Кіріспе

Б.з.б. шамамен 24 000–16 000 жыл; мұздықтардың ең үлкен аумағын қамтыған ең соңғы кезең. Соңғы мұздық максимум (LGM), сондай-ақ Соңғы мұздық дәуірдің ең суық периоды деп те аталады, – Соңғы мұздық дәуірде мұздықтардың ең үлкен аумағын қамтыған соңғы уақыт, бұл шамамен 26 000 және 20 000 жыл бұрын болған. Мұздықтар Солтүстік Американың, Солтүстік Еуропаның және Азияның көп бөлігін жапқан, теңіз деңгейінің күрт төмендеуімен қатар шөлдердің кеңінен таралуына себеп болып, Жердің климатына зор әсер еткен. Жер бетіндегі космогендік нуклидтер және радиокөміртектік талдау арқылы мұздықтар шекараларының өзгеруіне сүйене отырып, Оңтүстік жарты шардағы мұздықтардың өсуі 33 000 жыл бұрын басталды, ал ең көп жабылуы шамамен 26 500 жыл бұрын болған деп есептеледі. Одан кейін мұздықтардың еруі теңіз деңгейінің күрт өсуіне әкелді. Батыс Антарктида мұз жамылғысының ыдырауы 14 000 мен 15 000 жыл бұрын болды, бұл шамамен 14 500 жыл бұрын теңіз деңгейінің тағы бір күрт өсуін көрсетеді. Магеллан бұғазы маңындағы мұздықтардың өзгеруі мұздықтың беттік ауданы 25 200 мен 23 100 жыл бұрын шектелгенін көрсетеді. LGM-нің басталу және аяқталу мерзімдері бойынша бірлескен пікір жоқ, зерттеушілер өздерінің критерийлеріне және қолданылған деректер жиынтығына сәйкес мерзімдерді таңдайды. Еуропалық палеолит маманы, археолог Дженнифер Френч оның 27 500 жыл бұрын басталғанын, мұздықтардың шамамен 26 000 жыл бұрын ең жоғары деңгейге жеткенін және мұздың еруі 20 000 мен 19 000 жыл бұрын басталғанын айтады. Ұлыбританияда LGM Димлингтон стадиалы деп аталады, ол 31 000 мен 16 000 жыл бұрын болған.

