9 ғ. Мемуроут: көшпенділер мен венгрлер тарихындағы тұлға

Кіріспе

900 жыл шамасындағы Мюреш, Сомеш және Тиса өзендері арасындағы жерлердің аңызға толы билеушісі.

Мюреш, Сомеш және Тиса өзендері арасындағы жерлердің билеушісі болған Мюреш, Сомеш және Тиса өзендері арасындағы тұрғын ауданы, ең болжамдысы, осы атаудың бастауы болды. 1150 жылдан кейін белгісіз автор, Аноним деп аталатын адам жазған «Gesta Hungarorum» венгр жылнамасына сәйкес, Менуморут шамамен 900 жылы Карпат алқабына венгрлердің басып кіру кезінде Мюреш, Сомеш және Тиса өзендері арасындағы жерлерді билеген. Тарихшылар Менуморуттың нақты билеуші болған-жоқ па, әлде автордың ойдан шығарған кейіпі ме екендігін пікір білдіреді, себебі «Gesta» басқа да біріншілік дереккөздерде көрсетілмеген, Менуморут сияқты бірнеше тұлғалар туралы айтады және басқын венгрлердің жауларының есімдерін басқа замандас есептерінде атамайды. Анонимнің мәлімдемесіне сәйкес, Менуморуттың герцогтігін негізінен хазарлар мен секелилер мекендеген, ал ол сол кездегі (аты аталмаған) биліктегі Византия императорының үстемдігін мойындаған.

Мадьярлардың ерте тарихы

Мадьярлардың ерте тарихының ең маңызды көзі – Византия императоры Константин VII-нің 952 жыл шамасында жазған «De Administrando Imperio» атты еңбегі. Императордың сөзіне қарағанда, мадьярлар хазарлармен «үш жыл бірге өмір сүрді және белгісіз мерзім бойы одақтасып соғысты». Мәтін мадьярлардың бір кезде Днепр мен Волга өзендері арасындағы жерлерге үстемдік құрған Хазар қағанатына бағынғанын көрсетеді, бірақ қазіргі тарихшылар олардың бағыну мерзімі император айтқандай бірнеше жылға ғана созған ба, әлде одан ұзаққа созған ба деген мәселеде пікір таластырып жүр. Сол аймақта 8-ғасырдың екінші жартысында Еуразия далаларының батыс бөлігінде жартылай көшпелі топтарды бейнелейтін Салтово-Маяки археологиялық мәдениетінің үш немесе төрт жергілікті түрі пайда болды. Ішкі тартыстар мен көрші тайпалардың шабуылдары 9-ғасырдың басында қағанаттың құлдырауына әкеп соқты. Мадьярлар Қара теңіздің солтүстігіндегі Понт даласына қоныс аударған хазарлардың бағынышты халықтарының бірі болды. Император Константин VII-нің мәлімдемесіне сәйкес, хазарлардың «тегінен тараған» кабарлар да қағанатқа қарсы көтеріліс жасап, мадьярларға қосылды. Бұл оқиға 881 жылға дейін болған, себебі сол жылы мадьярлар мен кабарлар Шығыс Франк мемлекетіне шабуыл жасады, бұл туралы Зальцбург жылнамасының толық нұсқасында айтылған. 894 жыл шамасында мадьярлар Болгария мен Византия империясы арасындағы соғысқа соңғысының жағынан араласты. Болгарлар мадьярлардың шығысында қоныстанған печенегтермен одақтасып, Понт даласына шабуыл жасап, мадьярларды жеңіске ұшыратып, оларды жаңа отан іздеу үшін Карпат алқабына көшіруге мәжбүр етті. Карпат алқабын жаулап алуы – «Gesta Hungarorum» еңбегінің негізгі тақырыбы. «Геста» 1150 жылдан кейін белгісіз автор жазған, ал қазіргі ғалымдар оны Аноним деп атайды. Ол негізінен мадьярлардың алты жергілікті билеушімен, оның ішінде басқа жылнамалар мен хроникаларда есімдері аталмаған Менуморутпен болған шайқастары туралы жазды. Алайда, Аноним Моравияның Сватоплк I, Баварияның Люитпольд және мадьярлардың жеңісімен аяқталған шайқастары 9-ғасырдың соңы мен 10-ғасырдың басындағы көздерде сипатталған басқа жергілікті билеушілер туралы жазған жоқ.

