Қырық Тоғыз Басқыш

Кіріспе

Джон Бьюкеннің 1915 жылғы романы.

Роман көп рет бейімделген, оның ішінде бірнеше фильм және ұзаққа созылған театрлық қойылымдар бар.

Сюжет

Хикаяның баяндаушысы Ричард Ханней 1914 жылдың басында Родезиядан Лондонға келеді, кен инженері ретінде шағын қалталы болған. Қала тұрғыны ретіндегі тыныш өмірінен көңілі тоңған ол Англияны мүлдем тастап кетпекші болып тұрғанда, үрейленген көршісі Франклин Скаддер Портленд-Плейстегі пәтерінің есігін қағып алады. Скаддер – Грекия премьер-министрі Константин Каролидке қарсы қастандық жоспарының бар екенін айтқан тәуелсіз журналист. Скаддердің сөзіне қарағанда, Каролидті бірнеше аптадан кейін, 15 маусымда Лондонда өлтіруді жоспарлап отыр, бұл оқиға Еуропада соғыс басталуына себеп болуы мүмкін. Өміріне қауіптеніп, Скаддер өзінің өлімін сахналаған, енді көзден таса болуы керек. Ханней оған пәтерінде жасырынуға рұқсат береді, ал бірнеше күннен кейін ол Скаддерді жүрегіне пышақпен қадалған күйде табады, ол енді шын мәнінде қайтыс болған. Үкіметке қастандық туралы ескертуге ниеттенген, бірақ кісі өлтіруде айыпталудан қорқып полицияға бармайтын Ханней сүтші кейпінде ғимараттан қашып, Шотландияға пойызбен кетеді, жасырынуға болатын шалғай аймақты табуды көздейді. Ол Скаддердің өзінің зерттеулерін жазған шифрланған күнделігін өзімен алып кетеді. Ханней Галлоуэй төбелеріндегі ауылдық стансада түседі, ол ұшақтан ашық кеңістікте оны іздеуге тырысатын қастандық жасаушылар мен полициядан қашып, мысық пен тышқанды қуалайды. Скаддердің жазбаларын түсіндіргенде, оның қарсыластарының «Қара Тас» деп аталатын неміс тыңшылар тобының мүшелері екенін біледі. Олардың мақсаты – соғыс басталмас бұрын Ұлыбританияның теңіз қорғаныс жоспарларын ұрлау. Ханней жер иесі және жергілікті парламенттік үміткер сэр Гарримен кездеседі және оған сенім артқан. Сэр Гарри өзінің құдасы, Сыртқы істер министрлігінің тұрақты хатшысы сэр Уолтер Булливантке хат жазып, оны қастандық туралы ескертуге уәде береді. Қуушылардан қашып, Ханней жалғыз үйге түсіп, «Қара Тастың» басшысымен бетпе-бет кездеседі. Ханнейдің жалған сөздері тыңшыларды оның кім екеніне күмәндандырады, сондықтан олар оны бірден өлтірудің орнына қоймаға құлыптайды. Жарылғыш заттарға толы шкафты тауып, Ханней кен инженері ретіндегі тәжірибесін пайдаланып, терезені жарып қашып құтылады. Соңында ол оңтүстікке пойызбен кетеді, Беркширдегі үйінде сэр Уолтер Булливантті табуға үміттенеді. Сэр Уолтер Ханнейдің айтқанының көп бөлігіне сенеді, бірақ Каролидтің өміріне қауіп төніп тұрғанына күмәнданады. Бірақ үкіметтен жедел телефон арқылы хабар келгенде, Каролидес қаза тапқанын біледі. Екеуі Лондонға сапар шегеді, онда сэр Уолтер өзінің қалалық үйінде жоғары деңгейдегі ресми кездесу өткізеді. Портленд-Плейстегі қазадан ақталған Ханней енді өз еркімен әрекет етеді, бірақ алаңдаушылық сезімі оны сэр Уолтердің үйіне баруға итермелейді. Ол бірінші теңіз лордының кетіп бара жатқанын көруге үлгереді; олардың көздері қысқаша кездеседі және Ханней оны жасырынып жүрген тыңшылардың бірі ретінде таниды. Ханней кездесуге кіреді, бірақ алдау расталған кезде ол көп бұрын кеткен, өзімен бірге жаңа ғана білген теңіз құпияларын алып кеткен. Тыңшылар ақпаратты Германияға жеткізу үшін Ла-Манш арқылы өтуі керек екенін түсінген Ханней мен кездесуге қатысушылар Скаддердің күнделігінен жоспарланған шығу орны туралы ақпарат іздейді. «Отыз тоғыз баспалдақ – мен санадым – Толқынның ең биік нүктесі, кешкі 10.17-де» деген жазу оларды Кенттегі жартасқа орналасқан виллаға жеткізеді, онда теңізге түсетін жеке баспалдақ бар – барлығы 39. Жағалауда яхта күтіп тұр. Ханней вилланың тұрғындарымен бетпе-бет келіп, күннің астында теннис ойнап жүрген ағылшын достарының тобын көріп, қатты ұялады. Бірақ содан кейін ер адамдардың бірі әдеттегідей көзін түйіндеп, Ханней Шотландиядағы коттедждің иесі екенін таниды. Ханней сыбызғысын үрлейді, ал тыңшылар яхтаға жетуге үлкермес бұрын тұтқындалады. Ұлыбритания жеті аптадан кейін Ұлы соғысқа қатысады, ал Ханней армияда капитан болып тағайындалады. Ол: «Бірақ мен хаки кимес бұрын, өзімнің үлесімді қостым деп ойлаймын» дейді.

