Кіріспе

Жапондық жауынгерлік кеме класы

(o/a)
жақтық броня (Shinano және No. 111),

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, АҚШ, Ұлыбритания және Жапон империясы сияқты көптеген әскери-теңіз күштері соғыс кезінде басталған құрылыс бағдарламаларын жалғастырып, кеңейтті. Бұл бағдарламалармен байланысты зор шығындар үкімет басшыларын қарусыздану конференциясын өткізуге итермеледі. 1921 жылдың 8 шілдесінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Чарльз Эванс Хьюз Франция, Италия, Жапония және Ұлыбританиядан делегацияларды Вашингтонға шақырды, теңіз қарулану жарысын тоқтату мүмкіндігін талқылау үшін. Нәтижесінде өткен Вашингтон әскери-теңіз конференциясы Вашингтон әскери-теңіз шартына әкелді. Ол, басқа көптеген ережелермен қатар, болашақтағы барлық жауынгерлік кемелердің стандартты сыйымдылығын және максималды артиллерия калибрін шектеді. Сонымен қатар, бес ел он жыл бойына капиталдық кемелерді жасамауға және шарты бойынша кемінде жиырма жыл қызмет еткен кемелерді алмастырмауға келісті. 1930 жылдары Жапон үкіметі ультраұлттық милитаризмге қарай бет бұрды. Бұл қозғалыс Жапон империясын Тынық мұхиты мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін қамтуға шақырды. Қытайдан Мидуэй аралына дейін 3000 миль (4828 км) созылған мұндай империяны сақтау үшін аумақты тұрақты түрде бақылауға қабілетті үлкен флот қажет болды. «Ямато» класына дейін салынған барлық жапондық жауынгерлік кемелер 1921 жылға дейін аяқталған болса да, Вашингтон шарты олардың барлығын 1930 жылдары қайта жаңартуға немесе күрт модернизациялауға мүмкіндік берді. Бұл модернизация, басқа нәрселермен қатар, жапондықтар өздерінің күміс империясын жаулап алу және қорғау үшін пайдалануды көздеген жылдамдық пен атыс күшін арттыруды қамтыды. Жапония 1934 жылы Мукден оқиғасынан кейін Ұлттар Лигасынан шығып, барлық шарттық міндеттемелерден бас тартып, басқа ірі теңіз державаларынан үлкен әскери кемелерді салуға мүмкіндік алды. Жапонияның Тынық мұхиты мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ресурстарды өндіретін колонияларды иелену ниеті, әрине, АҚШ-пен қақтығысқа әкелуі мүмкін болды, сондықтан АҚШ Жапонияның негізгі әлеуетті жауына айналды. АҚШ Жапонияға қарағанда өнеркәсіптік қуаты әлдеқайда жоғары болды, әлемдік өнеркәсіптік өндірістің 32,2% -ы Жапонияның 3,5% -ына қарсы. Сонымен қатар, АҚШ Конгресінің бірнеше жетекші мүшелері «теңіз жарысында Жапонияны үш есеге асып өтеміз» деп уәде берген еді. Сондықтан, жапондық өнеркәсіптік өнім американдық өнеркәсіптік қуатпен бәсекелесе алмағандықтан, осы жауынгерлік кемелердің әрқайсысы бір мезгілде бірнеше жаудың капиталдық кемелерімен күресуге қабілетті болды, бұл АҚШ-қа жауынгерлік кемелерді салуға жұмсалатын өнеркәсіптік күшті азайтуға мүмкіндік берді. Осылар қарастырылғаннан кейін бастапқы жиырма төрт кемеден екеуі, A 140 F3 және A 140 F4 мүмкіндіктер ретінде бекітілді. Олардың ең басты айырмашылығы – қашықтығы (ауысыммен салыстырғанда), олар соңғы алдын ала зерттеуді құру үшін пайдаланылды, ол 1936 жылдың 20 шілдесінде аяқталды. Бұл жобаға енгізілген түзетулер 1937 жылдың наурыз айында Контр-адмирал Фукуда Кейджи ұсынған түпкілікті жобаға әкелді; 7200 теңіздік миль қашықтық туралы шешім қабылданды және гибридтік дизель-турбиналық қозғалтқыштан бас тартылып, турбиналар пайдалануға берілді. Дизельді қозғалтқыштар «Тайгей» су асты кемесіндегі қозғалтқыштардың проблемаларына байланысты жобадан алынып тасталды, себебі олардың «негізгі конструкциялық ақауы» болды. Соңғы жобада стандартты сыйымдылығы және толық жүктеме сыйымдылығы көрсетілді, бұл кластың кемелерін әзірге жобаланған ең үлкен жауынгерлік кемелер және бұрын-соңды салынған ең үлкен жауынгерлік кемелер етті. Жобаға сәйкес, негізгі қару-жарақ ретінде үш үш зеңбірек мұнарасында орналасқан тоғыз 460 мм теңіздік зеңбіректер қарастырылды, олардың әрқайсысының салмағы 1930 жылдардағы эсминецтерден артық болды. Теңіз авиаторларының қарсылығына қарамастан, олар жауынгерлік кемелердің орнына ұшақ тасымалдағыштарды салуды ұсынды. Барлығы бес «Ямато» кластың жауынгерлік кемесі жоспарланған. «Джейнс фейтинг шипс» журналы мен батыс БАҚ-тары да кемелердің ерекшеліктері туралы қате ақпараттарды жариялады. 1944 жылдың қыркүйегінде «Джейнс фейтинг шипс» журналында «Ямато» мен «Мусаси» кемелерінің сыйымдылығы 45 000 тонна деп көрсетілген. Сол сияқты, «Нью-Йорк Таймс» және «Ассошиэйтед Пресс» екі кеменің 30 түйін жылдамдықпен 45 000 тонна салмақты жылжытқанын хабарлады, тіпті 1945 жылдың сәуірінде «Ямато» батып кеткеннен кейін де «Лондон Таймс» газеті кеменің сыйымдылығы ретінде 45 000 тоннаны көрсетуді жалғастырды. Дегенмен, кемелердің болуы және олардың теңіз шарттарын бұзғаны туралы ақпарат американдық теңіз инженерлеріне 60 500 тонналық кемелерді жобалауда үлкен әсер етті...

