Кіріспе
Жабық ағаш көпір – шатыры, төсемі және қабырғасы бар ағаш фермалық көпір. Көптеген жабық көпірлерде бұл жабын құрылымды толық қоршап тұрады. Жабынның мақсаты – ағаш конструкциялық элементтерді ауа райынан қорғау. Ашық ағаш көпірлердің қызмет мерзімі жаңбыр мен күннің әсерінен әдетте 20 жылды құрайды, ал жабық көпір 100 жылдан астам тұруы мүмкін. АҚШ-та 20 ғасырда олардың тек шамамен 1/10 бөлігі ғана сақталған. Сақталған көпірлердің аз болуының себебі – оларды қасақана алмастыру, ескеруден тыс қалдыру және қалпына келтірудің жоғары құны. Сақталған жабық көпірлер сирек кездесетіндіктен, ерекше сыртқы түрімен және көркем жарасымды ортасымен туристердің қызығушылығын тудырады. Көптеген көпірлер тарихи маңызы бар және оларды сақтау мақсатында тарихи науқандар жүргізілген.
A covered bridge is a timber truss bridge with a roof, decking, and siding, which in most covered bridges create an almost complete enclosure. The purpose of the covering is to protect the wooden structural members from the weather. Uncovered wooden bridges typically have a lifespan of only 20 years because of the effects of rain and sun, but a covered bridge can last over 100 years. In the United States, only about 1 in 10 survived the 20th century. The relatively small number of surviving bridges is due to deliberate replacement, neglect, and the high cost of restoration. Surviving covered bridges often attract touristic attention due to their rarity, quaint appearance, and bucolic settings. Many are considered historic and have been the subject of historic preservation campaigns.
Еуропалық және Солтүстік Америкалық торлы көпірлер
Әдетте, жабық көпірлер көпірдің негізгі құрылымын құрайтын бойлық ағаш фермаларынан тұрады. Кейбірлері теміржол көпірлері ретінде, өте ауыр ағаштар мен екі қабатты торлы конструкцияларды пайдалана отырып салынған. Олар көбінесе шалқап жатқан жерлерде орналасқан, сондықтан вандализм мен өртеуге осал келеді.
Еуропа
Әлемдегі ең көне сақталған фермалық көпір – Швейцариядағы Капельбрюкке, ол алғаш рет 1300 жылдары салынған. Қазіргі заманғы ағаш фермалық көпірлерді жасауды Швейцария 1700 жылдардың ортасында бастады. Германияда 70 тарихи ағаштан жасалған жабық көпір сақталған. Бад-Саккингендегі Хольцбрюкке Рейн өзені арқылы Германияның Бад-Саккинген қаласынан Швейцарияның Штайн қаласына дейін созылады. Ол 1272 жылға дейін салынған, көп рет қирап, қайта салынған. Швейцарияда Капельбрюкке, Шпреуэр көпірі және Нойбрюг сияқты көптеген ағаштан жасалған жабық көпірлер бар. Павиядағы Понте Коперто – Италияның Павия қаласында Тичино өзені үстінен салынған тас және кірпіштен жасалған аркалық көпір. Бұрынғы көпір, 1354 жылға дейін салынған (өзі римдік құрылыстың орнына салынған), 1945 жылы одақтастардың шабуылынан ауыр зақым көрді. Көпірді жөндеу немесе ауыстыру туралы пікірталас 1947 жылы көпірдің бір бөлігі құлағанда аяқталды, содан кейін 1949 жылы жаңа құрылыс жұмыстары басталды.
Солтүстік Америка
Көптеген көпірлер ағыстарды кесіп өту үшін салынды, және көпшілігі бір ғана көпірлік аралықтан тұрды. Көбінесе барлық көпірлер бір қатарлы жолақтан ғибарат болды. Аз ғана екі қатарлы көпірлер салынды, олардың ортасында үшінші, тіреуші конструкциясы болды, бұл оған аз материалды қолданып, берік көпірлерді жобалауға мүмкіндік берді.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында 1825-1875 жылдар аралығында шамамен 14 000 жабық көпір салынған. Дегенмен, жабық көпірлердің басқа ерте мысалдары 1820-жылдарға дейін кездеспейді. Осы онжылдықта сақталған көпірлердің қатарында Нью-Йорктегі Хайд-Холл көпірі және Пенсильваниядағы Хассенплюг көпірі бар, екеуі де 1825 жылы салынған, сондай-ақ Нью-Гэмпшир мен Огайодағы Хаверхилл-Батт жабық көпірі мен Робертс жабық көпірі, екеуі де 1829 жылы салынған. АҚШ-тағы ең ұзын сақталған тарихи жабық көпірлер – Нью-Гэмпшир мен Вермонт арасындағы Коннектикут өзенін кесіп өтетін Корнуоллинг-Виндзор көпірі және Индианадағы Уайт өзенінің шығыс саласын кесіп өтетін Медора көпірі. Екеуі де ұзындығын қалай өлшеуге байланысты, ең ұзын деген мәртебеге ие болуға талпынады. 