The story's narrator, Richard Hannay, arrives in London from Rhodesia early in 1914, having made a modest fortune as a mining engineer. Disillusioned with his uneventful life as a man about town, he is on the brink of resolving to leave England for good when a panicked neighbour, Franklin Scudder, knocks at the door of his flat in Portland Place. Scudder is a freelance journalist who claims to have uncovered a plot against the Premier of Greece, Constantine Karolides. According to Scudder, Karolides is to be assassinated in London in a few weeks' time, on 15 June, an event which the plotters hope will trigger war in Europe. Fearing for his life, Scudder has gone to the trouble of faking his own death, and needs to disappear from view. Hannay permits him to hide in his flat, and is horrified when a few days later he returns to find Scudder with a knife through his heart, now truly dead. Determined to warn the government of the plot, but unwilling to go to the police for fear of being arrested for murder, Hannay escapes the building disguised as a milkman and takes a train to Scotland, intending to find a remote area where he can lie low. He takes with him the coded notebook in which Scudder had recorded his findings. Hannay alights at a rural station in the Galloway Hills, and a cat and mouse chase ensues as he evades both the plotters, who attempt to spot him on the open hillside from an aeroplane, and the police. Decyphering Scudder's notes, he learns that his adversaries are members of a German spy ring known as the "Black Stone" whose goal is to steal Britain's naval defence plans before war breaks out. Hannay meets Sir Harry, landowner and local parliamentary candidate, and takes him into his confidence. Sir Harry promises to write to his godfather, Sir Walter Bullivant, Permanent Secretary at the Foreign Office, to warn him of the plot. Narrowly avoiding his pursuers, Hannay stumbles into a lonely cottage and finds himself face to face with the Black Stone's leader. Hannay's lies are convincing enough to leave the spies in doubt as to his true identity, and they lock him in a storeroom rather than killing him outright. Finding a cabinet full of explosives, Hannay uses his experience as a mining engineer to escape by blowing the window from its frame. Eventually he manages to catch a train south, hoping to find Sir Walter Bullivant at his home in Berkshire. Sir Walter accepts the bulk of Hannay's story but doubts that Karolides' life is in danger. An urgent government phone call, however, informs him that Karolides is already dead. The two men travel to London, where Sir Walter is to host a high level official meeting at his city townhouse. Hannay, now cleared of the Portland Place murder, is left to his own devices, but a general feeling of unease prompts him to call at Sir Walter's house. He arrives just in time to see the First Sea Lord leaving; their eyes briefly meet, and Hannay recognizes him as one of the spies in disguise. Hannay breaks into the meeting, but by the time the deception is confirmed the man has long gone, taking with him the naval secrets he has just learned. Realising that the spies will have to cross the Channel to get their information back to Germany, Hannay and the meeting attendees comb Scudder's notebook for clues as to the planned point of departure. An entry reading "Thirty nine steps—I counted them—High tide, 10.17 p. m." leads them to a clifftop villa in Kent with a private flight of steps – 39 in total – running down to the sea. A yacht waits offshore. Hannay confronts the occupants of the villa and is mortified to find what appears to be a perfectly ordinary group of English friends who have been enjoying a game of tennis in the sun. But then one of the men droops his eyelids in a characteristic gesture that Hannay recognizes – it is the owner of the cottage in Scotland. Hannay blows his whistle, and the spies are arrested before they can reach the yacht. Britain enters the Great War seven weeks later, and Hannay is commissioned as a captain in the army. He comments "But I had done my best service, I think, before I put on khaki.”