+ Құрылыс деректері

Аты
Атауы
Құрылысшысы
Құрылысы басталған күні
Суға түсірілген күні
Қызметке кірген күні
Тағдыры
Жапондық жауынгерлік кеме «Ямато»
Ямато провинциясы (Ұлы үйлесім)
Куре теңіз арсеналы
1937 жылдың 4 қарашасы
1940 жылдың 8 тамызы
1941 жылдың 16 желтоқсаны
«Тен Го» операциясы кезінде ұшақтармен батырылды, 1945 жылдың 7 сәуірі
Жапондық жауынгерлік кеме «Мусаси»
Мусаси провинциясы
Мицубиси Хеви Индастриз, Нагасаки
1938 жылдың 29 наурызы
1940 жылдың 1 қарашасы
1942 жылдың 5 тамызы
Сибуян теңізі шайқасы кезінде ұшақтармен батырылды, 1944 жылдың 24 қазаны
Жапондық ұшақ тасымалдағыш «Синано»
Синано провинциясы
Йокосука теңіз арсеналы
1940 жылдың 4 мамыры
1944 жылдың 8 қазаны
1944 жылдың 19 қарашасы
1942 жылдың шілдесінде ұшақ тасымалдағышқа айналдырылды; «Арчерфиш» USS торпедосымен батырылды, 1944 жылдың 28 қарашасы
Кеме № 111
rowspan=2 Куре теңіз арсеналы
1940 жылдың 7 қарашасы
rowspan=2
rowspan=2 1942 жылдың наурыз айында 30% дайын болғанда жоба тоқтатылды; орнында бөлшектелді
Кеме № 797
Жоспарлау кезінде тоқтатылды

