Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы Шығыс майданындағы шайқас – Екінші дүниежүзілік соғыстағы екінші шайқас.

Киевтің бірінші шайқасы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Киев маңында совет әскерлерінің қоршауға түсуіне әкелген ірі шайқастың неміс атауы. Бұл қоршау – әскер саны бойынша соғыс тарихындағы ең ірі қоршау болып табылады. Шайқас 1941 жылдың 7 шілдесінен 26 қыркүйегіне дейін «Барбаросса» операциясы – Остің Кеңес Одағына басып кіруі аясында өтті. Қызыл Армияның Оңтүстік-Батыс майданының (Михаил Кирпонос басқарған) көп бөлігі қоршауға түсті, бірақ неміс танктері қаланың шығысынан шабуыл жасағаннан кейін, қызыл әскердің шағын топтары бірнеше күн ішінде қоршаудан қашып шығуға үлкерді; олардың ішінде маршал Семен Буденный, маршал Семен Тимошенко және комиссар Никита Хрущевтің күштері болды. Кирпонос неміс әскерлерінің арасында қалды және қашып шығуға тырысқанда қаза тапты. Бұл шайқас Қызыл Армия үшін беспрецедентті жеңіліс болды және 1941 жылдың маусым-шілде айларындағы Белосток-Минск шайқасынан да ауыр тиды. Қоршауға 452 700 совет әскері, 2642 қару мен миномет, 64 танк түсті, олардың ішінде 2 қазанға дейін тек 15 000 әскер ғана қоршаудан қашып құтылды. Оңтүстік-Батыс майданы 700 544 адамдық шығынға ұшырады, оның ішінде шайқас кезінде 616 304 адам қаза тапты, тұтқынға алынды немесе хабарсыз жоғалып кетті. 43 дивизиядан тұратын 5-ші, 37-ші, 26-шы, 21-ші және 38-ші армиялар дерлік жойылды, ал 40-шы армия көп шығынға ұшырады. Батыс майданы сияқты, Оңтүстік-Батыс майданы да дерлік нөлден қайта құрылды. «Киев шайқасы» деп аталғанына қарамастан, Киев қаласының өзі шайқастың жалпы барысында шағын және маңызсыз рөл атқарды. Шайқас Украинаның шығысындағы кең аумақта өтті, Киев совет қорғанысының және неміс қоршауының орталық нүктесі болды. Үшінші рейхтің басшысы Адольф Гитлер Киев шайқасын «дүние тарихындағы ең үлкен шайқас» деп сипаттады, ал Германияның пропаганда министрі Жозеф Геббельс оны «барлық уақыттағы ең үлкен жойқын шайқас» деп атады. Тарихшы Эван Модсли бұл шайқасты «Остхердің Шығыстағы соғыстағы ең үлкен жеңісі және Қызыл Армияның ең ірі апаты» деп сипаттады, ал тарихшы Майкл Джонс шайқасты «Вермахтың соғыстағы ең үлкен жеңісі» деп атады.

Жоспарлар мен дайындық

Барбаросса операциялық жоспарына сәйкес, фельдмаршал Герд фон Рундштедт басқарған Вермахттың Оңтүстік армия тобы Украинаның стратегиялық аймағын бақылауға тиіс болды. Бұл күш советтік шекара қорғанысын бұзып, 650 шақырым тереңдікке совет территориясына еніп, Днепр өзеніне жетіп, өзеннің батысындағы Украинадағы Қызыл Армияның бас күштерін қоршауды жоспарлады. Совет Жоғарғы Бас қолбасшылығы неміс күштерінің басты шабуылы Припять батпақтарының солтүстігінен жасалатынын білгенімен, совет басшысы Иосиф Сталин күштерді оңтүстікке шоғырландыруды талап етті. Украинада генерал Михаил Кирпонос басқарған Кеңес Одағының Оңтүстік-Батыс майданы Совет Одағының батыс шебіндегі ең қуатты майдан болып есептелді. Оның құрамында үш механикаландырылған корпус, резервте бір механикаландырылған корпус және стратегиялық резервте екі механикаландырылған корпус болды. Осы жағдайда Припять батпақтары неміс күштерінің операциялық аймағының оңтүстік және солтүстік бөліктерін бөліп, Киев аймағына жеткенге дейін Оңтүстік армия тобына басқа неміс бөлімдерінен көмек беру мүмкіндігін жойды. Украинадағы операциялық аймақ Вермахттың қалған екі армия тобының операциялық аймақтарынан тереңдігі мен ені жағынан үлкен болды, ал Киев шекарадан 600 км қашықтықта болғандықтан, алыс мақсат деп саналды. Бұл мәселелер Оңтүстік Вермахт тобының маневрлеуін қиындатты.

Маусым және шілде

1941 жылғы 22 маусымда Барбаросса операциясы басталғаннан кейін Оңтүстік армия тобы Украинаға шабуыл жасады. Қызыл Армияның бұл аймақтағы күштері күшті қарсылық көрсетті және отын мен оқ-дәрі жетіспеушілігіне қарамастан, жоғары қолбасшылықтан дереу қарсы шабуылдар жасауға бұйрық алды. 13-ші және 14-ші танк дивизиялары осы қарсылықты жеңіп, 26 маусымда Луцк қаласын басып алды. Panzer Group 1 – Оңтүстік армия тобының бронетанкілік оқпаны болды және Ровно арқылы Киевке қарай жылжуға өте қолайлы жағдайда екені есептелді. Осы уақытта Кирпонос күшті қарсы шабуыл ұйымдастыруға тырысты. 26 маусымда басталған қарсы шабуыл 70 шақырымдық майдан бойында 2000-нан астам танкты қамтыған, бұрын-соңды болмаған масштабтағы бронетанкілер шайқасына әкелді. Қызыл Армия офицерлерінің бронетанкілік күштерді басқарудағы тәжірибесінің жетіспеуі осы қарсы шабуылдың сәтсіздігіне себеп болды және аймақтағы кеңестік резервтердің көп бөлігінің жойылуына әкелді. Неміс күштері де ауыр шығынға ұшырады, сондықтан Оңтүстік армия тобы алға жылжып келе жатқан неміс күштерінен қалып қойды. 30 маусымда Львов қаласын неміс әскерінің 17-ші армиясы басып алды. Сол күні, бұрынғы қарсы шабуылдардың тиімсіздігіне байланысты, Ставка Кирпоносқа 9 шілдеге дейін күштерін 1939 жылғы совет-поляк шекарасындағы Сталин желісі деп аталатын Коростен, Новгород-Волынский және Летичев қалаларының бекіністі аймақтарына қайтаруға бұйрық берді. Кирпонос жасаған қарсы шабуыл III моторизацияланған корпустың жылжуын тежеп тұрса да, 7 шілдеде Бердичевке 11-ші танк дивизиясының келуімен Сталин желісі де бұзылды және Новгород-Волынскийден оңтүстікке қарай советтің 5-ші және 6-шы армиялары арасында алшақтық пайда болды. Киев қауіп астында болды және оңтүстік-батыс майданның Киевтегі советтің 5-ші армиясы мен Бердичевтен оңтүстікке қарайғы 6-шы армиясы арасында екіге бөліну қаупі туды. Сондықтан Ставка сол күні жаудың оқпанын жою, немістердің Киевке қарай жылжуын тоқтату және осы екі армия арасындағы байланысты сақтау үшін қарсы шабуылдардың жаңа сериясын бұйырды. Алайда, 11-14 шілде аралығында басталған бұл қарсы шабуылдарға дейін, 8 шілдеде неміс әскерінің Житомирді басып алуы совет қорғанысындағы әлсіздікке әкелді, нәтижесінде неміс III моторизацияланған корпусы жаудың қорғаныс шебін бұзып, 10 шілдеде Киевке жол ашты. Сол күні III моторизацияланған корпустың 13-ші танк дивизиясы Киевтен батысқа қарай 15 шақырым жердегі Ирпен өзеніне дейін жеткен "Житомир дәлізі" деп аталатын қорғаныс ойығын жасады. Қызыл Армияның қарсы шабуылдары кеңестік Оңтүстік-Батыс майданының жылжымалы күштеріне қайта-қайта елеулі зиян келтірді: 9-шы механикаландырылған корпустың тек 7 БТ және 25 Т-26, 19-шы механикаландырылған корпустың тек 4 КВ-1, 7 Т-34 және 22 Т-26, ал 22-ші механикаландырылған корпустың тек 2 БТ және 28 Т-26 танктері ғана қалды. Неміс күштерінің бір бөлігі 100 км қалып қойғандықтан, Киевке шабуыл жасау туралы шешім неміс қолбасшылығының жоғары деңгейлеріне қалдырылды. Осы кезде Никита Хрущев, советтік Оңтүстік-Батыс майданның саяси комиссары, үш атқыштар дивизиясы, әуе десанттық бригадасы, танк полкі, НКВД-ның бірнеше моторизацияланған бөлімдері, Киевтің 1-ші артиллерия училищенің студенттері, екі танкіге қарсы батальон және шамамен 29 000 милициядан тұратын Киев гарнизонына жетекшілік етіп тұрды.

