Кіріспе

Декстран – бастапқыда шараптан алынған күрделі тармақталған глюкан (глюкозаның конденсациясынан алынған полисахарид). IUPAC декстранды «Микробтық текті, гликозидтік байланыстары негізінен C 1 → C 6 болатын тармақталған поли-α-d-глюкозидтер» деп анықтайды. Декстран тізбектері әртүрлі ұзындықта болады (3-тен 2000 килодальтонға дейін). Полимердің негізгі тізбегі глюкоза мономерлері арасындағы α 1,6 гликозидтік байланыстардан тұрады, ал тармақтар α 1,3 байланыстар арқылы жасалады. Осы ерекше тармақтану декстранды декстриннен ажыратады, ол α 1,4 немесе α 1,6 байланыстарымен байланысқан тікелей тізбекті глюкоза полимері болып табылады.

Пайда болуы

Декстранды Луи Пастер шараптағы микробиологиялық өнім ретінде ашқан, бірақ оны жаппай өндіру тек Аллен Жан бактерияларды қолданатын процесті әзірлегеннен кейін ғана мүмкін болды. Декстран қантты тазарту кезінде туындайтын қиындықтардың бірі болып табылады, себебі ол сахароза ерітінділерінің тұтқырлығын арттырып, құбырларды бүлдіреді. Қазіргі таңдағы декстранды лактобацилл тұқымдасына жататын белгілі бір сүт қышқылы бактериялары сахарозадан өндіреді. Олардың ішінде Leuconostoc mesenteroides және Streptococcus mutans түрлері бар. Өндірілген декстранның құрылымы бактерияның тұқымы мен түріне ғана емес, сонымен қатар штаммына да байланысты. Оларды ақуызсыз сығындылардан этанол қолданып, фракциялық тұндыру арқылы бөліп алады. Кейбір бактериялар фруктандарды да бірге өндіреді, бұл декстранды бөліп алуды қиындатады. Медицинада ол антитромботик (антитромбоцит), қанның тұтқырлығын азайту және гиповолемияда қан көлемін арттыру үшін қолданылады.

Микрохирургиялық операция

Бұл препараттар микрохирургтар тарапынан тамыр тромбозын азайту үшін кеңінен қолданылады. Декстранның антитромботикалық әсері эритроциттер, тромбоциттер және қан тамырлары эндотелийін байланыстыру арқылы жүзеге асады, олардың электронегативтілігін арттырып, эритроциттердің агрегациясын және тромбоциттердің жабысуын төмендетеді. Декстрандар VIII фактор Ag фон Виллебранд факторын да азайтады, соның салдарынан тромбоциттердің функциясын төмендетеді. Декстран енгізгеннен кейін пайда болған қан тіршіктері өзгертілген тромб құрылысының (жалпақ жайылған, ірі фибринмен тромбоциттер) арқасында оңай лизистеледі. α2 антиплазминды тежеу арқылы декстран плазминоген активаторы ретінде әрекет етеді, демек тромболитикалық қасиеттері бар. Бұл қасиеттерінен басқа, қан тамырларынан шықпайтын ірі декстрандар күшті осмотикалық заттар болып табылады, сондықтан гиповолемияны жедел емдеу үшін қолданылған. Декстранды қолданумен туындаған көлемдік кеңею тудырған гемодилюция қан ағымын жақсартады, соның нәтижесінде микроанастомоздардың өткізгіштігі артып, тромбоз азаяды. Дегенмен, декстранды артериялық және көктамырлық жолмен енгізудің антитромботикалық тиімділігінде ешқандай айырмашылық анықталған жоқ. Декстрандар 3 кДа-дан 2 МДа-ға дейінгі әртүрлі молекулалық салмақтарда қол жетімді. Ірі декстрандар (>60 000 Да) бүйрек арқылы нашар шығарылады, сондықтан метаболизмге дейін бірнеше апта бойы қанда қалады. Осының салдарынан олар ұзаққа созылған антитромботикалық және коллоидтық әсерлерге ие. Бұл отбасыда антикоагуляциялық терапия үшін ең танымал препарат – декстран 40 (МВт: 40 000 Да) болды. Декстран 40-тың шамамен 70% ішекке инфузиядан кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде зәрмен шығарылады, ал қалған 30% тағы бірнеше күн сақталады.

Жанама әсерлер

Декстранды қолданумен байланысты жанама әсерлер салыстырмалы түрде азда болғанымен, олар өте ауыр болуы мүмкін. Оларға анафилаксия, көлемнің артуы, өкпе ісінуі, ми ісінуі немесе тромбоциттердің жұмысында бұзылулар жатады. Декстранның осмостық әсерінен туындайтын сирек, бірақ маңызды асқыну – жедел бүйрек зақымдануы. Бұл бүйрек жеткіліксіздігінің пайда болу себептері көптеген пікірталастардың нысаны болып табылады, түтікшелер мен гломерулаларға тікелей уытты әсері немесе ішкі қуыстың жоғары тұтқырлығы ұсынылған механизмдердің бірі. Қант диабеті, созылмалы бүйрек ауруы немесе қан тамырларының аурулары бар пациенттерде тәуекел жоғары. Брукс және басқалар созылмалы бүйрек ауруы бар пациенттерге декстранмен емдеуден бас тартуды ұсынады.

Зерттеу

Декстранның модификацияланған полимерлерін жасауға күш-жігер жұмсалды. Олардың бірі ацеталь тобымен өзгертілген гидроксил тобына ие. Ол суда ерімейді, бірақ органикалық еріткіштерде ериді. Бұл оны поли(сүт қышқылы-когликоль қышқылы) сияқты көптеген полиэстерлер секілді, еріткішті буландыру және эмульсиялау сияқты процестер арқылы өңдеуге мүмкіндік береді. Ацетальданған декстран ацетилденген декстраннан құрылымдық тұрғыдан өзгеше. 2017 жылға дейін бірнеше қолданыс дәрі жеткізу үшін *in vitro* жағдайында зерттелді, ал кейбіреулері жануарлар моделінде сынақтан өтті.