Ямато

Япондық "Ямато" соғыс кемесі 1937 жылдың наурыз айында тапсырыс берілді, 1937 жылдың 4 қарашасында құрылысы басталды, 1940 жылдың 8 тамызында суға түсірілді және 1941 жылдың 16 желтоқсанында қолданысқа берілді. Келесі екі жылды ол Трук және Куре теңіз базалары арасында үздіксіз өткізді, ал оның әпкесі "Мусаши" "Яматоны" Біріккен Флоттың бас штаб-кемесі ретінде алмастырды. 1944 жылдың қазан айында Лейте шығанағы шайқасында вице-адмирал Такео Куританың Орталық күшінің құрамында ол жау кемесіне қарсы теңіз артиллериясын тек бір рет қолданды, американдық "Гамбиер Бей" эскорт-тасымалдаушысын және "Джонстон" эсминцін батыруға көмектесті, бірақ "Херманн" торпедалары салдарынан шайқастан шығарылды. 1945 жылдың наурыз айында Куреде жеңіл зақымданғаннан кейін, кеме операцияларға дайындалу үшін қайта қаруланды.

Мусаши

Жапондық "Мусаши" соғыс кемесі 1937 жылдың наурыз айында тапсырыс берілді, 1938 жылдың 29 наурызында құрылысы басталды, 1940 жылдың 1 қарашасында суға түсірілді және 1942 жылдың 5 тамызында қолданысқа берілді. 1942 жылдың қыркүйегінен желтоқсан айына дейін Хаширажимада су үстіндегі және әуедегі жауынгерлік оқу-жаттығуларда болды. 1943 жылдың 11 ақпанында "Мусаши" өз бауырласы "Ямато" кемесін Біріктірілген Флоттың флагманы ретінде алмастырды. 1944 жылдың шілдесіне дейін "Мусаши" Трук, Йокосука, Бруней және Куре теңіз базалары арасында ауысып тұрды. 1944 жылдың 29 наурызында американдық "Танни" суасты кемесінен атылған бір торпедадан кеменің мұртына орташа зиян келді. 1944 жылдың сәуірінде жөндеуден және қайта жабдықтаудан өткеннен кейін, "Мусаши" Окинавадағы 1-ші линкор дивизиясына қосылды. 1944 жылдың маусым айында Екінші Флот құрамында Филиппин теңізіндегі шайқаста жапондық авианосецтерді сүйемелдеді. "Мусаши" 1944 жылдың 24 қазанында Сибуян теңізіндегі шайқаста 17 бомба және 19 торпедадан зардап шегіп, 2399 адамдық экипаждың 1023-і қаза тапты.

Шинано

Шынан, бастапқыда 110-шы әскери кеме, Ямато класының үшінші кемесі ретінде, бірақ сәл өзгертілген конструкциямен салынды. Алдыңғы броняның көп бөлігі, соның ішінде борты, палубасы және мұнаралары аздап төмендетілді. Бұл салмақтың азаюының арқасында басқа салаларда жақсартулар жасауға мүмкіндік туды, оның ішінде өртке бақылау және қарауылдық посттарға қосымша қорғаныс орнатылды. Сонымен қатар, алғашқы екі "Ямато" кемелеріндегі қосалқы қару-жарақ /65 калибрлі 98-ші типті зеңбірекпен алмастырылу жоспарланған. Көлемі кішкентай болғанымен, бұл зеңбірек 127 мм-лік зеңбіректерден жоғары тұрды, оның бастапқы жылдамдығы, максималды ұшу қашықтығы, ұшаққа қарсы биіктігі және ату жылдамдығы айтарлықтай жоғары болды. 1942 жылдың маусым айында Мидуэй шайқасындағы жапондықтардың жеңілісінен кейін "Шынан" құрылысы тоқтатылды және корпусы біртіндеп авианосецке айналдырылды. Ол 64 800 тонналық қолдау кемесі ретінде жоспарланған, басқа авианосецтердің әуе күштерін тасымалдауға, жөндеуге және жабдықтауға қабілетті болды. Бастапқыда 1945 жылдың басында қолдануға берілуі күтілгенімен, Филиппин теңізіндегі шайқастан кейін кеме құрылысы үдетілді. Нәтижесінде "Шынан" 1944 жылдың 5 қазанында суға түсірілді және бір айдан сәл кейін, 19 қарашада қолдануға берілді. "Шынан" 9 күннен кейін Йокосукадан Куреге бағыт алды. 29 қарашаның таңында "Шынан" "Арчерфиш" су асты кемесінен төрт торпедаға түсті.

