Кіріспе

Жергілікті мәдениеттен немесе шаруалар мен басқа еңбекші мамандықтардан туған өнер, материалдық халықтық өнер нысандары. Халықтық өнер – халықтық мәдениет аясында жасалған бейнелеу өнерінің барлық түрлерін қамтиды. Анықтамалары әртүрлі болғанымен, әдетте бұл заттардың тек сәндік емес, қандай да бір пайдалы функциясы болады. Халықтық өнердің жасаушылары көбінесе мәдениеттің академиялық өнер дәстүрінен гөрі, халықтық дәстүрде тәрбиеленеді. Ол көбінесе «наив өнермен» қабаттасып немесе онымен күрес тудырады. «Халықтық өнер» термині этнографиялық өнерді сақтайтын дәстүрлі қоғамдарға қатысты қолданылмайды. «Халықтық өнер» терминіне жататын нысандардың түрлері әртүрлі. Бұл өнер түрі Еуропада, осы терминнің пайда болған жерінде, және Америка Құрама Штаттарында, онда көбінесе өте әртүрлі жолмен дамыған, мәдени өндірістің ерекше түрі ретінде қарастырылады. Еуропалық сарапшы Эдвард Люси Смит оны «қарапайым халықтың ұжымдық санасына қатысты, әсем де қолданбалы, қарапайым өнер» деп сипаттаған. Халықтық өнер тұжырымы 19 ғасырда қалыптасқан. Бүгінде ол өнер индустриялық емес қоғамға деген ностальгияны білдіреді. Халықтық өнер – қоғамның мәдени өмірін көрсететін өнер. Бұл өнер түрі фольклор және мәдени мұра салаларымен байланысты экспрессивті мәдениетті қамтиды. Материалдық халықтық өнерге дәстүрлі қауымда жасалып, қолданылған заттар жатады. Материалдық емес халықтық өнерге музыка, галереялар, би және әңгімелеу сияқты формалар кіреді. Осы өнер формаларының барлығы, материалдық та, материалдық емес те, әдетте нақты мақсатқа қызмет ету үшін дамыған. Егер мақсат жоғалса немесе ұмытылса, заттың немесе іс-қимылдың бастапқы пайдасынан асып түсетін мағынасы болмаса, оны одан әрі таратудың қажеті болмайды. Бұл өнерлік дәстүрлер құндылықтар мен стандарттармен қалыптасады, олар көбінесе отбасы мен қауымда демонстрация, әңгіме және тәжірибе арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріледі.

Халықтық өнер бұйымдарының ерекшеліктері

Халықтық өнердің бұйымдары материалдық мәдениеттің бір бөлігі болып табылады және оларды көру мен ұстау арқылы сезімдермен қабылдауға болады. Өнердегі материалдық мәдениетке тән бұл қолға ұсталатын заттарды жиі пайдалануға, қайта-қайта бағалауға және кейде бұзуға да болады. Олар техникалық жағынан орындалған, қалыптасқан форма мен суреттемеге сәйкес жасалған өнер туындылары саналады; шеберлік форманың нақтылығында, беттік әрлеуінде немесе дайын өнімнің әдемілігінде көрінеді. Халықтық өнер ретінде, осы бұйымдар материалдық мәдениеттің басқа да заттарынан ерекшелендіретін бірнеше қасиетке ие.

Халық әртістері

Бұл бұйымды бір ғана қолөнерші немесе қолөнершілер тобы жасайды. Шебер адам қалыптасқан мәдени аяда жұмыс істейді. Халық өнерінің өнімдерін жасауда танылатын стиль мен әдіс бар, бұл өнімдерді бір адамға немесе шеберханаға тегін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл тұжырымды алғаш рет Алоис Ригл 1894 жылы жарық көрген «Volkskunst, Hausfleiss, und Hausindustrie» зерттемесінде айтқан. «Ригл суретшінің жеке қолы мен ниеті тіпті халықтық шығармашылықта да маңызды екенін баса көрсетті. Әрине, суретші топтық үміттерге байланысты берілген формалар мен конвенциялардың нормаларында жұмыс істеуге міндетті болуы мүмкін, бірақ жекелеген шығармашылық – жеке эстетикалық таңдаулар мен техникалық шеберлікті білдіретін – қабылданған немесе мұраға қалған дәстүрлерді тоқыраудан сақтап, оларды әр буында жаңартуға мүмкіндік берді». Өндіріс процесіндегі жекелеген жаңарулар осы дәстүрлі формалардың сақталуында маңызды рөл атқарады. Килт, әшекейлі суреттерге рама жасау және жалған құстар жасау сияқты көптеген халық өнері дәстүрлері әлі де жалғасуда, ал жаңа формалар пайда болып келеді. Қазіргі заманғы «аутсайдер» суретшілер көбінесе өздігінен үйренеді, ал олардың туындылары көбінесе ел бойынша оқшауланған немесе шағын қауымдастықтарда жасалады. Смитсоновтың американдық өнер мұражайында 70-тен астам халық және өздігінен үйренген суретшілердің туындылары сақталған.