Өмірбаян

Джон Бьюкен "Отыз тоғыз қадам" атты шығармасын он екі елі ішектің жарасымен ауырып жатқанда жазды. Бұл ауру оны өмір бойы мазалады. Бьюкеннің ұлы Уильям кейіннен кітаптың аты автордың қызы Бродстейстердегі Клифф-Променадедегі жекеменшік емдеу орнында, Сент-Кабидегі баспалдақтарды санап жатқан кезде туғанын айтты. "Жағажайға түсетін ағаш баспалдақ бар еді. Алты жастағы қарындасым, санауды жаңа ғана үйренген еді, төмен түсіп, қуанышпен: 39 қадам бар! – деп айтты". Шындығында, шатқалдан өтетін туннельді баспалдақ 78 сатыдан тұрды, бірақ Бьюкен атауын әдемірек ету үшін санын екі есеге азайтты. Кейіннен еменнен жасалған баспалдақтар ауыстырылғанда, олардың бірі, мыс тақташасымен бірге Бьюкенге жіберілді. Бұл роман оның алғашқы "сенсациялық" туындысы болды, ол оны жеке және саяси драмаларды біріктіретін оқиға деп атады. Бұл Бьюкеннің әдеби мансабындағы маңызды өзгеріс болды және оның батыр кейіпкері Ричард Ханнейді таныстырды. Ол "сенсациялық" туындыны оқиғадағы оқиғалардың ықтималсыздығымен, бірақ оқырманның олардың шындыққа сәйкес келетініне сене алатынымен сипаттады.

Арналу

Бьюкен романды өзінің досы Томас Артур Нельсонға арнап, былай деді: "Құрметті Томми, / Сіз де, мен де американдықтар "дейм роман" деп, ал біз "сенсациялық роман" деп білетін, оқиғалары мүмкіндік шегінен асып, ақылға сыймас нәрсенің жанында жүретін осы түбіртектегі әңгімелерге ұзақ уақыт бойы құштарлық таныттық. Өткен қыста ауырғанда мен осы сияқты әңгімелердің қоры таусылып, өзім үшін жазуға мәжбүр болдым. Осы кішкентай кітаптың нәтижесі осы, және мен оны ұзақ жылдарға созылған достығымыздың естелігі ретінде сіздің атыңызбен белгілегім келеді, өйткені сол кездегі ең қиялдағы оқиғалардың өзі шындықтан гөрі сенімдірек болатын."

Әдеби мәні және сын

"Отыз тоғыз қадам" – кино жасаушылар кейіннен жиі қолданған "қашудағы адам" жанрының алғашқы үлгілерінің бірі. "Отыз тоғыз қадам" кітабында Букан Ричард Ханнейді өз қауіпсіздігінен гөрі ел мүддесін жоғары қоятын қарапайым адамның мысалы ретінде көрсетеді. Бұл оқиға Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоптардағы сарбаздардың арасында үлкен сәттілікке ие болды. Бір сарбаз Буханға: "Бұл әңгіме лай, жаңбыр, снарядтардың арасында және окоп өмірін күйзеліске түсіретін барлық жағдайларда қатты бағаланады", – деп хат жазды. Ханней өзінің оқиғаларын тағы төрт кітапта жалғастырды. Екеуі соғыс кезінде жазылды, онда ол немістер мен олардың одақтастары – түріктерге қарсы тыңшылық жұмысын жалғастырды ("Гринмантл", 1916 ж. және "Мистер Стэндфаст", 1919 ж.). Ал қалған екі әңгіме, "Үш кепіл" (1924 ж.) және "Қой аралы" (1936 ж.) соғыстан кейінгі кезеңде өрбітіп, Ханнейдің қарсыластары қылмыстық топтар болды.

