың ыстық жерлеріне қарағанда салқын етеді.
Өсімдіктер қауымдастығы
Қатты ағаш орман түрлері көбінесе Калифорния емен орманының түршелері болып табылады, оның ішінде емен шығанағы мадрон орманы, емен орманы және емен саваннасы кіреді. Емен шығанағы мадрон ормандары орташа ылғалды аймақтарда кездеседі және әсіресе солтүстікке қарайтын беткейлерді ұнатады. Олар үш қатты ағаш түрінің бірі немесе бірнешесінің басымдығымен сипатталады: жағалаудағы тірі емен, Калифорния шығанағы және мадрон. Жағалаудағы тірі емен біршама құрғақ аймақтарда басым, ал шығанақ көлеңкелі, ылғалды жерлерде көбірек таралған; мадрон ылғалды және құрғақ жерлердегі белгілі бір топырақ түрлерінде көптеп өседі. Емен ормандары – жағалаудағы тірі еменнің басымдығымен сипатталатын ашық шатырлы ормандар, ал емен саваннасы толығымен ашық шатырлы және жағалаудағы тірі емен ормандары мен шөптектің араласқан жерін білдіреді. Тамалпайс тауындағы микроклиматтың әртүрлілігі өсімдіктер қауымдастығының кең ассортиментін қамтамасыз етеді. Таудың өсімдіктер қауымдастығына қатты ағаш және қылқан жапырақты ормандардың түрлі түрлері, жағалаудағы бұталар, шапарраль, шөптесіндер және ылғалды жерлердегі өсімдіктер кіреді. Толық немесе ішінара қылқан жапырақты ормандар Тамалпайс тауының ең ылғалды аймақтарында кездеседі. Жағалаудағы секвойя ормандары тек секвойяның ерекше экологиялық қажеттіліктері қанағаттандырылатын жерлермен шектеледі: жоғары ылғалдылық, тұман қабатының төменгі биіктіктері және терең топырақтар. Мьюр Вудс – Тамалпайс аймағындағы ең кең және жақсы танымал секвойя орманы. Таноак, мадрон, жағалау және каньон тірі емені, Дуглас шыршасының әртүрлі комбинацияларынан тұратын аралас мәңгі жасыл ормандар таудың орта және жоғары биіктіктеріндегі ылғалды аймақтарда кездеседі. Өте ылғалды аралас мәңгі жасыл ормандарға шығанақ, секвойя және Калифорниялық торрея да кіруі мүмкін. Аралас мәңгі жасыл ормандар басым болатын аймақтарға Фэрфакс-Болинас жолы, Риджкрест бульвары және Альпин көлінің маңы жатады. Ал Биік батпақ – таудағы батпақ қауымдастығының сирек кездесетін мысалы. Серпентин топырақтарында эндемизмнің жоғары деңгейі байқалады және олар жоғарыда аталған өсімдіктер қауымдастықтарының бірнеше бірегей түршелерінің орны болып табылады. Серпентин шөптесіндері – туа біткен көп жылдық шөптердің салыстырмалы түрде басым болатын сирек шөптесіндердің бірі. Серпентин шапарралы – бұл ерекше өсімдіктер қауымдастығы, онда кәдімгі тері емен (Quercus durata), Джепсон цеанотусы (Ceanothus jepsonii), Тамалпайс манзанитасы (Arctostaphylos montana) және Саргент кипарисы (Cupressus sargentii) басым. Таудың жоғарғы беткейлерінде серпентин аймақтарында 15 метрге дейін биіктігі бар Саргент кипарисының шағын тоғайларын кездестіруге болады. Тамалпайс тауының әсем гүлі (Streptanthus batrachopus) да осы аймаққа ғана тән.