Мұздық климат

21 000 жыл бұрын жер бетіндегі орташа температура бүгінгіден шамамен 6 °C-қа суық болған. АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) мәліметтері бойынша, соңғы мұздық максимум кезінде тұрақты жазғы мұз Жер бетінің шамамен 8%-ын және құрлықтың 25%-ын жапқан. USGS сондай-ақ, теңіз деңгейі қазіргі уақытқа қарағанда төмен болғанын хабарлайды (2012 жылғы мәліметтер бойынша). 2012 жылға қарай, Жер бетінің 3,1%-ы және құрлықтың 10,7%-ы жыл бойы мұзбен жабылған. Мұз қаптамасының немесе мұздық қақпағының қалыптасуы үшін ұзаққа созылған суық және жауын-шашын (қар) қажет. Сондықтан, Шығыс Азияда Солтүстік Америка мен Еуропаның мұздық аймақтарына ұқсас температура болғанымен, биік таулардан басқа жерлер мұздықпен жабылған жоқ. Бұл айырмашылықтың себебі – Еуропадағы мұз қаптамалары үстінде кең ауқымды антициклондық жүйелердің пайда болуы. Бұл антициклондық жүйелер Сібір мен Маньчжурияға жеткенде өте құрғақ ауа массаларын тудырды, нәтижесінде мұздықтардың қалыптасуына жеткілікті жауын-шашын жауған жоқ (тек Камчаткада бұл батыс желдері Жапон теңізінен ылғалдылықты әкелді). Тынық мұхитының Оясио ағынының тоқтауына байланысты судың салыстырмалы түрде жылы болуы және ірі шығыс-батыс тау тізбектерінің болуы Азиядағы құрлықтық мұздықтың дамуына кедергі келтірген қосымша факторлар болды. Әлемнің барлық аймақтарында соңғы мұздық максимум кезінде климат суынып, құрғақ болды. Ең қиын жағдайларда, мысалы, Оңтүстік Австралия мен Сахель аймақтарында, жауын-шашын мөлшері қазіргіге қарағанда 90%-ға дейін азайды, ал флора Еуропа мен Солтүстік Американың мұздық аймақтарындағы флораға ұқсас деңгейде кеміді. Тіпті аз зардап шеккен аймақтарда да жаңбырлы ормандар айтарлықтай азайды, әсіресе Батыс Африкада, онда тропикалық шалғындықтармен қоршалған бірнеше паналықтар сақталды. Амазонка жаңбырлы орман кең саванналармен екі үлкен бөлікке бөлінді, ал Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық жаңбырлы ормандары да ұқсас әсерге ұшырады, олардың орнында жапырақты ормандар кеңейді (Сунда шельфінің шығыс және батыс шеттерінен басқа). Тек Орталық Америка мен Колумбияның Чоко аймағында тропикалық жаңбырлы ормандар сақталды – бұл аймақтардағы өте көп жауын-шашынның нәтижесі болуы мүмкін. Әлемдегі көптеген шөлдер кеңейді. Бұл қазіргі АҚШ-тың батысында ғана орын алмады, онда ағыстардың өзгеруі қазір шөлге айналған аймақтарға көп жауын әкелді және үлкен жаңбырлы көлдер пайда болды, олардың ең танымалсы – Ютадағы Бонневилл көлі. Бұл Ауғанстан мен Иранда да орын алды, онда Даште Кавирде үлкен көл пайда болды. Австралияда құмды төбелер континенттің жартысын жапты, ал Оңтүстік Америкадағы Чако мен Пампас да осындай құрғақ болды. Қазіргі субтропиктік аймақтар да орманды жамылғысының көп бөлігін жоғалтты, әсіресе Австралияның шығысында, Бразилияның Атлантикалық орманында және Қытайдың оңтүстігінде, құрғақ жағдайларға байланысты ашық орманды жерлер басым болды. Солтүстік Қытайда – суық климатына қарамастан мұздықтан бос – шөптік далалар мен тундра қосымшасы басым болды, тіпті мұнда да ағаштар өсетін аймақтың солтүстік шегі бүгінгіден кем дегенде 20° оңтүстікке қарай жылжыды. Соңғы мұздық максимумға дейінгі кезеңде, толығымен шөлге айналған көптеген аймақтар бүгінгіден ылғалдырақ болды, әсіресе Оңтүстік Австралияда, аборигендердің қоныстануы 40 000 және 60 000 жыл бұрынғы ылғалды кезеңмен сәйкес келеді деп есептеледі (BP – 1950 жылдан бастап есептелетін, калибрленбеген радиокөміртектік жылдардың ресми өлшемі). Жаңа Зеландияда және Тынық мұхитының көршілес аймақтарында температуралар соңғы мұздық максимум кезеңінің бір бөлігінде әлемдегі ең соңғы супервулкандық жарылыс, Оруануи жарылысы (шамамен 28 500 жыл бұрын) салдарынан одан да төмендеуі мүмкін. Алайда, соңғы мұздық максимум кезінде төмен және орта ендіктегі жер беттері қазіргі температураға қарағанда орташа есеппен 5,8 °C салқындаған деп есептеледі, бұл бұрын қолданылған түрлердің мөлшерін зерттеуге емес, жер асты суларында еріген асыл газдарды талдауға негізделген.