The most important source of the Magyars' early history is a work known as De Administrando Imperio, written by the Byzantine Emperor Constantine VII around 952. According to the emperor, the Magyars "lived together with" the Khazars "for three years, and fought in alliance" with them for an unspecified time. The text suggests that the Magyars were once subjected to the Khazar Khaganate, the dominant power of the lands between the rivers Dnieper and Volga, but modern historians debate whether their subjection lasted only for a couple of years, as the emperor states, or for a longer period. In the same area, three or four local variants of the Saltovo Mayaki archaeological culture, which represented semi nomadic groups, emerged in the western regions of the Eurasian steppes in the second half of the 8th century. Internal strife and attacks by neighboring tribes caused the decline of the Khaganate in the early 9th century. The Magyars were among the Khazars' subject peoples who seceded, settling in the Pontic steppes to the north of the Black Sea. According to Emperor Constantine VII, the Kabars, who "were of the race" of the Khazars, also rebelled against the Khaganate and joined the Magyars. This event occurred before 881, because in that year the Magyars and the Kabars invaded East Francia, according to the longer version of the Annals of Salzburg. The Magyars also intervened in a war between Bulgaria and the Byzantine Empire on the latter's behalf in about 894. The Bulgarians formed an alliance with the Pechenegs, who dwelled in the lands east of the Magyars, and they jointly invaded the Pontic steppes and defeated the Magyars, forcing them to move to the Carpathian Basin in search for a new homeland. Their conquest of the Carpathian Basin is the principal subject of the Gesta Hungarorum. The Gesta was written after 1150 by an unidentified author, who is referred to as Anonymus in modern scholars' works. He wrote primarily of the Magyars' battles with six local rulers, including Menumorut, who are not named in other annals and chronicles. On the other hand, Anonymus did not write of Svatopluk I of Moravia, Luitpold of Bavaria, and other local rulers whose fights with the conquering Magyars were described in late 9th century or early 10th century sources.

Кришана венгрлік жаулап алу қарсаңында

Валeа-луи-Михай және Ир өзенінің бойындағы жерлеу орындарынан табылған жылқы сүйектері, аварлардың 567 жылы Карпат алқабына келгеннен кейін Кришанаға дерлік бірден қоныстанғанын көрсетеді. Дегенмен, сол аймақта гриффиндермен және өрнектермен әшекейленген немесе кейінірек аварлық шеберліктің басқа да ерекшеліктерін көрсететін белдік әшекейлері сирек кездеседі. 8 ғасырда "Соңғы аварлық" зираттармен шектесетін жерлерде "Нушфалау–Someșeni" зираттарының ерекше тобы пайда болды. Аварлар денені жерлегенмен, осы зираттарды пайдаланған халықтар мәйіттерін өртеген. "Нушфалау–Someșeni" зираттары Шығыс славян аймақтарындағы зираттармен ұқсастықтарды көрсетеді, бірақ олар Батыс славян жерлерінде табылған заттарға және "Соңғы аварлық" белдік әшекейлеріне ұқсас бұйымдарды тапты. 788 және 803 жылдар аралығында Ұлы Карл мен оның қолбасшылары Карпат алқабының батыс аймақтарына қарсы наурыз жорықтарын жүргізгеннен кейін аварлардың билігі құлады. Алайда, аварлық топтар империяларының құлауынан аман қалды: Прумдық Реджино мажарлардың алғаш рет "Паннония мен аварлардың шөл далаларын кезіп жүргенін" жазды. Тарихшы Андраш Рона-Тасқа сәйкес, аварлардың осы шөл далалары (solitudo Avarorum) Кришананы қоса алғанда, Тиса және Дунай өзендерінің жазықтарында орналасқан. Авар қағандығының құлауы "Ұлы" Моравияның дамуына жағдай жасады, бұл Орта Дунай аймағында пайда болған славян мемлекеті еді. 870–894 жылдар аралығында билік құрған Моравияның I Сватоплук өзінің билігін кеңінен кеңейтті. Тарихшы Гюла Кристоның сөзіне қарағанда, Сватоплук империясына Кришана да кірді, себебі император Константиннің "Ұлы Моравия, крещениеден өтпегендер" туралы айтуы Тимиш, Муреш, Криш, Тиса және Тутис өзендерін оның аумағында деп сипаттайды. Археолог Ро Кристоның теориясын қабылдамайды, өйткені 9 ғасырдың соңына қарай табылған археологиялық деректер Кришанадағы моравиялық ықпалды растамайды. Болгарлар да Авар қағандығының құлауынан пайда тапты. Болгарияның Омуртагтың әскери қолбасшыларының бірі Тисада батып кетті, бұл Омуртагтың (814–831 жылдар аралығында билік еткен) өзінің билігін осы өзенге қарай кеңейтуге тырысқанын көрсетеді. Болгарлар франктармен одақтасып, 863 және 883 жылдары Моравияға шабуыл жасады. Шамамен 870 жылға қарай жасалған деректерге сүйене отырып, парсы ғалымы Гардизи екі халық туралы жазды: Нандарин және Мирдат, олардың жерлері он күндік сапармен бөлінген. Тарихшылар Истван Бона мен Дьердь Дьерффи нандарларды болгарлар деп санайды (себебі "nándor" венгр тілінде болгарлардың атауы болған), ал мирдаттарды моравиялықтар деп санайды. Егер олардың болжамдары дұрыс болса, Болгария мен Моравия арасындағы қашықтық шамамен 870 жылға жуық болған.