Киевке шабуыл туралы пікірталастар

9 шілдеде Оңтүстік армия тобының басшылығы мен неміс армиясының жоғарғы бас қолбасшылығы (ОКХ) Днепрдің батысындағы совет әскерлерін қоршау мен жоюды операцияның басты мақсаты ретінде қайта баса көрсетті. Советтік Оңтүстік-Батыс майданы құлауға жақын болғандықтан, Киевті басып алу екінші мақсат ретінде қарастырылды. Осы кезде Гитлер Киевке шабуыл жасауға ниет білдірмеді және өзеннің батысындағы совет әскерлерінің ірі топтарын жою шартымен Днепрдегі плацдармды басып алуға басымдық берді. Дегенмен, неміс армиясының жоғары дәрежелі командирлері Киевті басып алуға әлі де қызығушылық танытты. Припять аймағынан советтік 5-армияның қайта-қайта шабуылдары неміс 6-армиясын ұстап тұрды және оны осы мақсатта пайдалануға мүмкіндік бермеді. Рундштедт Киевті III моторизацияланған корпус жылдам ілгерілеу кезінде басып алады деп сенді, бірақ Гитлер неміс армиясының бас қолбасшысы, фельдмаршал Вальтер фон Браухичпен кеңескеннен кейін, мұндай қадам "артық құрбандыққа" алып келеді деп ойлады. Соңында, 10 шілде күні сағат 1-де генерал-оберст Франц Халдер, неміс армиясының бас штабының бастығы, Оңтүстік армия тобының штабына қоңырау шалып, Киев бағытындағы танк күштерін пайдалануға тыйым салды, тек барлау және қауіпсіздік мақсатында ғана. Осы бұйрықты бекіту арқылы Гитлер III моторизацияланған корпустың Киев бағытынан шабуылдардан қорғануға ғана жауапты екенін мәлімдеді және қалаға шабуыл жасаудан аулақ болуды бұйырды. Егер оңтүстік Буг өзеніне дейін совет әскерлерін қоршауға алу мүмкін болмаса, 1-ші бронетанктік топтың барлығы оңтүстік-шығыста Киевке және Днепр өзеніне қарай жылжымақ екенін атап өтті. Осы уақытта Рундштедт Қызыл Армияның көптеген бөлімшелері шығысқа қарай шегінгендіктен, оларды оңтүстік Буг өзеніне дейін қоршаудың мағынасы жоқ деп санайды және Халдермен бірге оларды Днепр өзенінің батысында, Била Церква маңында қоршауды ұсынды. Гитлер 1-ші бронетанктік топтың сол жақ фланкі қорғалған жағдайда осы ұсынысқа келісті. Браухич бұл бұйрықтың екіұштылығын пайдаланып, Киевті басып алу бронетанктік топтың сол жақ фланкіне кепілдік береді деген қорытындыға келді, бірақ соңғы шешімді Оңтүстік армия тобының қолбасшысына қалдырды. Осы арада Рундштедт пен Германияның 6-армиясының қолбасшысы, фельдмаршал Вальтер фон Райхенау, бұрын Киевке шабуыл жасауды қолдаған болатын, енді оған күмән келтірді. Соңында, Panzer Group 1-дің қолбасшысы, генерал-оберст Эвальд фон Клейстке егер 6-армиямен үйлестірілген шабуыл осы қаланы кері соққыға ұшыратпастан басып алуға мүмкіндік берсе, онда ол мұны жасауға ерікті екені хабарланды. Ақырында, 13 шілдеде Вермахттың барлау күштері Киевтегі совет әскерлерінің бекіністері мен шоғырлануы күтпеген шабуылға мүмкіндік бермейтінін анықтады.

Германия стратегиясының өзгеруі

Шілде айының басында Смоленск шайқасы аяқталғаннан кейін неміс армиясының Орталық тобы қыркүйек айының басында Мәскеуге үш бағыттан шабуыл жасауды жоспарлады. Кеңес 5-армиясы шілде айының ортасына дейін Припять батпақтарындағы бұрынғы позицияларын ұстады, бұл неміс армиясының Орталық және Оңтүстік топтарының ашық оңтүстік және солтүстік жақтарында 250 шақырымнан астам қосымша майдан шебін құруға себеп болды. Осы жағдайға байланысты және Смоленск маңындағы кеңес күштерінің күшті қарсыласуынан кейін, неміс армиясының жоғарғы басшылығы шілде айының ортасынан бастап операцияны жалғастыру стратегиясын өзгертті. 19 шілдедегі Гитлердің №33 директивасы, Оңтүстік армия тобының солтүстік фланкінің Кеңес 5-армиясына қарсы әрекетін сынап, неміс күштеріне "жау күштерінің Днепр өзенін терең ресейлік аумаққа өтіп қашуына жол бермеу және оларды жою" міндетін тапсырды. Осыған орай, Оңтүстік армия тобының сол қанаты Орталық армия тобының оң қанатымен бірлесіп, Кеңес 5-армиясын жоюға кірісті. Орталық армия тобы Мәскеуге қарай тек жаяу әскерлерімен ғана жылжуын жалғастырды. Жаңа операцияда екі армия тобының да бірлесіп жұмыс істейтін бөлімдері үшін бірлескен басқару құрылмады.

Кеңес Одағының бастапқы стратегиясы

23 шілдеде Ставка генерал Федор Кузнецовтың басшылығымен, қатты әлсіреген 13-ші және 21-ші армиялардан құралған Кеңес Одағының Орталық майданын құрды. Бұл майдан Германия армиялар тобының оңтүстік қанатындағы Гомель және Сож өзендері аймақтарын қорғау үшін жасалған. Қызыл Армия Бас штабының бастығы генерал Георгий Жуков, майданнан түскен хабарламаны алған соң, Германия армиялар тобының шығысқа қарай жылжуы тоқтағанын және Кеңес әскерлеріне ең үлкен стратегиялық қауіп Орталық майданда екенін түсінді. Неміс механикаландырылған күштерінің оңтүстікке қарай жылжуы Кеңес Оңтүстік-Батыс майданының қоршауға түсу қаупін тудыруы мүмкін еді. 29 шілдеде Жуков Сталинге Ленинград пен Мәскеуге жасалатын неміс шабуылының сәтті болуы күмәнді екенін, бірақ Гомель аймағы Қызыл Армияның ең әлсіз жері екенін мәлімдеді. Сондықтан Жуков стратегиялық резервтен бір, батыс және Оңтүстік-Батыс майдандардан екі армияны, сондай-ақ көп мөлшерде артиллерияны Орталық майданға жіберуді ұсынды. Ол сондай-ақ генерал-лейтенант Николай Ватутинды майдан қолбасшысы етіп тағайындауды ұсынды. Сталин бұл күштерді ауыстыру Мәскеу қорғанысын әлсірететінін айтты. Жуков жауап ретінде екі апта ішінде Қиыр Шығыстан толық жабдықталған 9 дивизияны көшіруге болатынын мәлімдеді, бірақ Сталин Қиыр Шығыстың жапон шабуылына ұшырауы мүмкін деп алаңдады. Жуков Оңтүстік-Батыс майданын Днепр өзенінің артына шегіндіруді ұсынды. Сталин Киевтің тағдыры туралы сұрағанда, Жуков оны тастап кетуге болатынын айтты. Сталин ашуланып, Жуковты қатаң сөздермен сөккенімен, оның сөздерін "құндысыз" деп атады. Ол Киевті Ленинград сияқты, кез келген бағамен сақтап қалуға ниеттенгенін мәлімдеді. Жуков Сталинге егер ол Бас штабтың бастығы "ақылсыздық айтып жатыр" деп ойласа, оны қызметтен босатып майданға жіберетінін айтты. Сталин бұл ұсынысқа келісіп, Қызыл Армия Бас штабының бастығы қызметіне маршал Борис Шапошниковты тағайындады, ал Жуковты Кеңес резервтік майданына қолбасшылыққа жіберді.

Оңтүстік әскерлер тобының алға жылжуының жалғасы

Қызыл Армия күштерінің табанды қарсылығына және күтпеген қатты жаңбырға қарамастан, неміс 17-ші армиясы Винница аймағында жарылыс жасап, 11-ші армиясы Днестр өзеніне қарай ілгеріледі. 1-ші танк тобы Днепр өзеніне жетіп, Киевтен оңтүстікке қарай көпір басын құрды. 28 шілдеде Ставка кеңестік Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік майдандарына неміс шабуылын тоқтатуға және олардың Днепр өзеніне жетпеуіне бұйрық берді. Жауап ретінде, кеңестік Оңтүстік-Батыс майданы күштерін қайта ұйымдастырып, Радомышль және Житомирге қарай шабуылға дайындалып, кеңестік Оңтүстік майданымен байланыс орнатуға мәжбүр болды. Алайда, 4 тамызда немістер Уман аймағында кеңес әскерлерін толық қоршап алып, 6-шы және 12-ші армияларды тұтқынға алды. Ставка әскерлерді қайта ұйымдастырды; Кеңес 5-ші армиясы 1-ші әуедесөн армиялық корпусын, 15-ші және 31-ші атқыштар корпустарын, 9-шы және 22-ші механикаландырылған корпустарды алды және сол күні шабуылға бұйрық берді. Кеңес 5-ші армиясының қарсы шабуылы 8 тамызда аз жетістіктермен және ауыр шығындармен тоқтатылды. Сол күні, Киевтен солтүстік-батысқа қарай 150 шақырым жерде орналасқан Коростенді неміс XVII армия корпусы басып алып, кеңес 5-ші армиясын Киевке қарай шегінуге мәжбүр етті. 4 тамызда Ставка 38-ші кеңес армиясын және 8-ші механикаландырылған корпусты генерал-лейтенант Дмитрий Рябышевке бағындырып, Черкассы аймағындағы барлық қолдағы бірліктерге Уман аймағындағы әскерлердің жоғалуынан туған олқылықты жабуға бұйрық берді. Бұл армияның жалпы құрамы 40 000 сарбазды құрады, олар бес атқыштар және төрт кавалерия дивизиясынан тұрды, олардың көп бөлігі аймаққа жақында келген және 200 шақырымдық фронтты қорғауға міндеттелген. Ставка сонымен қатар, 6-шы және 12-ші армиялар ресми түрде таратылғаннан кейін алты күннен кейін генерал-майор Андрей Власов басшылығымен кеңес 37-ші армиясын құрып, оны Киев пен Кременчук арасындағы Днепр өзенінің бойына орналастырды. Неміс 6-шы армиясының ең алдыңғы бөлімдері 6 тамызда Киев шетіне жетті, бірақ кеңес 37-ші армиясы оларды тоқтатты. Екі күннен кейін неміс 6-шы армиясы қорғаныс позициясына көшіп, 12 тамызда кеңес 37-ші армиясының қарсы шабуылынан кейбір позициялардан шегінді. Сол күні Гитлер Рундштедтқа Киевке шабуылды тоқтатуды бұйырды. Рундштедт 10 тамыздағы No.5 бұйрығымен күштеріне Днепр өзенінің батыс жағалауын басып алуға бұйрық берді. Осы операцияның бөлігі ретінде, немістер 16 тамызда Николаевты басып алды, ал СС-нің Leibstandarte SS Adolf Hitler танк дивизиясы 19 тамызда Херсонға жетті. Осы уақытта III армия корпусының неміс 22-ші жаяу әскер дивизиясы 11-ші армия үшін Бреславта Днепрден 650 метрлік көпірді басып алды, 9-шы танк дивизиясы Запорожьеде Днепрден өтуді қамтамасыз етті, ал 13-ші танк дивизиясы 25 тамызда Днепропетровскіде 900 метрлік көпірді басып алды. Келесі күні неміс 60-шы моторизацияланған жаяу әскер дивизиясы бұл көпір басын нығайтып, бір апта ішінде 198-ші жаяу әскер дивизиясы мен СС Viking дивизиясы қосылды. Қызыл Армияның бұл позициядағы қарсы шабуылдары немістерді үш жақтан нысанаға алды, бірақ Вермахт күштері Люфтваффе авиациясының, соның ішінде 22-ші итальяндық истребитель тобының қолдауымен оларды тойтарды. Рундштедт бұрынғы көпір басына қысымды азайту үшін Черкаста тағы бір көпір басын құруға тырысты. Бұл сәтті болған соң, кеңес Оңтүстік-Батыс бағытының қолбасшысы маршал Семен Будённый Черкасқа қарсы шабуыл жасады.