Бейімделулер

Роман бірнеше медиа форматтарына бейімделген; осы нұсқалардың көптегені түпнұсқа мәтіннен айтарлықтай өзгеше болады – мысалы, түпнұсқа романда жоқ, бірақ Хичкок фильмінен шабыт алған махаббат қабілетін енгізеді. Көп жағдайда атау жиі "39 қадам" деп қысқартылады, бірақ толық атау көбінесе кітап пен 1978 жылғы фильм адаптациясы үшін қолданылады. Көптеген сыншылар оны ең жақсы фильмдік бейімделу деп санайды. Бұл Хичкок түсірген "құғында жүрген кінәсіз адам" идеясына негізделген фильмдердің бірі, мысалы, "Саботер" және "Солтүстік-Батыс". 1999 жылы ол BFI ұйымдастырған британдық фильмдер сауалнамасында 4-орынға ие болды, ал 2004 жылы Total Film журналы оны барлық уақыттағы ең ұлы 21 британдық фильм деп атады.

39 қадам (1959)

1959 жылы Ралф Томас режиссерлік жасаған фильм – Кеннет Мор Ханней және Тайна Элг Мисс Фишер рөлінде ойнаған алғашқы түсті нұсқасы болды. Ол көбінесе кітапқа ең жақын деп есептеледі, себебі романмен бір уақытта, Ұлы соғысқа дейін өтеді, бірақ Буханның түпнұсқа әңгімесімен салыстырғанда көп ұқсастығы жоқ. Фильмнің кульминациясы романның аяғымен ешқандай байланысы жоқ, Ханней Биг Беннің сағат тізілімінен асылып тұрады. Фильмнен кейін «Тырық тоғыз қадам» оқиғаларынан бұрынғы оқиғаларды көрсететін, Пауэлл де басты рөлде ойнаған «Ханней» атты телесериал шықты. 90 минуттық фильмде Руперт Пенри-Джонс, Лидия Леонард, Патрик Малахейд және Эдди Марсан ойнайды. Ол алғаш рет 2008 жылдың 28 желтоқсанында көрсетілді. Оқиғаға Лидия Леонардты жұмылдыратын романдық желі қосылды. Сюжет кітаптағыдан өте аз байланысты, көптеген кейіпкерлердің аттары өзгертілді немесе мүлдем алынып тасталды. Фильм Кент жағалауындағы бастапқы оқиға орнынан гөрі, шотландтық көлдегі суасты қайығының көрінісімен және бір кейіпкердің сырттай өлімімен аяқталады.

Театр

Симон Корбл мен Нобби Даймонның төрт актерлік құрамға арналған комедиялық театрлық бейімдеуі 1995 жылы Ричмондтағы Джорджия Корольдік театрында тұңғыш рет көрсетілді, содан кейін Англияның солтүстігіндегі ауылдық үйлерде гастрольдік сапарға шықты. 2005 жылы Патрик Барлоу сценарийді қайта жазды, көріністерді, сахналауды және кішкентай масштабтағы сезімді сақтап қалды. Содан кейін спектакль Лондонның Трицикл театрында ашылды, ал табысты өткеннен кейін Пикадиллидегі Критерион театрына көшірілді, ол 2015 жылдың қыркүйегінде жабылатынша ең ұзақ сахналанатын бес пьесаның бірі болды. Бұл пьеса Бьюкеннің романына негізделгенімен, Хичкоктің 1935 жылғы киноадаптациясының күшті ықпалында болды. 2008 жылдың 15 қаңтарында шоу АҚШ-тағы Бродвейде, Американ Эйрлайнз театрында тұңғыш рет көрсетілді; ол 2008 жылдың 29 сәуірінде Корт театрына, содан кейін 2009 жылдың 21 қаңтарында Хелен Хейс театрына көшірілді, онда 2010 жылдың 10 қаңтарында көрсетілім аяқталды. Ол 2010 жылдың 25 наурызында Нью-Йорктегі New World Stages Офф-Бродвей сахнасының бірінші сахнасында қайта ашылды және 2010 жылдың 15 сәуірінде жабылды. Бродвей қойылымы алты Тони сыйлығына ие болды, оның ішінде ең үздік жарық дизайны және ең үздік дыбыс дизайны сыйлықтарын жеңіп алды, ал Лондондық қойылым 2007 жылы Оливье жүлдесін және 2008 жылы екі Тони сыйлығын жеңіп алды. Бұл пьеса сонымен қатар Drama Desk Award сыйлығының «Unique Theatrical Experience» номинациясын жеңіп алды.

Видео ойындар

2013 жылы шотландтық The Story Mechanics әзірлеушісі Unity ойын қозғалтқышын қолданып, The 39 Steps цифрлық нұсқасын жасады.

Интерактивті көркем әдебиет

2008 жылы Penguin Books бұл оқиғаны Чарльз Камминг авторлығымен интерактивті әдебиетке бейімдеді, оған «21 қадам» деп ат қойды.