Burial sites unearthed at Valea lui Mihai and other sites along the Ier River containing remains of horses show that the Avars settled in Crișana shortly after their arrival in the Carpathian Basin in 567. However, few belt mounts decorated with griffins and tendrils or other such features of later Avar craftsmanship have been found in the same region. A distinct group of barrow cemeteries, or tumulithe so called "Nușfalău–Someșeni" cemeteriesappeared in the lands bordering on "Late Avar" cemeteries in the 8th century. In contrast with the Avars, who practised inhumation, the populations using these cemeteries cremated their dead. "Nușfalău–Someșeni" cemeteries show similarities to some in the East Slavic territories, but they yielded items similar to examples unearthed in West Slavic sites and to "Late Avar" belt mounts. The Avars' power collapsed after Charlemagne and his commanders launched a series of campaigns against the western regions of the Carpathian Basin between 788 and 803. However, Avar groups survived the destruction of their empire: Regino of Prüm wrote that the Magyars first "roamed the wildernesses of the Pannonians and the Avars" in the Carpathian Basin after their flight from the Pontic steppes. According to historian András Róna Tas, these wildernesses of the Avars (solitudo Avarorum) were situated in the plains along the rivers Tisza and Danube, including Crișana. The collapse of the Avar Khaganate enabled the development of "Great" Moravia, a Slavic polity which emerged in the region of the Middle Danube. Svatopluk I of Moravia, who reigned from 870 to 894, expanded his authority over a large region. Svatopluk's empire included Crişana, according to historian Gyula Kristó, since Emperor Constantine's reference to "great Moravia, the unbaptized" describes the rivers Timiș, Mureș, Criș, Tisza and Toutis as within its territory. Archaeologist ro rejects Kristó's theory, because no archaeological finds from the late 9th century evidence Moravian influence in Crișana. The Bulgarians also benefited from the fall of the Avar Khaganate. One of the military commanders of Omurtag of Bulgaria drowned in the Tisza, showing that Omurtag, who ruled between 814 and 831, attempted to expand his authority towards this river. The Bulgarians allied with the Franks and invaded Moravia in both 863 and 883. Based on sources from around 870, the Persian scholar Gardizi wrote of two peoples, the Nandarin and the Mirdāt, whose lands were ten days' journey apart. Historians István Bóna and György Györffy identify the Nandarins as Bulgarians (because nándor was the Hungarian exonym for the Bulgarians), and the Mirdāt as Moravians. If their identifications are valid, the distance between Bulgaria and Moravia was about circa 870.