Орталық әскерлер тобы оңтүстікке қарай алға жылжуда

29 шілдедегі хабарламаға сәйкес, операцияның басында Армиялар тобының Орталық 2-ші танк тобының бастапқы 953 танкісінің тек 263 танкісі 25 шілдеге дейін қызметке жарамды болып қалды. Бұл бөлімше осы уақытқа дейін 113 000 сарбаздан 20 000-ға жуық әскерді жоғалтты, ал алмастыру ретінде 10 000 сарбаз ғана алды. Сондықтан, Армиялар тобының оң (оңтүстік) қанатындағы 2-ші танк тобының қолбасшысы, генерал-оберст Хайнц Гудериан, Армиялар тобының қолбасшысына өзінің бөлімшелері 5 тамызға дейін жаңа операцияларды жүргізуге дайын емес екенін хабарлады. Жаудың көп саны мен логистикалық қиындықтарға тап болғандықтан, 30 шілдеде Гитлердің №34 директивасы Армиялар тобы Орталықтан екі танк тобын алдыңғы шептен алып, оларды флангтарға жылжыту үшін қайта құру мен жабдықтауды, сондай-ақ шектеулі шабуылдық операциялармен қатар, ең қолайлы позицияларда қорғанысқа көшуді талап етті. Мұндай бұйрықтардың мақсаты – неміс күштерін солтүстікте Ленинградқа, оңтүстікте Киев пен Украинаға шоғырландыру болды. Армиялар тобы Орталықтың оңтүстікке қарай жылжуы, майдан жағдайы мен майдан шебіндегі ірілі-ұсақтылықты ескере отырып, Қызыл Армия күштері уақытында ірілі-ұсақтылықтан эвакуацияламаса, өте кең аумақты қоршауға алып қою мүмкіндігін тудырды. Неміс Армиясының Бас штабы Мәскеуге басымдық беруіне байланысты, шығысқа қарай болашақ ілгерілеу үшін қажетті ресурстарды сақтау мақсатында, жаңа операцияға 2-ші танк тобына бастапқыда бөлінген бөлімшелердің саны шектелді. Гудерианның қарсылығына қарамастан, Гальдердің бұйрығымен тек 2-ші танк тобының бөлімшелері ғана қолданылуы керек еді, олар "Армиялар тобының басқа тапсырмаларында қажет емес және жауынгерлік дайындық пен жылдамдыққа ие". Кеңес әскерінің 5-ші армиясына қарсы тұру үшін Халдер Гомель мен Черниговтың қолжетімді бөліктерін басып алуға бұйрық берді. Гитлердің №34 директивасын орындау басталғанда, 6 тамызда Орталық Армия тобы, Германияның 2-ші армиясы және 2-ші танк тобының XXIV моторизацияланған корпусы Суж өзенін кесіп, Гомель бағытында шабуыл жасады. Гудерианның күштері, 3-ші және 53-ші бомбалаушы, 210-шы ауыр және 51-ші истребитель авиациялық қанаттарының әуе көмегімен, Кеңес Одағының 21-ші армиясын оңтүстікке қарай ығыстырып, Киев маңындағы оңтүстік майдан мен Смоленск шығысындағы Батыс және Резервтік майдандар арасындағы олқылықты құрастырып, Кеңес майданының алғы шебіне қауіп төндірді. 14 тамызда Ставка Батыс және Резервтік майдандар мен әлсіз Кеңес Одағының Орталық майданы арасындағы олқылықты толтыру арқылы немістердің ілгерілеуін тоқтатуға тырысты. Ол генерал-лейтенант Андрей Еременконың басқаруымен Брянск майданын құрды, оған барлығы он бес атқыштар дивизиясы, үш кавалерия дивизиясы, бір танк дивизиясы және бір әуе десанттық корпусы қарастырылды. Бұл майданға Рославльден солтүстікке бастап, Новгород-Сверскийге дейін оңтүстікке қарай 230 шақырымдық майдан сызығын қорғау міндеті жүктелді. Кеңес Одағының Орталық майданының қолбасшысы, генерал-полковник Федор Кузнецов, 15 тамызда Гомельді тастап кетуді шешті. Орталық майданның қалған күштерінің шегінуін қорғау үшін қалған кеңес арғы жасағы Гомельде немістерге қарсылық көрсетті. 16 тамызда Бок Германияның 2-ші армиясына Жлобин ауданында қажетті күштерді ғана қалдырып, қалған күштерімен оңтүстіктегі Гомельге шабуыл жасауға бұйрық берді. Алайда, сол күні Гомель аймағындағы Қызыл Армияның қарсылығы мен шабуылдары Германияның 2-ші армиясының XLIII және XIII армия корпустарының оңтүстікке қарай ілгерілеуін тоқтатты. Кеңес әскерлерінің Гомель аймағынан қашуына жол бермеу үшін Гудериан XXIV моторизацияланған корпусты Гомельден шығысқа қарай 120 км жердегі Стародубқа жіберді. Осы корпустың 3-ші танк дивизиясы 16 тамызда Стародубтан солтүстікке қарай 60 шақырым жерде орналасқан Меглиндегі жол тоғысын басып алды. Келесі күні батыстан келген қысымға қарамастан, неміс 10-шы мотопехота және 3-ші танк дивизиясы Гомель-Брянск темір жолының бір бөлігін басып алып, жойды. Гудерианның танк әскерлері мен 2-ші армияның жаяу әскерлері Стародубтан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жердегі Почепті басып алды және 18 тамызға дейін Гомель мен Стародубтың шеттеріне жетті, Кеңес Одағының 13-ші және 21-ші армиялары арасындағы байланысты үзу және Кеңес Одағының Орталық және Резервтік майдандары арасындағы үзілісті тудыру мақсатында. Сол күні Ставка Оңтүстік-Батыс майданының бір бөлігі ретінде генерал-майор Кузьма Подластың басқаруымен 40-шы армияны құрды, Гудерианның ілгерілеуін тоқтату үшін арнайы құрылды. Бұл күш әлсіреген, тек екі атқыштар дивизиясы мен әуе десанттық корпусынан тұрады, олар Днепр өзені аймағындағы бұрынғы шайқастарда қатты әлсіреген. 19 тамызда 3-ші танк дивизиясының кейбір бөлімшелері Стародубтан солтүстікке қарай 30 шақырым жердегі Онча маңында Қызыл Армия күштерімен қоршалды. Жағдай ушығуымен, 3-ші танк дивизиясының алдыңғы күштерінің бір бөлігі Стародубтан қашып, Ончаға қайтып келді. Ончадағы жағдай тұрақтанғанына қарамастан, Германияның 2-ші армиясының жаяу әскерлері Жлобин ауданындағы қақтығыстарға байланысты әлі де бұл жерден алыс болды, ал Қызыл Армия Меглин-Онча жолын әлі де тосып тұрды. Вермахттың жабдықталған желілері аймақтың нашар жолдарында танк күштерінің ілгерілеуімен бірге жүре алмады. Танк дивизияларының нашар техникалық жағдайы және танктерінің бұзылуға бейімділігі Гудерианның ілгерілеуіне қосымша кедергі келтірді. Осылайша, осы кезеңде Германия Армиясының Бас штабының XXIV моторизацияланған корпусына Гомельге қарай жылжуға берген бұйрығына қарамастан, бұл бөлімше мұны істей алмады. Германияның әртүрлі дивизиялары арасындағы үйлесімсіздік Гомель аймағындағы немістер үшін қиын жағдай тудырды. 3-ші танк дивизиясының логистикалық офицерінің 18 тамыздағы күнделігінде былай делінген: "Дивизияның жылдам ілгерілеуіне байланысты [жабдықталған] колонналар өзін үйлестіре алмайды". XXIV моторизацияланған корпусының жабдықталған колонналары осы ілгерілеу кезінде сағатына орташа есеппен 12 шақырымдық жылдамдықпен қозғалды. Келесі күні отын жетіспеуінен генерал-оберст Лео Гейр фон Швепенбург, XXIV моторизацияланған корпусының қолбасшысы, Гомельден шығысқа қарай 70 шақырым жердегі Новозибковты басып алу мүмкін емес екенін Гудериан штабына хабарлады. Гудериан бұл мәселені Бокқа хабарлады. Отын жетіспеуіне қоса, құрамдас бөлшектердің жетіспеуі 4-ші танк дивизиясының қызметке жарамды танктерінің санын 44-ке дейін, ал 22 тамызда 3-ші танк дивизиясында 60 танкқа дейін азайтты. Соңында, 21 тамызда XXIV моторизацияланған корпусының отын қажеттіліктері әуе көлігімен қайта толықтырылды және Стародуб 22 тамызда басып алынды. Гомельге соңғы неміс шабуылы 19 тамызда XIII армия корпусының солтүстік-батыстан және солтүстік-шығыстан шабуыл жасауымен басталды. 17-ші атқыштар дивизиясы қалаға батыстан және солтүстіктен еніп, қарқынды үй-үй шайқасына әкелді. Кешке қарай Қызыл Армия әскерлері қаланың оңтүстік бөлігіне ығыстырылды, онда олар қала ішіндегі Сож өзені арқылы барлық көпірлерді жоюға тырысты. Гомельде тағы бір күн шайқас жалғасты. Кеңес Одағының 21-ші армиясының қарсылығына қарамастан, 2-ші танк тобы мен Германияның 2-ші армиясы Гомельді 21 тамызға дейін толығымен басып алды. Қаланың қалған Қызыл Армия элементтерін тазалау Германияның 131-ші атқыштар дивизиясы жүзеге асырды. Гомельді қорғаған кеңес әскерлерінің үштен бірі немістермен қоршалып, жеңілді. Осы позицияда немістер шамамен 50 000 Қызыл Армия сарбазын тұтқынға алды. Гомельді басып алғаннан кейін, Германияның 2-ші армиясы, Припять батқалықтарының оңтүстік-батысындағы Мосирдің солтүстігіндегі Германияның 2-ші армиясының солтүстік қанатынан қатты қысымға ұшырап, шығысқа қарай шегіне бастады.