Қолмен жасалған

Халықтық өнер бұйымдары көбінесе бір реттік өндіріс процесінде жасалады. Бір уақытта тек бір ғана бұйым қолмен немесе қол және машинаның аралас әдістерімен жасалады, жаппай өндірілмейді. Қолмен өндірілуінің нәтижесінде әрбір бұйым бірегей саналады және әдетте оны сол түпкіліктің басқа бұйымдарынан ажыратуға болады. Фольклоршы Саймон Броннер "Халықтық заттар" атты мақаласында өнеркәсіпке дейінгі өндіріс жолдары туралы айтады, бірақ халықтық өнер бұйымдары халық шеберлерінің бірегей қолөнер туындылары ретінде жасала беруде. "Халықтық заттар туралы түсінік көбінесе машинамен жасалғаннан гөрі қолмен жасалғанға басымдық береді. Халықтық заттар – білім мен дағдылар жеке және дәстүрлі болған өнеркәсіпке дейінгі қауымдық қоғамға тән өндіріс жолын білдіреді". Халықтық өнердің көне болуы міндетті емес; ол бүгінде әлемнің көптеген аймақтарында қолмен жасала береді.

Шеберханалар мен шәкірттер

Халықтық өнердің дизайны мен өндірісі ресми немесе бейресми түрде үйреніліп, оқытылады; халық суретшілері өздігінен білім алмайды. Халықтық өнер жекелей шығармашылықты мақсат етпейді. Оның орнына, "топтық өнер концепциясы суретшілердің қабілеттерін – қол өнері мен зиялылық деңгейінде – кем дегенде, басқалармен байланыс арқылы дамытыруын білдіреді, тіпті талап етеді. Қоғам халықтық өнердің қалай болуы тиіс екендігі туралы әдетте көп пікір айтады". Тарихи тұрғыдан алғанда, қолөнерді үйрену жергілікті шеберлермен – мысалы, ұстамен немесе тас қалаушымен – шәкірттікпен жүзеге асырылатын. Қажетті жабдықтар мен құралдар енді қоғамда оңай қолжетімді болмағандықтан, осы дәстүрлі қолөнерлер техникалық мектептерге немесе қолданбалы өнер мектептеріне көшті. Институттардан тыс, бейресми жолмен білім беру, басқа салаларға кіруге кедергісі бар суретшілерге осы жанрдың есігін ашты. Мысалы, канадалық халық суретшісі Мод Льюис, диагнозы қойылмаған туа біткен аурудан зардап шекті, бұл ресми өнер білімі алуды қиын етті. Формалды білім алудағы кедергілерге қарамастан, Льюис Канаданың ең танымал халық суретшілерінің біріне айналып, Жаңа Шотландиядағы өмірдің мыңдаған суретін жасады. Халықтық өнердегі дәстүрлер ақпаратты бір ұрпақтан екінші ұрпаққа беру арқылы қалыптасады. Әулет мүшелері ұрпақтан-ұрпаққа халықтық өнерді жасау үшін қажетті білімді, ақпаратты, дағдыларды және құралдарды жеткізеді. Мысалы, Миссисипи штатында сабадан тоқушы Леон "Пек" Кларк, өнер шеберлігін қауымдастың бір мүшесінен үйренген; Кордова, Нью-Мексико штатының тұрғыны Джордж Лопес – алтыншы буын сантос мүсіншісі, оның балалары да мүсін жасайды; ал Йорок-Карок саба тоқымашылары, туыстары оларды тоқуға үйреткенін айтады.