Менуморут және оның герцогтігі

Gesta Hungarorum-ға сәйкес, Менуморут мадьярлардың басып кірген кезінде Тиса, Муреш, Сомеш және Игифон орманымен шектелген аймақты биледі. Аноним сондай-ақ, "козар тайпалары" мадьяр елшілерімен бірге "Константинополь императоры" оған қарасты екенін хабарлағандығын жазды. Gesta Менуморуттың көп әйелді болғанын, яғни "көп кәнизактары" болғанын айтады. Менуморут Арпадтың елшілерін құрметпен қарсы алды, бірақ Византия императоры оған жерді билеуге кепілдік бергендіктен, бас ие алмайтынын мәлімдеді. Ősbő мен Velek Арпадқа оралып, Менуморуттың бас тартуы туралы хабарлады. Арпад үш сардар – Тас, Сзаболц және Тетениді Менуморуттың билігін басып алуға жіберді. Олар Тиса өзенін "Лад бұғазы" арқылы кешіп, мадьяр әскерлерімен бірге бекініске орналасты. Анонимнің айтуынша, одан кейін мадьяр әскерінің бір бөлігі Сзаболц пен Тас басшылығымен Месеш қақпаларына қарай жылжып, Сату Маре бекінісін басып алды, ал Тетени бастаған екінші бөлім Ньирсег аймағында "көптеген адамды жеңіп алды". Екі бөлім Месеш қақпаларында қайта қосылып, Менуморуттың билігіндегі жердің тұрғындары "тас қақпалар мен үлкен ағаш кедергілерін" салды. Тас пен Сзаболц Арпадқа қайтуға шешім қабылдады, "Сомеш өзенінен Криш өзеніне дейінгі барлық халықты бағындырып" жол жүрді. Осы кезде Менуморут Византия империясына қашуды жоспарлап жатқан, бірақ оның әскерлері Сзаболц пен Тастың Криш өзенін Сегаломда кесіп өтуіне бөгет қойып, мадьярларды уақытша шегінуге мәжбүр етті. Менуморутқа қарсы алғашқы жорылыстан кейін мадьярлар Саланмен (Тиса мен Дунай арасындағы жерлердің иесі), богемиялықтармен және Гладпен (Банат иесі) шайқасып, Панонияны жаулап алды. Арпад Ősbő мен Velek басқарымындағы жаңа әскерді, ұлы Золтан дүниеге келгеннен кейін Менуморуттың қалған билігіне қарсы жіберді. Ősbő мен Velek Тиса өзенін кешіп, Короги өзеніне жетті, онда Анонимнің мәліметінше, "бұрынғы халықтар" – Атилланың тайпалары саналған Секелилер өз еріктерімен оларға қосылды. Біріккен әскерлер Криш өзенін кешіп, оның саласының жағасына орналасты. Бұл Менуморутты қорқытып, ол Бихарияда "әскерлерді" қалдырып, "әйелі мен қызымен бірге Игифон орманына" қашты. Ősbő мен Veleк он екі күн бойы "әр түрлі тайпалардан жиналған әскерлермен" қоршалған Бихарияны қоршады. Велекке Веспрем бекінісі, ал Ősbő-ге Менуморутқа қарсы соғыстағы еңбегі үшін берілді. Менуморут 907 жылға дейін "ұлы болмай қайтыс етті", және "барлық патшалығын бейбітшілікте" күйеуінің ұлы Золтанға қалдырды.