Жабайы табиғат
Тамалпайс тауы Сан-Франциско аймағындағы жабайы табиғатты сақтаудың соңғы бекініштерінің бірі болып табылады. Қала құрылысы жануарлардың мекендеу орындарына еніп, Марин округінің оңтүстігіндегі көптеген жануарларды Тамалпайс тауына, Мьюр Вудс және Болинас қырқасына қашуға мәжбүр етті. Тамалпайс тауында әртүрлі құстар, қосмекенділер, буынтық аяқтылар және сүтқоректілер кездеседі, оның ішінде сирек және жоғалу қаупі төнген түрлер де бар. Тамалпайс тауы мен жақын орналасқан «Алтын қақпа» демалыс аймағы бірге 115 шаршы миль (298 шаршы километр) жерді алып жатыр, бұл АҚШ-тың ірі қалалық орталығына жақын орналасқан ең үлкен сақталған саябақтардың бірі.
Тарих
Жағалау Мивоктары Тамалпайс тауының ең биік жерінде зұлым сиқыршы мекендейді деп сенгендіктен, олар ешқашан оның шыңына аяқ баспаған. 20-ғасырдың басында тауға алғашқы сымсыз байланыс мұнаралары салынды, бірақ олардың бірі мерзімімен қайталап болатын, қатты дауылдардан қирады. 1944 жылдың қараша айының соңында, АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарасты ұшақ, Аламида теңіз әуе стансасынан ұшып көтерілгеннен кейін қозғалтқышында ақау пайда болғаннан кейін тауға құлады. Борттағы сегіз авиатордың барлығы қаза тапты. АҚШ-тың Ауа райы бюросы көп жыл бойы қазіргі кезде тоқтатылған Милл Вэлли әуе күштері стансасы орналасқан жерде ауа райы стансасын пайдаланды. Осы шың және оның төңірегіндегі аймақтар 1970-ші жылдарда тау велосипедінің бастауы болды, онда алғашқы тау велосипедшілері, мысалы, Гэри Фишер, Чарли Келли және Джо Бриз белсенділік танытты. Британ философы Алан Уоттс өмірінің соңында Тамалпайс тауында шатыр салды, ол 1973 жылдың 16 қарашасында жүрек жетіспеушілігінен ұйықтағанда қайтыс болды. Шығыс шыңының үстінде, жаз айларында Марино округінің өрт сөндіру департаментінің еріктілері қызмет ететін өрт күзеті орналасқан.
Демалыс
Тамалпайс тауы – Сан-Франциско шығанағының тұрғындары үшін жаяу серуендеу, пикник, тау және жол велосипедтерімен жүру, атпен саяхаттау және дельтапланермен ұшуға арналған танымал орын. Мұнда 161 км-ден астам (100 миль) тау жолдары мен өрттен қорғау жолдары бар. Көптеген бастапқы нүктелер, жақсы дамыған жолдар жүйесі және әртүрлі ұзақтығы мен қиындығы бар жолдардың болуы тауға көптеген мүмкіндіктер береді. Марин округінің су шаруашылығы басқармасы Тамалпайс тауының солтүстік беткейлерінде бірнеше су қоймаларын күтіп ұстайды, олардың ішінде Альпі көлі, Кент көлі, Бон Темпе көлі, Феникс көлі және Лагунитас көлі бар. Таудың батыс беткейлері Стинсон-Бич жағажайынан Тынық мұхитына төмен түседі. Жыл сайынғы "Дипсі" жарысы Милл-Вэллиден Стинсон-Бичке дейін тауды кесіп өтеді. Рюкзакпен кемпинг жасауға рұқсат берілмегенімен, Pantoll және Bootjack кемпингтерінде жаяу кіруге болады. Тарихи Bootjack кемпингі 1920 жылдардың басында Тамалпайс табиғатты қорғау корпусымен құрылған, ал 1930 жылдары Азаматтық консервациялық корпус кемпинг инфрақұрылымын жақсартқан. Көп пайдаланудың