Әлемдегі әсері

Соңғы мұздық максимум кезінде әлемнің көп бөлігі суық, құрғақ және тұруға қолайсыз болды, жиі дауылдар болып тұрды және атмосфера шаңға толы еді. Атмосферадағы шаңның көп болуы мұз түйіршіктерінде анық байқалады; шаң деңгейі қазіргіге қарағанда 20-25 есе артық болды. Бұл, басымен, бірнеше факторға байланысты болды: өсімдік жамылғысының азаюы, күштірек жаһандық желдер және атмосферадан шаңды кетіруге жеткілікті жауын-шашынның болмауы. Ауқымды мұз қабаттары суды тоқтатып, теңіз деңгейін төмендетіп, құрлық шелфтерін ашты, құрлықтарды біріктіріп, кең жағалау жазықтарын құрды. 21 мың жыл бұрын, LGM кезінде теңіз деңгейі бүгінгі деңгейден шамамен 125 метрге (410 футқа жуық) төмен болды. Жер шарының көп бөлігінде су айналымы баяулады, бұл әлемнің көптеген аймақтарындағы құрғақтың күшеюін түсіндіреді.

Африка және Таяу Шығыс

Африка мен Таяу Шығыста көптеген кішігірім тау мұздықтары қалыптасты, ал Сахара және басқа құмды шөлдер аумағы едәуір кеңейді. Парсы шығанағының орташа тереңдігі шамамен 35 метрді құрайды, ал Әбу-Даби мен Катар арасындағы теңіз түбінің тереңдігі тіпті аз – көбінесе 15 метрден төмен. Мыңдаған жылдар бойы Ур-Шатт (Тигр және Евфрат өзендерінің қосылған жері) Ормуз бұғазы арқылы Оман шығанағына ағып, шығанақты тұщы сумен қамтамасыз етті. Батиметриялық мәліметтер Парсы шығанағында екі палео-бассейн болғандығын көрсетеді. Орталық бассейннің ауданы 20 000 км²-қа жуық болған, бұл Африкадағы Малави көлі сияқты көлдердің ең үлкен ауданымен салыстыруға болады. 12 000 мен 9 000 жыл бұрын шығанақтың көп бөлігі сумен жабылған жоқ, тек 8 000 жылдан кейін теңіз суымен толды. Соңғы мұздық максимум кезінде Оңтүстік Африкадағы жылдық орташа температура қазіргіге қарағанда 6 °C төмен болған деп есептеледі. Алайда, осы температураның төмендеуі ғана Дракенсберг тауларында немесе Лесото таулы аймақтарында кең таралған мұздықтар немесе мәңгі тоң қабатының пайда болуына жеткіліксіз болды. Дегенмен, LGM кезінде, әсіресе оңтүстік беткейлерде бірнеше кішкентай мұздықтар пайда болды. Батыс Кейптегі Хекс өзені тауларында Матросберг шыңының жанында табылған құмдақ ағыстар мен террасалар LGM кезінде болған перигляциалдық белсенділіктің куәсі болып табылады. Палеоклиматологиялық көрсеткіштер Бумплас үңгірінің маңындағы аймақ ылғалдырақ болғанын, қысқы жауын-шашынның артуын көрсетеді. Замбези өзені бассейнінің аймағы қазіргіге қарағанда суырақ болды, ал орташа температураның жергілікті төмендеуі маусымдық тұрақты болды. Маскарен архипелагындағы Маврикий аралында ашық, ылғалды орман өсімдіктері басым болды, бұл Маврикийдің голоцендік ормандарының басым жабық, қабатты биік орман жағдайынан өзгеше.