Гудерианның Украинаға кіруі

21 тамызда Гитлер Германияның 2-армиясы мен 2-панцерлік тобына Украинаның оңтүстігіне қарай жылжуға бұйрық берді. Бірақ, 23 тамызда неміс армиясының Жоғарғы Бас Штабы, оңтүстікке және Мәскеуге бірдей шабуыл жоспарлап, 2-панцерлік тобын бөліп, XLVIII моторизацияланған корпусын Смоленск аймағында мобильді резерв ретінде қалдыруға бұйрық берді. Сол күні Гудериан, мұндай бұйрықтан хабарсыз, Вольфсшанцеде Гитлермен кездескенде, оның панцерлік тобы біріктірілген күйінде қалатыны туралы уәдесін қайта естіді. Келесі күні Гудериан Жоғарғы Бас Штабтың бұйрығын біліп, дереу корпустың Германияның 4-армиясына қосылуын сұрады. Бірақ Гудерианның наразылығын Бок қабылдамады. 2-панцерлік тобы 25 тамызда оңтүстікке қарай жылжуын жаңартты, Гомель мен Стародуб арқылы Кеңес Одағының орталық майданына шабуыл жасап, оны Десна өзеніне қарай шатақтап кері шегіндірді. Десна өзені Гудериан күштерінің Украинаға кіру жолындағы маңызды табиғи кедергі саналды. 25 тамызда 3-панцерлік дивизия осы өзеннің жағасындағы Новгород-Сверскийге жетті. 2-панцерлік тобының алғашқы хабарлары бойынша, Десна өзеніндегі маңызды көпір қираған еді. Алайда, 800 метрлік көпірдің 26 тамыз күні таңертең 3-ші танк дивизиясы бұзылмаған күйінде басып алынғаны хабарланды. Гудериан бұл жаңалықты «күтпеген және қуанышты» деп атады. Осы жетістіктен кейін 3-панцерлік дивизиясы көпір басын қорғау үшін фронтын өзеннен сегіз шақырымға кеңейтті. Келесі күні Кеңес әскері өзеннің шығыс жағалауын қайтарып алып, көпірін жоюға тырысты. Неміс фронты кері шегінді, бірақ соңынан немістер шабуылды тойтарды. Неміс 10-шы моторизацияланған жаяу әскер дивизиясы Новгород-Сверскийден оңтүстік-батысқа қарай 50 шақырым жердегі Куруп маңындағы Десна өзеніндегі тағы бір өткелді басып алды. 30 тамызда бұл дивизия оңтүстікке жеке жолмен ілгерілеуге тырысты, бірақ тікелей Еременконың шабуылдық майдан шебімен соқтығысып, кері шегінді. Бок пен Гудерианның күнделіктерінде көрсетілгендей, бұл дивизия Десна өзенінің оңтүстігіндегі көпір басын төрт жау дивизиясының шабуылынан қорғай алмады. Бұл шабуыл XXIV моторизацияланған корпустың 3-ші танк дивизиясы мен 10-шы моторизацияланған жаяу әскер дивизиясын соншалықты әлсіретті, олар біраз уақытқа қорғаныс позициясына көшті.

Неміс әскерлерінің Оңтүстік тобы Днепрден өтеді

Тамыз айының соңында 6 армиядағы 50-ден астам дивизиядан тұратын кеңестік Оңтүстік-Батыс майданы үшбұрышты құрылымдалып, шыңы Киевтен батысқа қарай 500 км тереңдікте орналасқан. Бұл майданның ұзын қанаттарына солтүстіктен 2-ші неміс танк тобы мен 2-ші армия, батыстан 6-шы неміс армиясы, оңтүстіктен 1-ші неміс танк тобы мен 17-ші армия шабуыл жасады. Жаңа неміс операциясы басталғанға дейін, кеңестік Оңтүстік-Батыс майданы қиын жағдайда болды және жартылай қоршалған. Кирпоностың ең күшті құрамалары батыс аймақтарда орналасқан, олар майданның сыртқы қанаттарындағы неміс танк күштерінің қауіп-қатеріне тап болмады. Кирпонос бұл жағдайды білген, бірақ Кеңес Жоғарғы Бас қолбасшылығы оған тиімді әрекет жасауға мүмкіндік бермеді. Будённый мен Кирпоностың Ставкаға 5-ші армияны қысқа желілерге қайтарып алуды қайталап сұрағаннан кейін, және Кеңес Жоғарғы Бас қолбасшылығының 19 тамыздағы келісіміне сәйкес, неміс күштері 23 тамызда Днепрден шығысқа қарай өтті. Неміс 6-шы армиясының қолбасшылығы 18 тамызға дейін кеңес 5-ші армиясының шегінуін күтпеді. Бұл кездегі әскери-техникалық жағдайды ескеріп, солтүстікке қарай бағытталатын әскери-техникалық бағытты анықтады. Аймақтағы жолдардың нашарлауы 6-шы армияны кешіктірді. Кеңес 5-ші армиясы Днепрдің үстіндегі ағаш көпірді жоя алмады, ал көпірге неміс 6-шы армиясының LI армия корпусы мен 11-ші танк дивизиясының күштері шабуыл жасады, бұл оны басып алуға әкелді. Кирпонос көпірді жоюға барлық әуе күштерін бұйырды, ал кеңес Il-2 ұшақтары көпірді өрт сөндіруші бомбалармен жойып, Днепр өзенін артында өткен неміс әскерлерін кесіп тастады. Бұл әскерлер неміс инженерлері 2 қыркүйекке дейін көпірді жөндегенге дейін он күн бойы Днепр мен Десна арасындағы батпақтарда басқа неміс бөлімшелерінен оқшауланды. 26 тамызда Оңтүстік армиялар тобының солтүстік қанатындағы неміс 6-шы армиясының XVII армия корпусы Киевтен солтүстікке қарай 110 км жердегі Чернобыльді басып алды. 1 қыркүйекте Оңтүстік армия тобының штаб бастығы генерал-лейтенант Георг фон Суденстерн сол жақ қанатын үйлестіру үшін армия тобының ортасындағы 2-ші армиямен байланысқа түсті. Ол өзеннен өту үшін қажетті жабдықтың жетіспеушілігіне байланысты Оңтүстік армия тобының 6-шы армиясы мұны жүзеге асыру үшін неміс 2-ші армиясының көмегіне тәуелді екенін мәлімдеді. Қосымша құрал-жабдықтардың жетіспеушілігіне байланысты 1-ші танк тобының моторизацияланған корпусы 27-28 тамыз аралығында бірнеше күн бойы демалып, қайта құрылды. Осы арада, Киев аймағындағы Вермахт операциясының солтүстік бөлігіндегі Гудерианның бронетанк оғы ретінде XXIV моторлы корпусы 25 тамызда жаңа операцияны бастады. Алайда, Днепр өзенінің шығысында және Киевтің солтүстігінде қиын географиялық жағдайларға байланысты Рундштедт кеңес күштерінің шығысқа қашуына алаңдай бастады. Кеңес 5-ші армиясының күшті қарсыласы мен неміс 2-ші және 6-шы армияларының логистикалық проблемалары бұл алаңдаушылықты күшейтті. 28 және 29 тамызда ол 1-ші танк тобына және 6-шы және 17-ші армияларға Днепр өзенін мүмкіндігінше көп жерден кесіп өтуге бұйрық берді. 1 қыркүйекте 1-ші танк тобына қайта құру кезеңін аяқтап, майдан шебінде қайта тұру туралы бұйрық берілді. Бұл Оңтүстік армия тобының командасы "соңғы қалған күштерімен" және демалыссыз сарқылып қалған күштерін пайдалануға шешім қабылдады дегенді білдірді. Неміс 17-ші армиясының LII армия корпусы 31 тамызда Киевтен оңтүстік-шығысқа қарай 280 шақырым жерде, Кременчуктан оңтүстікке қарай Днепрдің Дрифкадағы өткелін басып алды. Оңтүстік армия тобының танк күштері бұл көпірдің басын 4 қыркүйекте нығайтып кеңейтті. Осы қауіпке тап болған маршал Будённый генерал-майор Фекленконың қолбасшылығындағы 38-ші армияға өзеннен өткен неміс күштерін жоюға бұйрық берді. Алайда бұл әскердің күш-қуаты жетпеді, сондықтан 8 қыркүйекке жоспарланған қарсы шабуыл жасалмады. Кеңес қарсылығының күшейуі және Қызыл Армияның ең жақсы әскерлерін қайта бөлуін білу немістерді тамыз айының соңында жағдайды бағалауды өзгертуге мәжбүр етті және Сталиннің Кеңес күштеріне Днепр өзенінің желісін сақтауға бұйрық бергенін анық көрсетті. Бастапқыда Рундштедт 17-ші армияны Кременчуг көпір басы арқылы Гудерианға қарай солтүстікке жіберуге жоспарлаған, сондықтан 1-ші танк тобы шығысқа қарай Днепропетровск көпір басы арқылы шабуыл жасайтын. Осыған сәйкес, 4 қыркүйекте Оңтүстік армия тобы 17-ші армияға Орта Днепр аймағы мен Киевтегі жау күштерін қоршау үшін Миргород-Лубны бағытында шабуыл жасауға бұйрық берді. 1-ші танк тобы бұл қозғалыстың оң қанатын Красногорад арқылы Полтаваға қарай бағытталған шабуылмен қамтамасыз етуі керек еді. 8 қыркүйекте Оңтүстік армия тобының штабында Браухич пен Хальдердің қатысуымен өткен кездесуде 17-ші армия мен 1-ші танк тобының рөлдерін ауыстыруға шешім қабылданды. Бұл өзгерістің мақсаты жауды мүмкіндігінше жылдам қоршауды аяқтау болды. Сонымен қатар, 1-ші танк тобының Ромныға, солтүстікке қарай 200 км қашықтықтағы жерге жылжуы және оңтүстікте Лубныден 100 км қашықтықтағы желіні ұстауы, осы аймадан жаудың күшті шабуылдарының жолын кесу үшін шешім қабылданды. 17-ші армияның төрт жаяу әскер дивизиясы Лубныден оңтүстікке қарай қоршау сақинасының қалған бөлігін ұстауға бұйрық берілді, ал оның басқа алты жаяу әскер дивизиясы шығысқа қарай Харьковқа қарай жылжуы керек еді. Жаңа операцияның басталу күні 11 қыркүйекке белгіленді. Хальдер кездесуден кетпес бұрын, Рундштедт одан Киев аймағындағы операциялардың басқаруын біріктіру үшін 2-ші армия мен 1-ші танк тобын өзіне бағынуын сұрады, бірақ бұл сұраныс қабылданбады. Оңтүстік армия тобына әуе қолдау көрсету үшін V әуе корпусының Люфтваффесі Кировоград пен Уман қалаларындағы жаңа базаларға орналастырылды. Неміс 17-ші армиясының LII, LV және XI армия корпусының бір бөлігі 10 қыркүйекте Оңтүстік армия тобының майдан шебінің ортасында Днепрді кесіп өтті. 1-ші танк тобы, XLVIII моторлы корпусының 16-шы танк дивизиясының күштерімен басқарылатын, 11 қыркүйекте Днепрді кесіп өтуге кірісті. 12 қыркүйекке дейін Оңтүстік армия тобы кеңес Оңтүстік-Батыс майданының оңтүстік қанатындағы 38-ші армияның 5-ші гвардиялық және 4-ші кавалериялық дивизиясына қарсы осы аймақта 20 дивизияны шоғырландырды. Жаңбыр, лайлы жолдар, логистикалық проблемалар және Қызыл Армияның жергілікті қарсы шабуылдары Оңтүстік армия тобының ілгерілеуін белгілі бір деңгейде тежеді. 16-шы танк дивизиясы XLVIII моторлы корпусының бронетанк оғы ретінде пайдаланылды және бастапқыда сәттілікке жетті, бірақ жанармаз таусылғаннан кейін қайта толықтыру үшін тоқтады. Осы уақытта 1-ші танк тобының танктерінің саны 331 құрады, бұл 22 маусымдағы бастапқы күшінің 53% құрады. Қажетті жабдықты жинағаннан және қолайлы көпір салғаннан кейін, лейтенант-генерал Вернер Кемпф басқаратын XLVIII моторлы корпусы шабуылды жаңартты.