салдарынан тозуға ұшыраған кемпинг 1969 жылы Мемлекеттік парктер басқармасымен жабылды. Bootjack кемпингі мен жолы 2014 жылдың 5 маусымында қайта ашылды. Mt. Тамалпайс мемлекеттік паркіндегі бастапқы нүктелерде паркинг әдетте өзін-өзі қызмет көрсету төлемі (8 доллар) арқылы қол жетімді. Риджкрест бульвары – Rock Spring бастапқы нүктесі мен Fairfax-Bolinas тас жолы арасындағы жота бойымен өтетін көрікті жер. Одан таудың панорамалық көрінісі, Тынық мұхиты, Сан-Франциско, Болинас және Пойнт-Рейес ашылады. Бұл жер автомобильдер мен басқа да жарнамаларда жиі көрсетіледі, сонымен қатар жергілікті дельтапланермен ұшуға арналған орын болып табылады. Маунт Тамда Эджвуд ботаникалық бағы мен Сидни Б. Кушинг амфитеатры орналасқан, онда Mountain Play Association жыл сайын Бродвей мюзиклдерін қояды. Mt Tam Astronomy компаниясы сәуірден қазанға дейін Rock Spring және Mountain театрында ай сайын астрономиялық байқаулар мен лекциялар ұйымдастырады.
Жаяу жүру және тау велосипедтерімен жүру
Тамалпай тауының аймағында кең аумақты дамытпаған табиғи жерлер көп болғандықтан, аймақты кесіп өтетін көптеген жолдар мен бастапқы нүктелер бар. Осы жолдардың көпшілігін Сан-Франциско шығанағының қалалық ландшафтынан тыныс іздеген жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер пайдаланады. Кейбір жолдар, оның ішінде таудың ең жоғарғы нүктесіндегі немесе қырқалы жолдар, Сан-Франциско шығанағы мен Тынық мұхитының көрінісін ұсынады. Басқа жолдар, әдетте төменгі жатқан аңғарлардағы жолдар, табиғи, тығыз, есейген Дуглас шыршалары мен секвойя ағаштарының арасына, кең ашық жазықтарға және бұталы жерлерге жетелейді. Тамалпай тауының маңындағы көптеген бастапқы нүктелерге апаратын барлық жолдар әдетте ашық болады, бірақ өрт маусымында жоғары өрт қаупі болғандықтан, кейбір жолдар жабылуы мүмкін. Тамалпай тау аймағын кесіп өтетін көптеген жолдар, асфальтталған және асфальтталмаған, әсіресе демалыс күндері тау велосипедшілері тарапынан жиі пайдаланылады. Тамалпай тауы көп жылдар бұрын тау велосипедінің тууына зор үлес қосты, ал Том Ричи, Гэри Фишер және Джо Бриз сияқты пионерлер жақын жердегі қалаларда дүкендер ашты. Тау велосипедтеріне жолға қол жеткізу мәселесі бойынша қызу пікір таластар болды, олар қоршаған ортаға тигізетін әсері және басқа жол пайдаланушыларының қауіпсіздігімен байланысты. Осының салдарынан, велосипедтерге тар, бір жолды жолдардың көп бөлігінде тыйым салынды, бірақ өртке қарсы жолдарда велосипед жүруге рұқсат етіледі. Таудың өртке қарсы жолдары көп мақсатты қолданылады және олар жүгіруге, жаяу серуендеуге, велосипедпен және атпен жүруге арналған бағыттар ретінде жиі қолданылады. АҚШ-тағы ең көне жолдан жүгіру жарысы – Dipsea Race осы аймақта өткізіледі және жарыс трассасының бір бөлігі Милл-Вэллиден Стинсон-Бичке дейін тауды кесіп өтеді.
Театр
Бродвей мюзиклдері әр жазда бірнеше рет, Мт. Тэм тауының оңтүстік беткейіндегі тас Кушинг мемориалдық амфитеатрында, ашық ауада қойылады.