Кіріспе

Желкендік маневр

Тэкинг немесе бортын бұру – желге қарсы бағытталған желкенді кеме (кеме, мұз қайығы немесе құрлықтағы яхта) желдің бағытын өзгертетін маневр. Кеме өз бағытын желге қарай бұрып, желдің қай жағынан соғып тұрғанын өзгертеді, осы арқылы қажетті бағытта жылжуға мүмкіндік алады. Желкенді кемелер желге тікелей бағытталғаннан белгілі бір бұрышқа дейін ғана жүзе алады. Сондықтан, "желге қарсы жүзу" үшін зигзаг тәрізді тэкинг маневрлерінің тізбегі қолданылады, бұл кемеге желге жақын мақсатқа жетуге мүмкіндік береді. Желдің бағытынан төмен бағытта жүретін желкенді кемелер бортын бұрып (егер тік желкенді болса, "бұрылыс" жасайды), желдің бағыты кормадан бір жақтан екінші жаққа өтеді. Жоғары өнімділікке ие желкенді кемелер желдің бағыты алға қарай болғанда, төмен бағытта жүргенде бортын бұруды таңдайды.

Желдің соққысы

Желкендердің жел бағытына қаншалықты жақын келе алатынының шегі бар. Осы шектерді анықтайтын желге қарайтын аймақ "желсіз аймақ" деп аталады. Егер мақсатты нүкте желсіз аймақта болса, кеме сол бағытта зигзаг тәрізді маневрлер жасап, желкенге күш беруге мүмкіндік беретін оңға немесе солға бағытты сақтауы керек. Мұндай әрбір бағыт – "тақта". Бір тақтадан екіншісіне өту "тактинг" немесе "бұрылу" деп аталады.

Әртүрлі желкенді кемелер үшін

Төрт бұрышты және тікбұрышты желкенді қайықтарда, желқайықтарда, күшті желкенділерде, байдар өткелдерде немесе проаларда арқанмен бағытты өзгерту әдісі әртүрлі болады. Тікбұрышты желкенді қайық – Тікбұрышты желкенді қайық желдің бағытымен жүзуге мүмкіндік береді, қайық желдің көзінен өтетін кезде. Заманауи желкендер бұрыштама немесе мачтаның айналасында бұрылады. Желдің бағыты үшін, ескі леуард арқаны босатып, жаңа леуард арқаны тартып, желкенге желдің толуын қамтамасыз етеді. Басты желкендер көбінесе өздігінен бұрылады және қарсы жаққа жылғалап, травелерде жылжиды. Кейбір желкендерде, мысалы, латин және лугерлерде, желкенді қарама-қарсы жаққа бұру үшін ішінара төмендетуге болады. Төртбұрышты желкенді қайық – Тікбұрышты желкенді қайықтан айырмашылығы, төртбұрышты желкенді қайықтың желкендері желге тік орналасуы керек, сондықтан жел арқылы бұрылғанда алға жылдамдық жоғалтады. Кеменің жүріс арқандары, мачтаның айналасындағы әрбір желкеннің алдыңғы және артқы бұрышын реттейтін тіректер мен желкеннің желге бұрышын басқару үшін әрбір желкеннің төменгі бұрыштарына бекітілген табақтарды қолданады. Процедура кемені желге қарсы бұрып, ең артқы желкенді (шпанкерді) желге қарай тартып, кемені желдің көзінен өткізуге көмектеседі. Кеме желдің көзіне жақындағанда, басты (және көбінесе мизз) желкендерді жаңа бағытқа бұрады. Кеме бұрылғаннан кейін, қалған желкендерді жаңа бағытқа сәйкес реттейді. Төртбұрышты желкенді қайықтың мачтасы алдыңғы жағынан қарағанда артқы жағынан мықтырақ тіреуге ие болғандықтан, қатты желде бұрылу қауіпті болуы мүмкін. Кеме алға жылдамдығын жоғалтып (тұрақсыз күйге түсуі мүмкін) немесе желдің соққан жағынан арқандар жыртылуы мүмкін. Мұндай жағдайда, кемені желден аулаққа бұрып, 240 градусқа бұруға болады (желден 60 градусқа бұрылып). Желқайықтар – Желқайық теңізшілері мачтаның алдына қарай жылжып, тақта желдің көзінен өткенде желкенді желге қарай бұрады; қарама-қарсы бағытта болғаннан кейін, теңізші желкенді жаңа бағытта қайта орналастырады. Шағын тақтада қатты жел болғанда, "жылдам бұрылу" опциясы бар, онда тақта желдің жылдамдығымен бұрылады, теңізші иілгіш мачтаның алдынан өтіп, қарама-қарсы жақтағы бумға жетеді және жаңа бағытта жылғалап кетеді. Күшті желкенділер – Бағытты өзгерту кезінде күшті желкенді жүргізуші желдің жаңа бағытына сәйкес келу үшін желкенді айналдырады. Желкенді тақталар шаңғымен жүзу үшін ғана жасалған; олардың көпшілігі екі жақты болып, бағытты бірден өзгертуге мүмкіндік береді. Проа – Екі басты желкенді қайықтар, мысалы, проалар, бұрылу үшін шұғына жасау арқылы бұрылуы мүмкін: желден бұрылу, желкендер мен рульдік механизмді ауыстыру және содан кейін бұрынғы артқы бөлігін жаңа мұрын ретінде пайдалану және аутриггерді жел жағында қалдыру.