Нысанның пайдалылығы

Объектінің белгілі бір түрі пайдалы болуы керек немесе бастапқыда пайдалы болған; ол үй шаруашылығының немесе қоғамның күнделікті өмірінде қандай да бір функцияны орындау үшін жасалған. Сондықтан осы дизайн әлі де жасалып келеді. Форманың өзі функциялық және мақсатты болғандықтан, уақыт өте келе түрлі адамдар оны түрлі жерлерде көшіріп жасады. Өнер тарихы туралы бір кітапта былай делінген: «Адам жасаған әрбір нәрсе – мәселені шешуге бағытталған мақсатты шешімнің нәтижесі». Джордж Кублердің 1962 жылы жарық көрген «Уақыт пішіні: заттар тарихына қатысты ойлар» атты еңбегі тарихи өзгерістерге қатысты бір көзқарасты сипаттайды, ол заттар мен бейнелер тарихын үзіліссіз уақыт ағынына енгізеді. Халық өнерінің мақсаты тек сәндік болуы немесе қолөнерді көбейтуге бағытталған емес. Дегенмен, форманың өзі ерекше тип болғандықтан, оның функциясы мен мақсаты болды, сондықтан халық өнері уақыт өте келе түрлі адамдар тарапынан көшіріліп жасауды жалғастырды.

Жанрдың эстетикасы

Нысан формасы мен әшекейлік мотивтері арқылы ерекше деп танылады. Шебер, қоғамның бір бөлігі болғандықтан, қоғамның мәдени эстетикасы туралы ойланады және қоғамның бұйымға қатысты пікірін ескере алады. Нысан қоғамның күтілімдеріне сай жасалуы мүмкін, ал суретші осы мақсатқа жету үшін өнімге жасырын мәдени көзқарастарды енгізеді. Ортақ форма ортақ мәдениетті көрсетеді, бірақ жаңарулар жеке шеберге өзінің көзқарасын іске асыруға мүмкіндік береді. Бұл дәстүрлі халық өнерінің өндірісінде ұжымдық және жеке мәдениеттің өзара әрекетін көрсетеді. "Өнердің өркендеуі үшін оның біртүтастығы бұзылуы керек, осылайша оның кейбір жақтары зерттеу үшін босатылып, ал басқалары назардан жасырылады". Мәдениеттің осы екіұшты бейнесі көбінесе дайын өнімде байқалады.

Материалдар, формалар және қолөнер

Халық өнері әртүрлі пішін, мөлшер және түрінде жасалады. Ол дәстүрлі түрде сол аймақта қолға ұсаратын материалдарды пайдаланады және таныс пішіндер мен формаларды көшіреді. Смитсониялық халықтық өмір мен мәдени мұра орталығы жыл сайынғы халықтық өмір фестивальдерінің біріне қатысқан тарихи заттар туралы мәліметтер жинаған. Төмендегі тізімде күнделікті және халық өнері бұйымдарын жасауға қатысқан әртүрлі материалдардың, пішіндердің және шеберлердің үлгісі келтірілген.

Қолдаушы ұйымдар

Біріккен Ұлттар Ұйымы әлемдегі мәдени мұраны мойындайды және қолдайды, әсіресе ЮНЕСКО Халықаралық халықтық өнер ұйымымен (IOV) серіктестікте. Олардың жарияланған миссиясы – фестивальдер мен басқа да мәдени шараларды ұйымдастыру арқылы әлемдегі халықтық өнерді, салт-дәстүрлерді және мәдениетті дамыту, оның ішінде биге, халық музыкасына, халық әндеріне және халық өнеріне ерекше назар аудару. Халықтық өнер топтарының халықаралық алмасуын қолдау, сондай-ақ фестивальдер мен басқа да мәдени шараларды ұйымдастыру арқылы олардың мақсаты – халықаралық түсіністік пен әлемдік бейбітшілікті ілгерілету. АҚШ-та Ұлттық өнер қоры зерттеулер, білім беру және қоғамдық қатысу арқылы АҚШ-та және әлемде мәдени мұраны жақсырақ түсінуді және сақтауды қамтамасыз ету үшін жұмыс істейді. Осы мақсатта олар тігіншілік, темір өңдеу, ағаш ою, керамика, кестелеу, тоқу, мата тоқу сияқты және басқа да ұқсас дәстүрлі өнер салаларындағы NEA халықтық өнер стипендиясын алғандарды анықтап, қолдайды. NEA нұсқауларында бұл сыйлықтың критерийлері ретінде таңдалған суретшілер үшін "дәстүрге сәйкес келетін шынайылық, шеберлік және маңыздылық" көрсетуі талап етіледі. 1966 жылы, NEA қаржыландырудың алғашқы жылында, ұлттық және аймақтық халықтық фестивальдарға қолдау көрсету басымдыққа ие болды, ал 1967 жылы Ұлттық халықтық фестивальдер қауымдастығына алғашқы грант берілді. Әлемдегі фольклорлық фестивальдер түрлі этникалық қауымдардың білімін арттыру және қоғамдық қатысуын қолдау үшін өткізіледі.