Menumorut ruled an area bordered by the rivers Tisza, Mureș, Someș, and the Igyfon Wood at the time of the Magyars' invasion, according to the Gesta Hungarorum. Anonymus also wrote that "the peoples that are called Kozár", with the Magyars' envoys, informing them that "the emperor of Constantinople" was his lord. The Gesta describes Menumorut as a polygamist, stating that he "had many concubines". Menumorut received Árpád's envoys amicably, but refused to yield, stating that the Byzantine Emperor guaranteed him rule over the land. Ősbő and Velek returned to Árpád and informed him of Menumorut's refusal. Árpád dispatched three commanders, Tas, Szabolcs, and Tétény, to invade Menumorut's duchy, according to Anonymus. They crossed the Tisza "at the ford of Lád" and manned the fortress with Magyar warriors under the command of a lieutenant. After this, Anonymus continues, a division of the Magyar army advanced towards the Meseș Gates, under the command of Szabolcs and Tas, and occupied the fortress of Satu Mare, while a second division, led by Tétény, "conquered a great number of people" in the Nyírség. The two divisions rejoined at the Meseș Gates, where "the dwellers of the land built stone gateways and a great obstacle of trees" of Menumorut's duchy. Tas and Szabolcs decided to return to Árpád, "subduing the whole people from the Someș River to the Criș River" on their way. Menumorut was at this point planning to escape to the Byzantine Empire, but his warriors prevented Szabolcs and Tas from crossing the Criş at Szeghalom, thus forcing the Magyars to temporarily retreat. After the first campaign against Menumorut, the Magyars fought with Salan (who was the lord of the lands between the Tisza and the Danube), with the Bohemians, and with Glad (the lord of the Banat), and conquered Pannonia, according to the Gesta. Árpád once again dispatched Ősbő and Velek, at the head of a new army, against Menumorut's remaining lands after the birth of his son, Zoltán. Ősbő and Velek crossed the Tisza and halted at the river Kórógy, where the Székelys, "who were previously the peoples" of Attila the Hun, according to Anonymus, voluntarily joined them. Their united armies crossed the Criş River and encamped on the banks of one of its tributaries. Their arrival frightened Menumorut, who left "a host of warriors" in Biharia and "betook himself and his wife and daughter to the groves" of the Igyfon Wood. Ősbő and Velek laid siege to Biharia, which was defended by "warriors gathered from diverse nations", for twelve days. to Velek, and the fortress of Veszprém to Ősbő, in reward for their services during the war against Menumorut. Menumorut "died without a son" not long before 907, leaving "his whole kingdom in peace" to his son in law, Zoltán.

Тарихшылардың бағасы

Көптеген тарихшылар Гестадағы Менуморут және мажарлардың басқа да қарсыластары туралы мәліметтердің, басқа бастапқы көздерде есімдері аталмағандар туралы мәліметтердің сенімділігін талқылайды. Кристо 900 жыл шамасында Карпат алқабының нақты жағдайларын білмейтін Анонимнің «мажарлардың жаулап алу тарихын баяндағанда бір нәрсеге ғана жүгінуге мәжбүр болды: оның өзінің қиялына» деп жазады. Георгий Георфи Менуморуттың Анонимнің ойлап тапқан және бір жердің атын берген тұлғаларының бірі болғанын айтады. 13 ғасырда Бихар округінде «Морут үйі» (мажар тілінде Маротлака) деп аталатын екі ауылдың және Морут руының болуы жақсы құжатталған, бұл кем дегенде бір Моруттың осы аймақта қоныстанғанын көрсетеді. Карлиль Айлмер Макартни Гестада Менуморутқа қатысты айтылған көптеген оқиғалардың сол хроникадағы Саланның оқиғасының «айырмашылықтарымен қайталануы» екенін жазады, бұл Анонимнің Менуморут туралы жазғанда «жұмыс істеуге аз материалдары болғанын» көрсетеді. Тарихшы П.Л. Менуморуттың «ешқашан Бихарда өмір сүрмеген және билік жүргізбегені», бірақ «ойдан шығарылған адам емес екені» айтылады.

Негізгі дереккөздер

Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради және Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Константин Порфирогенит: De Administrando Imperio (Гүла Моравчик өңдеген грек мәтіні, Ромилли Джей Эйч. Дженкинс аударған ағылшын тілінде) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. Прумдық Реджиноның жылнамасы (2009). In: Каролинг және Оттон Еуропасының соңғы кезеңіндегі тарих және саясат: Прумдық Реджино мен Магдебургтік Адалберттың жылнамалары (Саймон Маклин аударған және түсіндірген); Манчестер университетінің баспасы.