Жүзу

Желкенді кеменің қазіргі орналасқан жерінен желкесіз аймақта орналасқан мақсат немесе жарыс белгісіне дейінгі бағыт, тікелей желге қарсы жағында немесе одан басқа жағында болуы мүмкін. Осы жақтағы бағыт "артықшылықты" деп аталады, себебі мақсат кемедегі ең жоғары желкен нүктесіне жақын орналасқан – оның "ең жақсы бағыты" осы бағыт бойынша жабық желкенмен жүзеді. Мақсатқа қарай бұрышты жақсартатын жел өзгерістері "көтерулер" деп аталады; ал мақсаттан бұрышты арттыратындары "басқарулар" деп аталады. Жеңілікті үлкен жел өзгерісі мақсат немесе белгі орналасқан бағыттың қарама-қарсы жағында қалуына және артықшылықты жаққа бұрылуға (басқару кезінде) себеп болуы мүмкін.

Желдің желкені

Жоғары өнімділікке ие желкенді кемелер, мысалы, желкенді катамарандар, желкенді гидрофойлдер, мұз қайықтары және құрлықтағы желкенді кемелер, желдің нақты жылдамдығынан асып түсетін жылдамдыққа ие болуы мүмкін, желге қарсы бағытта жүргенде. Кеменің жылдамдығы көрінетін желдің маңызды факторы болғандықтан, көрінетін желдің бұрышы алға қарай жылжиды. Мұндай желкенді кемелер көрінетін желдің қағидасын пайдаланып, желдің бағытымен жүзіп бара жатқанда да тартуға (тұруға) қабілетті.

Жарыс

Желкенді жарыс жолдары үшбұрышты, желге қарсы үшбұрышты немесе жай ғана желге қарсы болуы мүмкін, олардың әрқайсысы кем дегенде бір бөлігі желге тікелей қарсы бағытталған болады. Желдің күші өзгергенше, желге қарсы белгінің қай бағытта тиімді екені анықталады. Желдің күші және басқа кемелердің орналасуы, қанша рет бұрылу керектігін анықтайды.

Тактикасы

Желге қарсы бетке бағытталған қайық, бұзылмаған ауаны пайдаланады, ал желдің бағытында және артында келе жатқан қайықтар үшін ауаны бұзып, олардың қозғалысына кедергі келтіреді. Осы артықшылығын сақтап қалу үшін, жетекші қайық көбінесе артынан келе жатқан қайықты "жауып", оның желді қоршап, бұзылған ауа аймағында қалып отыруын қамтамасыз етеді. Артынан келе жатқан қайықтар жылдамдық пен инерциясын жоғалтпай, жоғарыдан келе жатқан қайықтардың бұзылған ауасынан қашуға тырысады.

Ролл тігісі

Ролл-такинг, әдетте, желкенді қайықтармен жарыс кезінде қолданылады, және желкенді қайықтың агрессивті еңісуін қамтиды. Капитан мен экипаж қайық желге қарсы бұрылғанда, жел жаққа қарай жылжиды. Содан кейін капитан мен экипаж қайықты тік күйге келтіріп, жылдамдығын тездетіп, жаңа бағытта желкендеріне оптималды пішін беруге мүмкіндік береді. Бағытты өзгертудің негізгі механизмі – қайықтың судағы пішіні, руль емес. Кейбір кемелерде де ролл-такинг қолданылуы мүмкін. Бұл техниканы Питер Клейдон әзірлеген, ол жас кезінде Кембридждегі Кам өзенінде қайықтармен жарысқан (онда өте тар өзенде жылдам бірнеше рет бұрылу қажет болды). Кейін Питер 1969 жылы Бермудада өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында Англияны өкілдік етіп, командаласы Ник Мартинмен бірге жеңіске жетті, бұл оның тар өзенде әзірлеген ролл-такинг техникасының ашық суда да артықшылық беретінін көрсетті. Содан кейін бұл техника желкенді қайықтармен жарысқа қатысу үшін маңызды болып саналды.