111 және 797 санды әскери кемелер

111-ші әскери кеме, есімдік атауы берілмеген, «Ямато» класының төртінші кемесі және «Шинано» жетілдірілген нұсқасын енгізетін екінші кеме ретінде жоспарланған. Кеменің қаңқасы 1940 жылдың тамыз айында «Ямато» кемесі суға түскеннен кейін салынды және құрылысы 1941 жылдың желтоқсанына дейін жалғасты. Осы кезде жапондықтар өздерінің амбициялы капиталдық кемелерді құрылыс бағдарламасына күмәнмен қарасты. Соның салдарынан, төртінші кеменің корпусы, шамамен 30% ғана дайын болған, 1942 жылы бөлшектелді және жойылды; одан алынған материалдар жапондық «Исе» және «Хюга» соғыс кемелерін гибридтік соғыс кемесі/әуе тасымалдаушыларға түрлендіру үшін пайдаланылды. Бесінші кеме – 797-ші әскери кеме – жақсартылған «Шинано» ретінде жоспарланған, бірақ оның құрылысы басталған жоқ. 797-ші кемеге енгізілген өзгерістерден өзге, екі қанатты мұнаралар алынып тасталып, орнына қосымша 100 мм-лік зеңбіректер орнатылатын болды; авторлар Уильям Гарзке мен Роберт Дулиннің бағалауынша, бұл 24 дана осындай қаруға мүмкіндік берген болар еді. «Ямато» кемесі 1944 жылы осыған ұқсас түрде жаңартылды.

Негізгі қарулану

Ямато класындағы линкорлардың негізгі қарулары үш 3 зеңбірек мұнарасынан тұрды, олар 45 калибрлі 94 типті теңіз зеңбіректерімен жабдықталған – соғыс кемесіне орнатылған ең ірі зеңбіректер, бірақ олар ресми түрде 40 см/45 калибрлі (15,9 дюйм) 94 типті деп белгіленген, әрқайсысының салмағы толық жиынтықта 2774 тоннаны құрады. Әр зеңбірек ұзын және салмағы , және минутына 1,5-2 зеңбірекпен бронебойғыш снарядтар мен жоғары жарылғыш снарядтарды шамамен қашықтықта атуға қабілетті. Снарядтардың жарылатын қашықтығын орнату үшін уақыттық сақтандырғыш қолданылды (бірақ көбінесе олар алысқа орнатылды). Жарылыс кезінде, әр снаряд 20° конусқа, қарсы ұшақтарға қарай 900 отты түтікше шығаратын, содан кейін снарядтың өзін жарылтып, көбірек болат сынықтарын жасау үшін жарылыс заряды қолданылды, соңында түтікшелер тұтанатын. Түтікшелер шамамен 3000 °C (5432 °F) температурада бес секунд бойы жанды және шамамен ұзын жалынды бастады. 1944 жылы олардың жалпы негізгі оқ-дәрісінің 40% құрағанына қарамастан, АП снарядымен қарудың максималды қашықтығы 45 градус бұрылыста болды. Олардың атыс жылдамдығы минутына бес оқ болды. 1944 жылы екі ортаңғы мұнара алынып, олардың орнына қосымша ауыр және жеңіл әуеге қарсы зеңбіректер орнатылды. Бастапқыда, ауыр әуеге қарсы қорғаныс 40 калибрлі 127 мм 89 типті қос мақсатты зеңбіректермен, алты екі зеңбіректік мұнаралармен, үшеуі жоғарғы құрылымның әр жағында орналасқан қамтамасыз етілді. 1944 жылы 15,5 см-лік екі ортаңғы мұнара алынып, Яматоның әр жағында қосымша үш 127 мм-лік орнатуға орын жасалды, бұл осы зеңбіректердің жалпы санын жиырма төртке жеткізді. Жер бетіндегі нысандарға ату кезінде, зеңбіректердің қашықтығы болды; олардың максималды биіктігі 90 градус максималды бұрылыста болды. Олардың максималды атыс жылдамдығы минутына 14 оқ, ал тұрақты атыс жылдамдығы минутына шамамен сегіз оқ болды.