Азия

Қазіргі Тибетте мұз қабаттары болған (ғалымдар Тибет жотасының қаншалықты мұзбен жабылғанын әлі де талқылауда), сондай-ақ Балтистан және Ладак та мұзбен жабылған. Оңтүстік-Шығыс Азияда көптеген кішкентай тау мұздықтары пайда болды, ал мәңгілік тоң Азияны Пекинге дейін жапқан. Теңіз деңгейінің төмендеуіне байланысты бүгінгі көптеген аралдар континенттерге қосылған: Индонезия аралдары, Борнео мен Балиге дейін, Сундаланд деп аталатын құрлық арқылы Азия континентімен байланысқан. Палаван да Сундаландтың бір бөлігі болған, ал Филиппин аралдарының қалғаны Сибуту бұғазы мен Миндоро жолымен континенттен бөлінген бір үлкен аралды құрады. Оңтүстік Қытай жағалауының ортасы қазіргідей ылғалды субтропикалық мәңгі жасыл ормандармен сипатталған, қазіргіге қарағанда Оңтүстік Қытай теңізінің деңгейі шамамен 100 метрге төмен болса да.

Австралия

Австралия материгі, Жаңа Гвинея, Тасмания және көптеген кішігірім аралдар бір жалғыз құрлықты құрады. Бұл материк кейде Сахул деп аталады. Сахул мен Сундаланд арасында – қазіргі Малайзия және Батыс және Солтүстік Индонезияны құрайтын Оңтүстік-Шығыс Азия түбегі – Валацея деп аталатын аралдар архипелагы орналасқан. Бұл аралдар, Сахул және Сундаланд арасындағы су кеңістіктері қазіргіге қарағанда әлдеқайда тар және саны аз болды. Жаңа Зеландияның екі негізгі аралы және олармен байланысты кішігірім аралдар бір құрлыққа біріккен. Оңтүстік Альп тауларының көбі тұрақты мұзбен жабылған, ал альпілік мұздықтар олардан айналасындағы жоталы жерлерге дейін созылған.

Еуропа

Солтүстік Еуропаның көп бөлігі мұзбен жабылған, ал мұз қабаттарының оңтүстік шекарасы Германия мен Польша арқылы өтеді. Бұл мұз солтүстікке қарай Шпицберген және Франц-Иосиф жерін, солтүстік-шығысқа қарай Баренц теңізі, Қара теңізі мен Новая Земляны жауып, қазіргі Сібірдің солтүстік-батысындағы Таймыр түбегіне дейін созылған. Жылу шамамен 20 000 жыл бұрын солтүстік ендіктерде басталды, бірақ ол шектеулі болды және шамамен 14 600 жыл бұрын ғана айтарлықтай жылыну орын алды. Солтүстік-батыс Ресейде Фенноскандия мұздық жамылғысы LGM дәуіріндегі ең үлкен көлеміне шамамен 17 000 жыл бұрын жеткен, Дания, Германия және Батыс Польшаға қарағанда шамамен бес мың жыл кешікті. Балтық қалқанының сыртында, әсіресе Ресейде, Фенноскандия мұздықтарының LGM мұздық шегі өте күрделі болды. Ресейдің негізгі LGM жапырақтары Двина, Вологда және Рыбинск бассейндерімен сәйкес келді. Жапырақтар мұздың жұмсақ шөгінді субстратымен толтырылған, беткейлік топографиялық ойыстарды ұстанған нәтижесінде пайда болды. Мәңгі тоңған жер Еуропаны мұздықтан оңтүстікке қарай, қазіргі Оңтүстік Венгриядағы Сегедке дейін жапқан. Бүкіл Исландия мұзбен жабылған. Сонымен қатар, мұз Ирландияны және Британ аралдарының шамамен жартысын жапқан, мұздық шекарасы шамамен Уэльстің оңтүстігінен Англияның солтүстік-шығысына дейін, содан кейін су астында қалған Доггерленд арқылы Данияға дейін созылған. Иберия түбегінің солтүстік-батыс бұрышындағы Кантабрия тауларында, қазір тұрақты мұздықтар жоқ, LGM кезінде испандықтардың солтүстік-батыс тауларындағы қар жаууын күрт шектеген шығыс және солтүстікке қарай басқа мұздықтардың өсуінен туындаған құрғақшылықтың күшеюі салдарынан жергілікті мұздықтар кері шегінді. Кантабрия альпілік мұздықтары шамамен 60 000 – 40 000 жыл бұрын аймақтағы жергілікті мұздық максимум кезінде кеңейген. Солтүстік-шығыс Италияда, Фимон көлінің маңындағы аймақта Артемизия басымдығымен жартылай шөлдер, далалар және шалғынды далалар LGM дәуірінің басында ашық бореальдық ормандардың орнын басты, әсіресе Гейнрих стадиалы 3 кезінде. Аймақтың жалпы климаты құрғақ және суық болды. Сар тауларында мұздық тепе-теңдік сызығының биіктігі голоценге қарағанда 450 метрге төмен болды. Грекияда далалық өсімдіктер басым болды. Еуропадағы мегафаунаның ең көп саны шамамен 27 000 және 21 000 жыл бұрын болды; бұл молдық суық стадиалдық климатқа байланысты болды.