Брянск майданындағы кеңестердің қарсы шабуылдары

Қызыл Армияға солтүстік (Великие Луки ауданы) және оңтүстік (Рославль, Крычев, Жлобин, содан кейін Гомель) флангтардағы Армиялар тобының Орталық іс-қимылдары нәтижесінде келтірілген шығыннан басқа, Кеңес басшылығы бұл шабуылдарды маңызды Смоленск-Мәскеу осінен назарды немесе ресурстарды аудару үшін жасалған тактикалық қадамдар деп есептеді. Осы уақытқа дейін Кеңес аға офицерлері Гудерианның оңтүстікке қарай жылжуы Брянскке, содан кейін Мәскеуге шабуыл мақсатында жасалғанын ойлады. Сондықтан Брянск майданы Мәскеу осін оңтүстік-батыстан қорғауға жауапты болды және 2-панцерлік топтың Кеңес Одағының Оңтүстік-Батыс майданының солтүстік флангіне енуіне жол бермеді. Сонымен қатар, Киев ауданында әскерлерді сақтап, Кеңес Жоғарғы Бас қолбасшылығы оларды Мәскеуге қарай жылжыған Армиялар тобының Орталық бөлігінің оңтүстік флангіне қарсы пайдалануды жоспарлады. Бірақ Қызыл Армияның күткеніне қарамастан, Гудериан қарсылық аз болса да, оңтүстікке қарай шабуылдауын жалғастырды, кеңес әскерлерін күтпеген жағдайға түсірді. Дегенмен, Сталин Кирпонос Киевті қандай құнмен болса да қорғауын жалғастыруын талап етті және Брянск майданы Брянск осін қорғаумен қатар, солтүстік және Оңтүстік-Батыс майдандарға қауіп төндіретін жау күштерін жеңіп, жоя алады деп сенді. Сталин Гудерианның шығыс флангіне қарсы Брянск майданының толыққанды шабуылдарын бұйырған жоқ, майдан күштерін Армиялар тобының Мәскеуге қарайғы болашақ шабуылын тоқтату үшін сақтап қалу мақсатында. Батыс майданы генерал Семен Тимошенконың, Резерв майданы генерал Жуковтың, ал Брянск майданы генерал Еременконың басқаруында болды. 25 тамызда Ставка оларға Гудерианның шабуылын тоқтату үшін Смоленск-Ельня-Новозибков бағытында шоғырланған қарсы шабуылдар жасауды және осы процесте Армиялар тобының Орталық бөлігінің барлық күштерімен күресуді бұйырды. Осыған сәйкес, Кеңес Одағының Орталық майданы таратылғаннан кейін және оның құрамына Кеңес Одағының 21-ші армиясы қосылғаннан кейін, Брянск майданына 2-панцерлік топты тікелей шабуыл жасау арқылы жеңіп, Киевтің солтүстігіндегі қорғанысты нығайту тапсырылды. Бұл операция солтүстіктегі Жуковкадан оңтүстіктегі Ямполға дейінгі өте кең майдан бойында жүргізілуі тиіс еді. 26 тамызда Ставка Брянск майданынан Стародубтағы Гудериан күштерін қоршап алып жоюды және Кеңес Одағының 13-ші және 21-ші армияларының флангтарын жақындатуды сұрады. Бұл бұйрық Брянск майданының құрастырылуы толыққан жоқ кезде берілді, оның іске асырылуы Қызыл Армия күштерін бөлік-бөлікпен пайдалануға әкелер еді. Брянск майданының негізгі бөлігі мен бұрынғы Орталық майданның күшейткіштері арасында үлкен алшақтық болды, және тек Кеңес Одағының 50-ші армиясы ғана жаңа және тұрақты шабуылға қабілетті болды. Ставка осы қиындықтарға қарамастан қарсы шабуылдарды жалғастыруды талап етті. Жалған ақпарат Қызыл Армияны немістердің Брянск майданының оң (солтүстік) флангіне күшті соққы беруді жоспарлап отырғанына сендірді. Сондықтан Шапошников Еременкоға осы бөлімді 50-ші армиямен күшейтуді бұйырды. Бұл әрекет армияны қауіпті аймақтан қауіпсіз аймаққа көшіруге мәжбүр етті, ал Брянск майданының қарсы шабуылы маңызды кезеңде әлсіреп қалды. Брянск майданының алғашқы қарсы шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін, 28 тамызда Ставка Брянск майданының 450 ұшағымен неміс танктеріне қарсы кем дегенде 100 DB-3 бомбалаушы ұшағымен жаппай әуе шабуылына бұйрық берді. 29 тамыз бен 4 қыркүйек аралығында Кеңес әуе күштері 2-панцерлік топқа қарсы 4000-нан астам шабуыл жасады. Соғыстан кейін Еременконың бұл ауқымды әуе шабуылының "өте тиімді" болғанын айтқанына қарамастан, бұл кеңестік әуе шабуылдары Гудерианның алға жылжуына аз әсер етті. Осы шабуылдар кезінде 55 Кеңес ұшағы атып түсірілді, ал тағы 57 ұшақ немістердің сегіз Кеңес әуе базасына жасаған шабуылдарынан жойылды. Осы нәтижесіз әуе операциясынан кейін екі күннен кейін Ставка бүкіл Брянск майданына Рославль және Стародубқа қарсы тағы да қарсы шабуыл жасауға және Гудериан күштерін Почеп, Новгород-Сверский және Новозибковта жоюға, содан кейін 15 қыркүйекке дейін Петрович-Климовичи-Шерс желісіне жетіп алуға бұйырды. Еременко қарсы шабуылды 2 қыркүйекте бастауға бұйырды. Брянск майданының екі соққы тобы 140 километр қашықтықтағы екі бағытта әрекет етті. Басқа жерде, 30 тамызда Кеңес Одағының 108-ші танк дивизиясы Гудерианның шығыс флангісіндегі XLVII моторизацияланған корпусының 17-ші танк дивизиясына қарсы 90-нан астам танк, соның ішінде көптеген KV-1 ауыр танктерімен шабуыл жасады, оларға неміс танкқа қарсы қарулары тиімсіз болды. Бұл шабуыл неміс шебінде 2 километрке дейін бұзушылық жасады және неміс корпусын екіге бөлу мүмкіндігіне алаңдады. 17-ші танк дивизиясының ертесі күні жасаған қарсы шабуылы Кеңес танктерінің басымдығына байланысты тиімсіз болды және 11 неміс танктерінің жоғалуына әкелді. 1 қыркүйекте XLVII моторизацияланған корпусының тағы бір дивизиясы - 18-ші танк дивизиясы, Кеңес Одағының 4-ші атқыштар дивизиясымен соқтығысты, ол танк дивизиясын қолдау үшін аймақта болды. Ақырында, екі танк дивизиясының оттық шоғырланған шабуылы мен Люфтваффе әуе күштерінің қолдауымен Еременко танктерінің шабуылы екі тарапқа да үлкен шығын келтіріп, тойтарылды. Шатасқан операциялық жағдайларға байланысты Брянск майданының қайта құрылуымен көптеген жабдықтау проблемалары туды, олар операция басталғанға дейін шешілмеді. Сондықтан Еременко қарсы шабуылды 3 қыркүйекке дейін кейінге жылдыруды сұрады, бұл кеңес басшылығымен келісілді. Дегенмен, Ставканың қысымымен Еременко тағы да қарсы шабуылды 2 қыркүйекте бастауға мәжбүр болды. Екі сағаттық артиллериялық оқ жаудырылғаннан кейін, екі соққы тобы тікелей Гудерианның алға жылжу күштеріне шабуыл жасады. Нашар әуе қолдауы, үйлесімсіз шабуылдар және басқа факторлар Брянск майданының осы қарсы шабуылының сәтсіз аяқталуына әкелді, XLVII моторизацияланған корпусы осы шабуылдарды тойтарып тастады. Осы қақтығыстар кезінде Кеңес Одағының Брянск майданының бронетехникасы жойылды, ал Гудерианнің танктері оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырды.