Әуе шабуылына қарсы қарулану

Ямато класы бастапқыда жиырма төрт 25 мм Type 96 авиацияға қарсы зениттік пулеметпен жабдықталған, негізінен кеменің орта бөлігіне орналастырылған. Соңында жиырма төрт пулеметтен тұратын қару-жарақ жиынтығы болды. Бұл пулеметтердің тиімді ату қашықтығы және +85 градус бұрылыс бұрышындағы ең жоғары биіктігі болды. Оқтардың максималды тиімді ату жылдамдығы минутына 110-120 оққа жете алды, себебі жиі 15 оқтық дүрылдерді ауыстыру қажет болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі стандартты жапондық жеңіл зениттік қаруы болды, бірақ конструкциялық кемшіліктері оны тиімсіз қару етті. Тарихшы Марк Стиллдің сөзіне сәйкес, қос және үш қақпақты орналымдардың "бұрылу және көтерілу жылдамдығы жеткіліксіз болды; пулеметтің оғы жылдам нысаналарды анықтай алмады; пулеметтің дірілі шамалы жоғары болды; дүрылдердің сыйымдылығы тым кішкентай болды және пулеметтен оқ шыққанда қатты дыбыс естілді". Класқа, сонымен қатар, көпірдің екі жағына орналасқан 13,2 мм Type 93 авиацияға қарсы пулеметтерінен екі қос орналым да берілді. Бұл пулеметтердің максималды ату қашықтығы болды, бірақ ұшақтарға қарсы тиімді қашықтығы тек болды. Ату жылдамдығы минутына 425-тен 475 оққа дейін реттелетін болды, ал 30 оқтық дүрылдерді ауыстыру қажеттілігі тиімді ату жылдамдығын минутына 250 оққа дейін төмендетті. "Синано" кемесіндегі қару-жарақ оның бауырларындағыдан едәуір өзгеше болды. Көмекші рөлге арналғандықтан, кемеде маңызды авиацияға қарсы қару-жарақ орнатылды: он алты пулемет, жүз қырық бес зениттік пулемет және он екі жиырма сегіз ұңғылдан тұратын үш жүз отыз алты ракеталық пулемет. Бұл қарулардың ешқайсысы жау кемесіне немесе ұшағына қарсы қолданылмады. "Ямато" кемелері теңіз тарихшысы Марк Стиллдің "теңіз шайқасында беспрецеденттік қорғаныс" деп сипаттаған ауыр бронямен жабдықталған. Кеменің бортындағы негізгі бронялық белдеу қалыңдығына дейін жететін. Сонымен қатар, кеменің жоғарғы корпусының пішіні өте жетілген, ерекше бүйірлік қисық салмақты оңтайландырумен қатар броняның қорғанысын және құрылымдық беріктігін тиімді арттырды. Басты мұнаралардың бронясы тіпті басты белдеуден де басып өтті, мұнараның алдыңғы беті қалыңдығында болды. Басты брондалған палуба – қалыңдығы – никель-хром-молибден қорытпасынан жасалған. Камегакубидегі полигондағы баллистикалық сынақтар палубаның қорытпасы гомогенді Vickers пластиналарынан 10–15% артық екенін көрсетті. Кемеде қақпақпен дәнекерлеудің салыстырмалы түрде жаңа әдісі кеңінен қолданылып, броняның беріктігін арттырды. Осы техниканың арқасында төменгі бортық броня бүкіл кеменің корпусының құрылымын нығайту үшін пайдаланылды. Кеменің мұртының жанында құрылымдық әлсіздіктер болды, онда бронялық қаптама әдетте жұқарақ болды, бұл 1943 жылы "Мусаси" кемесіне тиген торпедадан келген зақыммен дәлелденді. "Синано" кемесінің корпусы соғыстың соңында асығыс түрде салынғандықтан және батып бара жатқан кезде толық емес бронямен және жабылмаған су өткізбейтін бөлімдермен жабдықталғандықтан, одан да үлкен құрылымдық әлсіздікке ұшырады. 147 948 атты күшімен нәтижесінде, екі соғыс кемесі де Соломон аралдары науқанында немесе 1943 және 1944 жылдың басындағы "аралдан аралға секіру" кезеңіндегі шайқастарда қолданылмады. "Ямато" класына қатысты құжаттардың тағдырына ұқсас, соғыс соңында тұтқындалудың алдын алу үшін классқа қатысты барлық құжаттар мен жоспарлар жойылды. Кемелердің соңғы жобасының "Ямато" класынан да гөрі оттық қуаты мен көлемі үлкен болуы мүмкін екені белгілі – үш мұнарада алты пулеметтен тұратын басты батарея және екі қос мақсатты қару-жарақ, оларға ұқсас жиырма төрт пулемет кіретін. Суыруы "Яматолардан" үлкен болуы жоспарланған, ал бортық бронялық белдеуі болды. Жазбаша деректердің жетіспеуіне байланысты, класс туралы ақпарат негізінен Жапонияның капитуляциясынан кейін жапондық офицерлермен сұхбаттасу арқылы алынды. Алайда 1942 жылдың қазан айында Адольф Гитлердің арнайы өтініші бойынша Жапониядағы неміс әскери атташесіне бекітілген неміс адмиралы Пол Венекерге "Ямато" класындағы соғыс кемесін тексеруге рұқсат берілді, ол Берлинге соғыс кемесінің егжей-тегжейлі сипаттамасын жіберді. 1943 жылдың 22 тамызында неміс әскери-теңіз тарихшысы және "Die Deutschen Kriegschiffe, 1815–1945" кітабының авторы Эрих Гронерге "Фюрер штабында" болған кезде есеп көрсетілді және оған "түсіндіру" және жапондық соғыс кемесінің "жобалық эскизінің суретін" дайындау тапсырылды. Материалды Эрих Гронердің әйелі, Х. Гронер ханым сақтап, 1950 жылдары баспагерлерге тапсырды.