Солтүстік Америка

Гренландияда Соңғы мұз дәуіріндегі (LGM) температура мен қазіргі температура арасындағы айырмашылық қыс мезгілінде жаз мезгіліндегіден екі есе артық болды. Парниктік газдар мен сәулеленудің күші солтүстік Гренландияда температура өзгерісіне басымдық етті, ал Атлантикалық меридиональды айналымның (AMOC) өзгеруі оңтүстік Гренландия климатына күшті әсер етті. Илорсут аралы толығымен суық негізді мұздықтармен жабылған. 52 000 – 40 000 жыл бұрын салыстырмалы түрде шегінуден кейін, Лорантид мұз қабаты LGM басталғанда қарқынды өсті, Рокки тауларының шығысына қарай Канаданың барлық бөлігін, Миссури және Огайо өзендеріне дейін және шығысқа қарай Манхэттенге дейін жауып, шамамен 26,5 – 37 миллион куб километр көлемге жетті. Ең биік нүктесінде Лорантид мұз қабаты Киуэтин күмбезі маңында 3,2 км, ал жазықтардың бойында 1,7–2,1 км биіктікке жетті. Канада мен Монтанадағы ірі Кордильер мұз қабатына қоса, альпілік мұздықтар жылжыды және (кейбір аймақтарда) мұздықтар Роки және Сьерра-Невада тауларының көп бөлігін оңтүстікке қарай жапты. Ен жарықтары соншалықты тік болғандықтан, мәңгілік тоң қабаттары мұздықтардың оңтүстігіне, биік таулы жерлерден басқа, көп жетпеді. Мұздықтар алғашқыда Солтүстік-Шығыс Сібірден көшіп келген ертедегі адамдарды паналауға мәжбүр етіп, мутация және генетикалық дрейф арқылы олардың генетикалық құрамын өзгертті. Осы құбылыс американдықтар арасындағы ескі гаплотоптардың қалыптасуына себеп болды, ал кейінгі көші-қон Солтүстік Американың солтүстік гаплотоптарына жауапты. Гавай аралдарында геологтар соңғы мұз дәуірінде Мауна-Кеадағы мұздықтардың пайда болуын ұзақтан бері мойындап келеді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, вулканның бетінде 150 000 – 200 000 жыл бұрынғы үш мұздық кезеңнің қалдықтары сақталған. Вулкандағы мұздық мореналар шамамен 70 000 жыл бұрын және 40 000 – 13 000 жыл бұрын пайда болған. Егер Мауна-Лоада мұздықтар қалыптасқан болса, олар көп бұрын жас лава ағындарымен көміліп қалған.