Вермахт операциясының жалғасуы туралы талқылау

26 тамызда Гудериан тағы да неміс әскерінің жоғарғы басшылығынан XLVI моторизацияланған корпусын босатуды сұрады, бірақ тағы да бас тартты. 27 тамызда ОКХ штаб-пәтерінің бас квартирмейстері генерал-майор Фридрих Паулюс 2-ші танктік топтың штаб-пәтеріне келген кезде Гудериан тағы да қосымша күштер беруді өтінді. Гудерианның сөзіне қарағанда, оңтүстік-батысқа қарай жылжып жатқан неміс 2-ші армиясы 2-ші танктік топтан операциялық тұрғыдан алшақтап, енді XXIV моторизацияланған корпустың оң қанатынан бөлініп кеткен, бұл олардың арасында 75 шақырымдық қашықтыққа әкеп соқты. Ол XXIV моторизацияланған корпустың сол (шығыс) қанатының да осындай қауіптің астында екенін атап өтті. Гудериан шешім ұсынды: XIII және XLIII корпустарын, сондай-ақ 1-ші атқыштар дивизиясын 2-ші армиядан өзінің басқаруына беру. Гудериан сондай-ақ XLVI моторизацияланған корпусын қайтару туралы өтінішін қайталады, ал Паулюс осы өтініштерді қолдауға келісті. Сол күні Гудериан Орталық әскер тобының штаб бастығы генерал-майор Ханс фон Грайфенбергке хабарласып, сондай-ақ қосымша күштер сұрады. Армия тобының орталығының ұзақ қорғаныс шебіне көрсетілген қысымды және мобильді резервке қажеттілікті ескере отырып, Бок, Хальдермен кеңескеннен кейін, бастапқыда тек 1-ші атқыштар дивизиясын XXIV моторизацияланған корпустың оң қанатына жақындатуға келісті. 29 тамызда Гудериан талаптарын тағы да қойғанда, Бок Гудерианның өтінішін қабылдамады, XXIV моторизацияланған корпустың 2-ші армияға оң қанатында ешқандай қауіп жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, Бок келесі күні Гроссдойчланд жаяу әскер полкінің Гудерианға берілуіне келісті. 30 тамызда неміс әскерінің Бас штабының Операциялар бөлімі Орталық әскер тобына 2-ші армияның бөлімдерін 2-ші танктік топтың басқаруына қоюға дайындық жасауды бұйырды, 2-ші армия Десна өзенін кезіп өткеннен кейін, «Оңтүстік әскер тобымен операцияларды жалғастыру үшін». Штаб-пәтерлер мен «Десна өзенінің оңтүстігіндегі операцияларды жалғастыру үшін қажет емес 2-ші армияның бөлімдері» Орталық әскер тобының табельінде қалды. Бұл «қажетті дивизиялардың» саны Оңтүстік әскер тобының талаптарына байланысты болды, оларды шешім қабылдаудың алдыңғы қатарына қойды. Осы арада шығысқа қарай Мәскеуге қарай жылжу мәселесі неміс әскерінің жоғарғы басшылығында кеңінен талқыланды. Жоспар бойынша 2-ші танктік топ пен 2-ші армия Нагин-Конотоп теміржолында тоқтауы керек болды, содан кейін кеңес Оңтүстік-Батыс майданының қоршауына аяқталып, Орталық әскер тобының қалған бөлігімен бірге шығысқа қарай жылдамдауы керек еді. Осыған байланысты, әскер Бас штабының директивасы туралы хабардар болғаннан кейін, Гитлер 30 тамызда Браухитцке Десна өзені маңындағы Орталық әскер тобының күштерін Украинадағы операцияларға пайдалануға болмайтынын, бірақ Мәскеуге қарай жылжуға дайын болуы керек екенін мәлімдеді. Бастапқыда Мәскеуге қарай жылжуды қалаған Бок енді оңтүстікте операциялық мүмкіндіктерді көріп, осы жоспарға қарсы болды. Ол Гудерианның қозғалысын қайтарылмайтын деп санады және күш-қуатын уақытты қажет ететін және қымбат қайта орналастыруды болдырмау үшін оңтүстікке шабуылды аяқтауға қатты ұмтылды. Гитлер Гудерианға оңтүстікке қарай жылжуға және 1-ші танктік топқа қосылуға рұқсат берді.

Гудерианның алға жылжуының жалғасы

Осы уақытта XLVII моторизован корпусы Panzer Group 2-нің ұзын сол (шығыс) фланғын қорғауға ғана жауапты болғанда, Гудерианның бронетанктік қиыны ретінде XXIV моторизован корпусына бар болғаны 86 операциялық танк қалды. Бұл "Барбаросса" операциясының басындағы 3-ші танк дивизиясының танктерінің жартысынан да аз болатын. Сол кезде осы корпустың тек 4-ші танк дивизиясы ғана шабуылға қабілетті еді. Сондықтан сол күні кешке Бок мәжбүрліктің астында Гудерианға "Райх" СС танк дивизиясын жіберуге келісті. Бок 2 қыркүйектегі баяндамасында Гудериан Panzer Group 2-нің жағдайын соншалықты күңкей деп сипаттады, армия тобының командирі Гудериан күштерін ОКХ-дан тактикалық түрде кері шегінуге рұқсат алуды ұсынды, осылайша осы күштер неміс 2-армиясының сол фланғын қолдауға мүмкіндік алатын еді. Гудериан бұл ұсынысты дереу қабылдамады және бұл мүмкіндікті пайдаланып, күш-жабдықтарды күшейту туралы бұрынғы өтінішіне қайта оралды. Ақырында, Гудерианның баяндамасының ықпалымен Бок 2 қыркүйекте XLVI моторизован корпусын босатуға келісті. Десна өзеніндегі өткелде төрт күн тоқтағаннан кейін және жеткілікті жабдықталғаннан соң, Panzer Group 2-нің оңтүстікке қарай жылжуы 31 тамызда жаңартылды. Гудерианның шабуылы Брянск майданын ығыстырып, 2 қыркүйектің соңында совет 180-ші танк дивизиясын жартылай қоршауға түсірді, сонымен қатар оның 4-ші атқыштар дивизиясына ауыр нұқсан келтірді. 6 қыркүйекке дейін Брянск майданының жылдам әскерлері қоршауға алынып, өмір үшін күресті. Гудериан күштері Украинадағы оныншы күніне дейін шамамен 30 000 совет әскерін тұтқынға алды. Осыдан кейін Сталин Ерёменконы қатаң сынап, мүмкіндігі болса, әскерлерін қоршаудан шығарып, жаман ауа райында да барлық қолда бар авиацияны пайдалануға бұйырды. Осы кезде 108-ші танк дивизиясында бар болғаны 16 танк және 5 бронетранспортты машина болды, ал 141-ші танк бригадасында 38 танк қалды. Ерёменко әскерлерін босату үшін, рұқсатсыз кері шегінген өз күштеріне атыс ашқан жол тосу бөлімдерін қолдану сияқты, соңғы шараларға баруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 4 қыркүйекте Сталинге баяндама жасаған Будённый өз фланкіне төнген қауіпті сипаттап, дереу күш-жабдықтар сұрады. Бұл мүмкін болмағандықтан, Будённый Батыс майданының 37-ші және 26-шы армияларынан төрт дивизияны ауыстырып, өзіне резервтік күш құруға рұқсат сұрады. Сталиннің тапсырмасымен Шапошников Будённыйдың екі өтінішіне де қарсылық көрсетті. 6 қыркүйекте, КСРО 21-ші армиясы Оңтүстік-Батыс майданының басқаруына берілген кезде, Кирпонос осы армияға батыстан 3-ші және 4-ші танк дивизияларының XXIV моторизован корпусының артқы жағына шабуыл жасауға бұйрық берді. Кирпонос әрекеттері Гудерианның бронетанктік күштерінің қозғалысына әсер етпеді және олар келесі күні Сайм өзенін кешіп өтті. Қауіпті жағдайға тап болған Кирпонос 7 қыркүйекте өз күштерін Киевтен солтүстікке қарай Десна өзенінің шығыс жағына қайтаруға рұқсат сұрады. 8 қыркүйекте Черниговтың неміс 2-ші армиясының қолына түскеннен кейін, Шапошников 9 қыркүйекте Оңтүстік-Батыс майданына Жоғары Бас Қолбасшылық Бесінші армияны және совет 37-ші армиясының оң жақ фланғын Десна өзенінің шығысына, неміс 6-шы армиясынан алыстату және оның фронтының бағытын солтүстікке бұрып, Panzer Group 2-нің жылжуына қарсы тұру үшін кері тарту туралы шешім қабылдағанын хабарлады.