1800 жылдардың ортасында арзан темір мен шойынның дамуы ағаш емес, металл фермаларын пайдалануға алып келді. Металл конструкцияларын ауа райынан қорғау қажет болмады, сондықтан оларды жабудың қажеті де қалмады. Көпірлер көнеріп қалды, себебі олардың көпшілігі бір бағытты, ені және биіктігі шектеулі болды, сонымен қатар қазіргі көлік құралдарының ауыр жүктемесін көтере алмады, әсіресе шығыс және солтүстік штаттарда. 2021 жылғы «Жабық көпірлер жөніндегі әлемдік нұсқаулықта» АҚШ-тағы 840 жабық көпір тізімделген, бірақ 1959 жылғы басылымда олардың тек 670-і тұрғаны көрсетілген. Ең биігі – 1892 жылы салынған, Санта-Круз қаласының солтүстігіндегі Фелтон жабық көпірі (биіктігі 35 фут). 1900 жылы Квебекте шамамен 1000 жабық көпір болған. Солтүстік Американың қалған бөлігімен салыстырғанда, Квебек жабық көпірлерді салуда кешіккен, ең қарбалас онжылдық 1930 жылдар болды. Бастапқыда дизайн әртүрлі болды, бірақ 1905 жылға қарай дизайн Ithiel Town 1820 жылы патент алған торлы ферманың нұсқасы – Town québécois стиліне келді. Дизайнері белгісіз. 1900 жылдардың бірінші жартысында олардың шамамен 500-і салынған. Квебекте жабық көпірлер кейде «pont rouges» (қызыл көпірлер) деп аталды, себебі олардың әдеттегі түсі осы болды. Онтариода тек бір ғана жабық көпір сақталған – Батыс Монтроз жабық көпірі.
Шатырлы көпірлер
Төбелі көпiрлер, жабық көпiрлер емес, Еуропа мен Азияның оңтүстiгiнде ғасырлар бойы бар. Мұндай жағдайларда, жабын көпiрдiң құрылымын емес, оны пайдаланушыларын қорғау үшiн жасалады. Мысалы, Франциядағы Ландерно қаласындағы Пон-де-Рохан және Нарбонна қаласындағы Пон-де-Маршан – Еуропадағы 45 көпiрдiң екеуi. Құбырлы көпiр – трафик жүргiзiлетiн қатты қорапша тәріздi секция ретiнде салынған көпiр. Мысалы, Ұлыбританиядағы Британия көпiрi мен Конви теміржол көпiрi. Аспан жолы – екі ғимараттың арасындағы жабық немесе жабылмалы жаяу жүргіншілер көпiрi, ол жаяу жүргіншілерді ауа райынан қорғауға арналған қалалық жаяу жолының бiр түрі. Мысалы, Кембридждегi "Қайғының көпiрi" және Оксфордтағы "Қайғының көпiрi" мен "Логикалық жол" жабық көпiрi. Ұшаққа қондыру көпiрi – әуежай терминалының қақпасынан ұшаққа дейiн созылатын, жолаушыларға сыртқа шықпастан ұшаққа отыруға және түсуге мүмкүндiк беретiн жабық, жылжымалы көпiр. Кейбiр тас аркалы көпiрлер жаяу жүргіншілерді қорғау немесе әшекей ретiнде жабылады, мысалы, Италияның Понте Коперто және Риальто көпiрлерi, сондай-ақ Вьетнамдағы Чуа Кьо (жапондық көпiр; төмендегi галереяны қараңыз). Қытайда Гуансиде lángqiáo (廊桥) жабық көпiрлерi бар, олардың iшiнде Чэньян және Сиджин көпiрлерi бар. Бұл – арқалық және фермалы емес, тiреуiш және арқалық көпiрлер. Чуа Кьо көпiрi Вьетнамда орналасқан. Еуропада көлiкке арналмаған көпiрлер де бар, мысалы, Чехиядағы Ческий Крумлов сарайы көпiрi, Болгариядағы Ловеч жабық көпiрi және Италиядағы Понте Веккьо.
The Pont de Rohan in Landerneau, France, and the Pont des Marchands in Narbonne are two of 45 inhabited bridges in Europe. A tubular bridge is a bridge built as a rigid box girder section within which the traffic is carried. Examples include the Britannia Bridge and the Conwy Railway Bridge in the United Kingdom. A skyway is a type of urban pedway consisting of an enclosed or covered footbridge between two buildings, designed to protect pedestrians from the weather. For example, the Bridge of Sighs in Cambridge, and Oxford's Bridge of Sighs and Logic Lane covered bridge. A jet bridge is an enclosed, moveable bridge which extends from an airport terminal gate to an airplane, allowing passengers to board and disembark without having to go outside. Some stone arch bridges are covered to protect pedestrians or as a decoration—as with the Italian Ponte Coperto and Rialto Bridge, and the Chùa Cầu (the Japanese Bridge; see Gallery below) in Vietnam. In China lángqiáo (廊桥) covered bridges are found in Guangxi, including the Chengyang Bridge and the Xijin Bridge. These are pier and girder bridges, not truss bridges. The Chùa Cầu bridge is found in Vietnam. In Europe there are also bridges built not strictly for transport, for example the Český Krumlov Castle Bridge in the Czech Republic, the Lovech Covered Bridge in Bulgaria, and the Ponte Vecchio in Italy.