Оңтүстік Америка

Оңтүстік жарты шарда Патагония мұздық жамылғысы Чилидің оңтүстік үштен бір бөлігін және Аргентинаның іргелес аудандарын жауып тұрды. Анд тауларының батыс жағында мұздық теңіз деңгейіне дейін солтүстікке қарай 41 градус оңтүстік ендігіндегі Чакао арнасына дейін жетті. Патагонияның батыс жағалауы көбінесе мұздықпен жабылған, бірақ кейбір авторлар кейбір өсімдік түрлері үшін мұзсыз паналар болған болуы мүмкін екенін көрсетті. Анд тауларының шығыс жағында мұздықтар Сено Скайринг, Сено Отуэй, Инютил шығанағы және Бигл арнасының ойыстарында орналасты. Магеллан бұғазында мұз Сегунда Ангостураға дейін жетті. Соңғы мұз дәуірінде (LGM) оңтүстік Анд тауларындағы (38–43° S) аңғарлық мұздықтар бірігіп, Анд тауларынан төмен қарай көлдік және теңіздік алаптарды толтырып, ірі пидмонт мұздықтарын құрады. Мұздықтар қазіргі Ланкихью көлінен батысқа қарай шамамен 7 км-ге дейін, ал оңтүстігіне қарай 2–3 км-ден аспайтын қашықтыққа дейін жетті. Аргентинадағы Нахуэль-Хуапи көлі де сол кезде мұздықпен жабылған. Чилоэ архипелагының көп бөлігінде мұздықтардың жылжуы 26 000 жыл бұрын ең жоғары деңгейге жетіп, Чилоэ аралының шығыс жағалауында (41.5–43° S) солтүстік-оңтүстік бағытындағы ұзын морена жүйесін қалыптастырды. Осы кезде Чилоэ ендігіндегі мұздықтар, Чилидің солтүстігіндегі аңғарлық мұздықтардан өзгеше, мұздық жамылғысының типіне жатты. Мұздықтардың жылжуына қарамастан, Ланкихью көлінің батысындағы аумақтың көп бөлігі соңғы мұз дәуірінде мұзсыз қалды. Соңғы мұз дәуірінің ең суық кезеңінде бұл жердегі өсімдіктер кең жазықтарда альпілік шөптермен басым болды. Одан кейінгі жаһандық жылыну Nothofagus түрлері басымдығымен сипатталатын сирек өсімдік жамылғысына қарай өсімдіктерде баяу өзгерістерге әкелді. Аргентинаның солтүстік-батысындағы тозаң қалдықтары LGM кезінде ағаш шегінің биіктік бойынша төмендеуін көрсетеді. Амазония қазіргіге қарағанда әлдеқайда құрғақ болды. LGM-нен алынған өсімдік майларының δD мәндері қазіргі және MIS 3-ке қарағанда айтарлықтай жоғары, бұл құрғақшылықтың күшеюін көрсетеді. Бразилияның шығысы да зардап шекті; Баия штатындағы Гуанамби аймағы бүгінгіден әлдеқайда құрғақ болды.

Атлант мұхиты

АМОК соңғы мұз дәуірінде (LGM) әлсіреп, беткейі тереңдеді. Солтүстік Атлантиканың батыс субтропиктік айналымындағы теңіз бетінің температурасы қазіргіге қарағанда шамамен 5 °C-қа төмен болды. Солтүстік Атлантиканың орташа тереңдіктегі сулары мұздық Солтүстік Атлантика аралық сулары (GNAIW) арқылы соңғы мұз дәуірінде, қазіргі Солтүстік Атлантиканың терең сулары (NADW) арқылы желдетілді. GNAIW қазіргі NADW-мен салыстырғанда қоректік заттарға кедей болды. GNAIW-тен төмен, өте қоректік заттарға бай оңтүстік көзді түбіндегі сулар терең Солтүстік Атлантиканы толтырды. Еуропа мен Солтүстік Америкадағы алып мұз қабаттарының болуына байланысты Солтүстік Атлантикаға континенттік әсер ету ағыны азайды, бұл неодим изотоптарының арақатынасындағы радиогендік изотоптардың үлесінің артуымен өлшенді. Марокко жағалауындағы көтерілу соңғы мұз дәуірінде қазіргіге қарағанда күшті болды ма деген мәселе даулы. *Calcidiscus leptoporus* коколиттерінің мөлшерінің ұлғаюы соңғы мұз дәуірінде күшті сауда желдері Африканың солтүстік-батыс жағалауында жағалаулық көтерілудің күшеюіне себеп болғанын көрсетсе де, планктондық формаминифералардың δ13C деректері 23200 және 22300 жыл бұрынғы шамамен уақыт аралықтарынан басқа соңғы мұз дәуірінде көтерілу мен бастапқы өнімділіктің артуын көрсетпейді. Оңтүстік Атлантиканың батысында, Антарктика аралық суларының пайда болатын жерінде, соңғы мұз дәуірінде шаң ағынының ұлғаюы және экспорттық өнімділіктің сақталуы нәтижесінде шөгіп жатқан бөлшектердің ағыны күшейді. Көбейген шөгіп жатқан бөлшектердің ағыны неодимді беткей суларынан алып тастады, нәтижесінде изотоптық арақатынаста өзгеріс болды.