Советтер одағының оңтүстік-батыс майданының құрбандығы

Кеңес Оңтүстік-Батыс майданы 800 шақырымнан астам фронтты қорғады. 11 қыркүйекте Будённый Сталинге телеграмма жіберіп, оңтүстік-батыс майданының қоршалуына тек қуатты күштер ғана тосқауыл бола алатынын, ал майданның қазіргі күштері жеткіліксіз екенін хабарлады. Егер кеңес жоғарғы басшылығы осы аймаққа қажетті резерв күштерін жібермесе, оңтүстік-батыс майданын кері шегіруге тура келетінін, ал осы мәселені кешіктіру майдан күштерінің жоғалуына және көптеген жабдықтау бөлімшелерінің қирауына әкеледі деп мәлімдеді. Будённый Днепр өзенінен Пасель өзеніне қарай 250 шақырымға шегінуге рұқсат беруді сұрады. Бірақ Сталин Кирпоносқа Ставканың рұқсатысыз Киевті тастамауды және көпірлерді бұзбауды бұйырды. Сталиннің пікірінше, оңтүстік-батыс майданы Днепр өзенінен шегінсе, немістер оның шығыс жағалауында тез бекінетін болады. Соның салдарынан майдан кері шегінген кезде екі бағыттан емес, үш бағыттан дұшпанның қысымына ұшырайды. Сонымен қатар, немістер үйлесімді түрде әрекет етсе, 667 000 әскерді Пасель өзенінің артына шығару мүмкін болмайды, кеңес әскері қоршалатын болады. Умандағы 6-шы және 12-ші кеңес армияларының қоршалуын осындай шегіну әрекетінің салдары деп есептеді және мұндай қателік қайталанбауы керек деп тапты. Сталин Пасель өзеніндегі қорғаныс шебінің дайын емес екенін де ескерді. 13 қыркүйекте Жуковтың ұсынысымен және Сталиннің бұйрығымен Ставка Будённыйды маршал Семен Тимошенкомен алмастырды, бірақ шегінуге рұқсат бермеді. Тимошенко күштердің келіп жеткізілетініне сеніп, Брянск майданының қарсы шабуылы сәтті болады деп ойлап, оңтүстік-батыс майданының шегінбеуіне келісті. Алайда, оған тек бір атқыштар дивизиясы және 100 танк бар екі танк бригадасы ғана берілді. Брянск майданының барлық танк бригадаларында барлығы 20 ғана танк қана болды, күштердің жетіспеуі анық болды.

Қоршауды аяқтау

12 қыркүйекте Ставка 55-ші армиядан 13-ші армияға танк бөлімшелерін көшіріп, Брянск майданының шабуыл жоспарын өзгертті және Еременкоға Рославль бағытындағы шабуылдарын тоқтатуды бұйырды. Өз күштерін қайта ұйымдастырып, Гудерианның сол жақ қанатын 18 қыркүйектегі шабуылдың нәтижесінде пайда болған олқылықты жабу үшін және Оңтүстік-Батыс майданының бөлімшелерімен байланысу үшін қайтадан нысанаға алуды бұйырды. Еременконы ынталандыру үшін Ставка оны генерал-полковник шеніне көтерді және Брянск майданына қосымша күштер жіберді. Жаңбырдың кешіктіруінен кейін, Орталық армия тобының 16-шы танк дивизиясы Днепр өзенінің көпірінен солтүстікке қарай 20 шақырымға жылжып, Кеңес әскерінің 297-ші атқыштар дивизиясын жеңді. Олар кешке қарай Киевтен оңтүстік-шығысқа қарай 230 шақырым жердегі Хорол қаласына жетті. Дивизия 38-ші армияның штабын басып алды, бірақ оның командирі Фекленко қашып кетті. Келесі күні Орталық армия тобының 14-ші танк дивизиясы Хоролдан солтүстікке қарай 30 шақырым жердегі Любниге жетті. Кеңес әскерінің Оңтүстік-Батыс майданының жабдықтау желілеріне шабуыл жасап, бұл дивизия 1500 сарбазды, 600 жүк көлігін, 70 зеңбірек пен 3 ұшақты тұтқынға алды. 9-шы танк дивизиясы 16-шы және 14-ші дивизиялардың артынан ерді. Бұл шабуылдар Клейсттің 1-ші танк тобындағы күштерінің Кеңес әскерінің 38-ші және 6-шы армиялары арасында 20 шақырымдық олқылықты жасады және оларды солтүстіктегі Армия тобының орталығындағы 3-ші танк дивизиясындағы генерал-майор Уолтер Модельдің күштерінен 40 шақырым ғана қалады. Сол уақытта Қызыл Армияның қарсыласы күшейіп, қатал әуе шайқасы жүріп жатты. 16-шы танк дивизиясы Любниде НКВД элементтерінің қасарысқан қарсылығына тап болды, ал Ромныйдан 3-ші танк дивизиясының ілгерілеуі екі күнге созылды. Осы қиындықтар 13 қыркүйекте екі танк тобын біріктіру жоспары неміс армиясының Жоғарғы Бас штабының жоспарына орындалмауына себеп болды. 3-ші танк дивизиясының шағын ұрыс тобы, үш танк, сегіз бронекөлік барлау машинасы, алты артиллерия және танкіге қарсы ротадан тұрады, оңтүстікке қарай жылжып, Лухвица қаласын және Сула өзеніндегі көпірін басып алды. Бұл жерде күш жетіспеуіне байланысты Гудериан шығыс фланғының солтүстік бөлігінде 90 шақырымдық шегіністі ұстап тұрған 18-ші танк дивизиясын жаяу әскермен алмастыруды сұрады, соның арқасында танк дивизиясы Ромниге қарай жылжуға мүмкіндік алады. Армия тобының басшылығы бұл сұранысқа қарсы болды, өйткені бұл дивизияның мақсатты нысанадан алыстауы және Мәскеуге қарсы шабуыл алдында мүмкіндігінше аз шығын көруіне байланысты. 14 қыркүйек күні таңертең Кеңес әскерінің Оңтүстік-Батыс майданының штаб бастығы генерал-майор Василий Тупиков Шапошниковке жеке телеграмма жіберіп, былай деді: "Апат басталды және бірнеше күн ішінде сізге көрінеді". Шапошников жауап ретінде Тупиковты "нашарлыққа ұшыраған" деп сипаттап, барлық деңгейдегі басшылықта "тынығу және үрейге берілмеуге" және Кеңес әскерінің 21-ші және 5-ші армияларының шегінуін тоқтатуға шақырды. Ол Кеңес әскерінің Оңтүстік-Батыс майданының күштеріне "артқа бұрылып қарамауға" және "11 қыркүйектегі Сталиннің бұйрығын орындауға" шақырды. 15 қыркүйекте Тимошенко қысымға ұшырап, бұрынғы пікірін толығымен өзгертті және Мәскеудегі Шапошниковке Кеңес әскерінің Оңтүстік-Батыс майданының дереу шығарылуын қалайтынын айтты. Осы уақытта, неміс 6-шы және 2-ші армияларының қысымымен, Кеңес әскерінің Оңтүстік-Батыс майданының солтүстік қанаты біртіндеп құлдырап жатты. Неміс 17-ші армиясы да Кременчуг көпірінен солтүстікке қарай баяу жылжуды бастады. Неміс 17-ші армиясының XI армия корпусы үш жаяу әскер дивизиясымен 13 қыркүйекте 1-ші танк тобының басқаруына берілді, қоршаудың шығыс жағын қорғауды қамтамасыз ету үшін. 14 қыркүйек күні сағат 18:00-де 18-ші танк дивизиясының шағын ұрыс тобы Любниден солтүстікке қарай 16-шы танк дивизиясының инженерлік ротасына жетті. Алайда, солтүстік және оңтүстік шүмектерінің алғашқы авангардтық бөлімдерінің кездесуі символдық болды және екі шүмектің негізгі бөлігі арасында салыстырмалы түрде үлкен кеңістік болды. Келесі күні 9-шы танк дивизиясының басқа бөлімдері солтүстікке қарай жылжып, байланысты нығайтты. 16 қыркүйекте 3-ші және 16-шы танк дивизияларының толық байланысуымен, Лухвицаның оңтүстігінде 1-ші және 2-ші танк тобының бронетіректері Киевтен оңтүстік-шығысқа қарай 120 шақырым жерде қоршау сақинасын аяқтады, соның салдарынан бес армияны, 5-ші, 21-ші, 26-шы, 37-ші және 38-ші армияларды қамтитын барлық Кеңес әскерінің Оңтүстік-Батыс майданы оның ішінде қалды. Қоршау сақинасының шығыс жағын 1-ші және 2-ші танк тобы, ал батыс жағын неміс 2-ші және 6-шы армиялары құрады. Қоршау шамамен 20 000 шаршы километрлік аумақты қамтыды, неміс әскерінің танк күштерінің қосылған жерінен Киев қаласына дейін шығыстан батысқа дейін.