Мәдени маңызы

Құрылысынан бастап бүгінгі күнге дейін Ямато мен Мусаси жапон мәдениетінде, әсіресе Яматода айқын із қалдырды. Аяқталуымен, бұл соғыстық кемелер Жапон империясының теңіз инженерлігінің ең жоғалғы деңгейін көрсететін болды. Бұған қоса, екі кеме өз өлшемдерімен, жылдамдығымен және қуатымен Жапонияның батыс державаларына, әсіресе Америка Құрама Штаттарына қарсы өзінің мүдделерін қорғауға деген нығайылысын және дайындығын көрнекті түрде бейнеледі. Жапон императорлық теңіз күштерінің Бас штабының Операциялық бөлімінің бастығы Шигеру Фукудоме екі кемені "теңіз күшінің символы" деп сипаттап, олардың офицерлер мен теңізшілерге өз теңіз күштеріне деген терең сенімділік сезімін сыйлағанын айтты. Ямато, әсіресе оның суға батып кету оқиғасы, жапон халық мәдениетінде жиі пайда болды, мысалы, "Space Battleship Yamato" анимесі мен 2005 жылғы "Yamato" фильмі. Халық мәдениетіндегі бейнелер әдетте кеменің соңғы миссиясын қатысқан жапон теңізшілерінің отанын қорғауға батыл, өзімшіл, бірақ нәтижесіз, символдық күш-жігері ретінде көрсетеді. Соғыс кемесінің жапон мәдениетінде осындай маңызға ие болуының бір себебі – "Ямато" сөзінің Жапонияның поэтикалық атауы ретінде жиі қолданылуында. Осылайша, Ямато соғыстық кемесінің аяқталуы Жапон империясының аяқталуының метафорасы болуы мүмкін.