Тынық мұхиты

Соңғы мұз дәуірінде (LGM) Шығыс Қытай теңізінде теңіз бетінің төмен температурасы (SST) және теңіз бетінің тұздылығының (SSS) төмендеуі Куросио ағымының қазіргіге қарағанда әлсіз болғанын көрсетеді. Тынық мұхитының ең терең қабаттарының айналымы LGM кезінде қазіргіге қарағанда нашар болған, бірақ мұздықтардың кейбір кезеңдерінде уақытша күшейген. Эль-Ниньо – Оңтүстік тербелісі (ENSO) LGM кезінде күшті болды. Дәлелдерге сәйкес, Тынық мұхитының шығысындағы Перудің оттегі аз аймағы қазіргіге қарағанда нашар болған, бұл теңіз суының салқындауына байланысты судың оттегі концентрациясының артуымен байланысты болуы мүмкін, бірақ оның аумағы шамамен бірдей болды. Солтүстік Тынық мұхитының аралық сулары Тасман теңізі арқылы LGM кезінде күштірек ағып өткен. Квинсленд жағалауындағы Ұлы Барьер рифінде теңіз деңгейінің күрт төмендеуіне байланысты рифтің дамуы теңізге қарай жылды, теңіз деңгейі шамамен 20,700-20,500 жыл бұрын ең төменгі шегіне жеткенде қазіргі жағалаудан ең алыс қашықтыққа жетті.

Үнді мұхиты

Үнді мұхитының терең суларында орта голоценге қарағанда соңғы мұз дәуірінде (LGM) оттегі мөлшері айтарлықтай төмен болды. Әсіресе, Оңтүстік Үнді мұхитының тереңдігі зор көміртегі шөгіндісі болды, бұл соңғы мұз дәуірінің (LGM) өте төмен pCO2 деңгейін ішінара түсіндіреді. Арабия теңізінің оңтүстік-шығысындағы аралық сулар термохалиндік айналымның әлсіреуіне байланысты бүгінгі күнгіге қарағанда нашар желдетілді.

Оңтүстік мұхиты

Шотландия теңізіндегі шөгінділерден алынған мәліметтер Антарктика айналмалы ағымының Соңғы мұз дәуірінде (ЛГМ) Голоценге қарағанда әлсіз болғанын көрсетеді. Антарктикалық полярлық фронт (АПФ) қазіргі орналасқан жерінен әлдеқайда солтүстікке қарай жылжыған. Зерттеулер оның 43° оңтүстік ендігіне дейін солтүстікке жылжып, Оңтүстік Үнді мұхитына жеткен болуы мүмкін екенін ұсынады.

Мұздық кезеңнің соңғы кезеңдері

Кейінгі мұздық кезең Соңғы мұз басынан кейін және шамамен 11 700 жыл бұрын басталган Голоценге дейін болды.