Кеңестер кері шегінуге тырысты

16 қыркүйекте Полтавада Оңтүстік-Батыс майданының операциялар бастығы генерал Баграмианмен кездесуде Тимошенко немістердің қоршау сақинасы әлі тығыз болмаған кезде, Оңтүстік-Батыс майданының кері шегінуіне рұқсат беру туралы шешімді дереу қабылдауы керектігін мәлімдеді. Тимошенко жоғары қолбасшылықтың бұл шешімді қабылдауына тоқталды, бірақ Мәскеуден растауды алуға уақыт жоқ екенін айтты. Баграмианның естеліктеріне сәйкес, Шапошниковтың алдыңғы жеделхатының мәнерін ескере отырып, Тимошенконың өзі бұл пікірдің дұрыстығына күмән келтірді. Тимошенко Баграмианға Приятинге ұшып баруды және Кирпоносқа "Киев бекініс аймағынан бас тартуды және Днепр өзеніндегі қорғау күштерін қалдырып, дереу қорғаныс арғы желісіне (Псель өзеніне) күштердің негізгі бөлігін қайтаруға кірісуді" ауызша тапсырды. Сонымен қатар, Кирпоносқа Лубный және Румный аудандарында қарсы шабуылдар жасау және танктарды мүмкіндігінше тоқтату тапсырылды. Сталиннің қалауына қайшы келетін мұндай бұйрық беруге құқығы жоқ Тимошенко, бұл ұшу тым қауіпті болуы мүмкін және осындай маңызды бұйрықтар жаудың қолына түспеуі керек деген сылтаумен Баграмианға жазбаша құжат беруден бас тартты. Сондай-ақ, Сталинге осындай мойынсұнбаушылық туралы жазба қалдыру екеуінің де өмірін қауіпке тігуі мүмкін еді. Бірақ Баграмиан 17 қыркүйекте совет Оңтүстік-Батыс майданының қолбасшысына Тимошенконың ауызша бұйрығын жеткізгеннен кейін, Кирпонос жазбаша растауды алғанға дейін оны орындаудан жалтарды. Баграмианның наразылығына көңіл бөлмей, ол Мәскеуге жеделхат жіберіп, растау сұрады. Сол күні Шапошников пен Василевский "қиын әңгімеде" Сталинді Кирпонос әскерлерін кері қайтаруға көндіруге тағы да тырысты; Сталин Қызыл Армия қолбасшыларын "душпанға қарсы әлсіз қарсылық көрсеткені үшін" айыптады және тек 5-ші және 37-ші армияларды жақсы қорғаныс позицияларына көшіруге келісті. Байланыс үзілісіне қарамастан, Кирпонос 17 қыркүйекке қараған түні Шапошниковтан кері шегіну туралы растау алды, бірақ оған Псель өзеніне дейін толығымен шегінбей, Киевтен шығуға ғана рұқсат берілді. Алайда, бұл бұйрық келгенге дейін бірнеше сағат бұрын Кирпонос өз бастамасымен советтік 5-ші, 21-ші және 37-ші армияларына неміс броньды қабырғасын бұзу үшін шығысқа шабуыл жасауға бұйрық берді. Қоршалған аймақтан тыс орналасқан 38-ші және 40-шы армияларға солтүстік және оңтүстіктегі Румный және Лубныйға шабуыл жасау арқылы қанаттарды қорғау міндеті жүктелді. Бірақ барлық бағыттан шабуылға ұшырағандықтан, үйлесімді шегінуді жүзеге асыру мүмкін болмады. Қызыл Армия күштерінің қоршаудан шығуға жасаған көптеген әрекеттері хаостық және жоспарсыз болды. Бұл әрекеттердің көпшілігі ұйымдастырылмаған және ауыр шығындарға әкелді. Қоршауды бұзуға жасалған тырысуды көбінесе аз артиллериялық қолдаумен жаяу әскердің көпшілігі жасады. Дегенмен, сандық артықшылық көбінесе олардың күш-жігерінің әрқашан сәтсіз аяқталмайтындай болды. Қызыл Армия күштерінің 18 қыркүйекте шығыстан жасаған шабуылы неміс қорғанысын ішінара бөлді және Румныйға бір шақырымға дейін енді. Бұл кезде Румный 2-панцерлік топтың штабы болды. Қызыл Армияның екі танк бригадасының, екі атқыштар дивизиясының және бір-екі атқыштар дивизиясының шабуылына қарсы Гудерианның 10-моторлы жаяу әскер дивизиясының екі батальоны мен бірнеше зениттік пулеметтері болды. Кеңес Әуе күштері жергілікті басымдыққа ие болды және ауыр бомбалаушыларымен Румныйды нысанаға алды. Гудериан 1-панцер тобының 14-дивизиясынан көмек сұрады және SS Das Reich және 4-панцер дивизияларының бір бөлігін ішкі сақинадан осы жерге ауыстыруды бұйырды. 19 қыркүйекте СС дивизиясының келуі және 4-панцердің оңтүстіктен қарсы шабуыл жасауы Румныйды кеңестік күштерге жоғалтудың алдын алды. Румныйды ұстап тұрса да, Гудериан штабын Конотопқа көшірді. Басқа жерде Пирятиннің шығысындағы қоршалған күштер 25-ші жаяу әскер дивизиясының 35-ші жаяу әскер полкіне қарсы күшті шабуыл жасады және оларды жеңіп, уақытша неміс желісін бұзды. 9-панцер дивизиясының танк полкі бұл бұзылысты сәтті қарсы шабуылмен жапты. 21 қыркүйек күні таңертең Қызыл Армияның 239-шы жаяу әскер дивизиясының ортасына шабуыл жасауы, неміс XI армия корпусының майдан шебінде терең бұзылуды ғана емес, сонымен қатар неміс 372-ші жаяу әскер полкін қоршауға алды. XI армия корпусының қолбасшысы генерал-лейтенант Йоахим фон Курцфлайш үш бағыттан осы жерге кішкентай күш жіберуді бұйырды. Сонымен қатар, тағы бір бұзылыс орын алды, бұл жолы осы корпустың 125-ші дивизиясының сол қанатында. Бұл бұзылыстар майдан шебіндегі бөлімдердің араласуына және екі армия күштері үшін шатас жағдайға әкелді; осыны байқаған неміс әскерінің бірі естеліктерінде: "Көбінесе кімнің қоршауда екенін түсінбейсің; біз бе, әлде большевиктер ме!" - деп жазды.

Салдарлар

Киев шайқасын Қызыл Армия үшін беспрецедентті жеңіліс деп санауға болады, ол Минск пен Смоленск шайқастарынан да көп зиян келтірді. Осы жағдайдың алдын алуға бағытталған Советтік Брянск майданының қарсы шабуылдары сәтсіз аяқталды және бастапқыдағы 260 мың сарбаз бен 260 танктың шамамен 100 мың сарбазы мен 140 танкты жоғалтты. Бұл жеңілістерден кейін Брянск майданы хаостық жағдайға түсті, және үш аптадан кейін, Вермахттың Мәскеуге бағытталған күшті шабуылы басталғанда, оған қарсы тұру үшін бар болғаны 200 мың әскер қалды. Оңтүстік-Батыс майданы толығымен жойылғаннан кейін, совет әскерлері оны қайтадан құруға мәжбүр болды, ал майданның оңтүстігіндегі олқылықты толтыру үшін күштерін орталықтан көшіруге тура келді. Киевтегі жеңіс Орталық армиялар тобының алға жылжуының алғы шарты саналды. Осы мақсатқа қол жеткізгеннен кейін, неміс армиясының жоғары басшылығы мен Вермахттың жоғары басшылығы (OKW) назарын майданның орталық бөлігіне қайта аударды және Мәскеуге қарай шабуылды жаңартты. Киев аймағындағы жетістіктері неміс басшылығының бұл майданның сәтті аяқталуына деген үмітін арттырды. Советтік Оңтүстік-Батыс майданының жойылғандығы Оңтүстік армиялар тобына Украинаның шығысына қарай қарсылық күштерін кездестірмей алға жылжуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Киев аймағында жауапқа түскен көптеген техника Вермахтқа қайта жабдықтауды күтпей алға жылжуға мүмкіндік берді. Ақырында, Киев шайқасының жалғасқан сегіз аптасы ішінде Орталық армиялар тобы шаршаған күштерін қалпына келтіріп, нығайтуға және жабдықтау жағдайын жақсартуға мүмкіндік алды, ал оның жаяу әскер дивизиялары мотоатқыштармен фронт сызығында бірігуге ақырындап алға жылжыды. Киев шайқасы Совет Одағы үшін де оң нәтижелер берді. 2-ші танк тобының оңтүстікке қарай Советтік Оңтүстік-Батыс майданын қоршауға жасаған әрекеті немістердің Мәскеуге қарай алға жылжуын бір айға кешіктірді, бұл Вермахттың операцияларын қысқа созды, ол қиынға соқты. Алайда, Қызыл Армия Мәскеуді қорғауға пайдаланылуы мүмкін маңызды күштерді жоғалтты. Совет Одағының маңызды экономикалық аймақтарын басып алумен қатар, Вермахт Орталық армиялар тобының оңтүстік қанатын қамтамасыз ете алды және Советтік Брянск майданына ауыр соққы берді, бұл олардың Мәскеуге қарай жолын жеңілдетті. Жуков бұл туралы былай деді: Операциялық мәселелерден өзге, стратегиялық тұрғыдан бұл жеңіс Түркияны Окпан жағына соғысқа қосу және Финляндияны белсендірек қатысуға ынталандыру үшін пайдаланылды. Осылайша Германия Иранға оңтүстіктен де қысым көрсетуге мүмкіндік алды, бұл үшін Ұлыбритания мен Совет Одағының жоспарлары болған. Совет әскерлері Киев қаласында орнатқан жарылғыш құрылымдардың салдарынан неміс әскерлеріне келтірілген зиян Вермахттың "Барбаросса" операциясын жалғастыру кезінде ірі қалаларды басып алу тәсілінде өзгерістерге әкелді. Гитлер енді мұндай тәуекелге баруға тыйым салды және ірі бекіністі қалаларды тікелей шабуылдармен, әсіресе танк бөлімдерінсіз жаулап алуға қарсы болды; керісінше, осы қалаларды қоршауға алып, артиллерия мен әуе шабуылдарымен жоюға шешім қабылданды. 7 қазанда Мәскеуге жасалған соңғы шабуыл кезінде Гитлер осы стратегияны қолданды және әскерлердің қалаларға енуіне тыйым салды. Киев аймағын қоршау Вермахттың танк күштерінің кең аумақта жасаған соңғы сәттік ілгерілеуі болды.

Азаматтық әсері

Киевті толыққанды жою туралы бұйрық 12 тамыздағы 34-ші директиваның қосымшасында берілгеніне қарамастан, қала қиратылмады, бұл Гитлерді ашуландырды, себебі қала ішінде ешқандай шайқас болған жоқ. 19 қыркүйекте Киевті басып алған неміс әскерлері 24 қыркүйектен бастап қала орталығында советтік радио-миналардан болған бірнеше жарылыстарға тап болды, ал бірінші жарылыс кезінде бірнеше жергілікті тұрғын, заңсыз заттарды тапсыру үшін неміс әскери штабына келгендер де қаза тапты. 29 қыркүйекке дейін сөндірілмеген өрт, нацистік билікке сол күні Бабий Яр шатқалында еврейлерді жаппай қырғынға салуға себеп болды. Қала қиратылмағандықтан, неміс басшылығы оны аштықтан құрту жоспарын іске қосты, ал азық-түлік тапшылығын ресми түрде совет экономикалық саясатының салдары деп көрсетті. Нәтижесінде, оккупацияланған Киевтегі Аштық жоспарының іске асылуы, тыл артында көтеріліс болу мүмкіндігінен қауіптену салдарынан шектелді, және қала тек күштеп эвакуацияланды, ал 1943 жылдың қыркүйек-қараша айларында неміс әскерлерінің шегінуі кезінде кеңінен тонау мен өртеуге ұшырады.