Кіріспе

"For Esmé—with Love and Squalor" - Дж.Д.Сэлинджердің қысқа әңгімесі. Онда американдық сержанттың Екінші дүниежүзілік соғысқа аттанар алдында жас қызбен танысуы баяндалады. Алғаш рет 1950 жылдың 8 сәуірінде "Нью-Йоркер" журналында жарияланған бұл әңгіме екі жылдан кейін Сэлинджердің "Тоғыз әңгіме" жинағына енгізілді (әңгімелер жинағының американдық атауы "Тоғыз әңгіме" болса, көптеген елдерде "For Esmé—with Love & Squalor" деп аталады). Бұл әңгіме оқырмандардың арасында бірден үлкен қызығушылық тудырды; жарияланғанынан кейін екі аптадай өткен соң, 20 сәуірде Сэлинджер "өзінің бұрын жариялаған әңгімелеріне қарағанда 'Эсме үшін' туралы көбірек хат алды". Өмірбаяншы Кеннет Славенскидің сөзіне сүйенсек, бұл әңгіме "Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде туған ең үздік әдеби шығармалардың бірі деп саналады". Автор Пол Александр оны "ұсақ шедевр" деп атап көрсеткен.

Сюжет

Айтушы Англияда өтетін үйлену тойына шақыру алады, бірақ қатыса алмайды, себебі той күні әйелінің анасының жоспарланған сапарымен сәйкес келмейді. Ол күйеу жігітті танымайды, бірақ қалыңдығын шамамен алты жыл бұрын кездестірген. Оның шақыруға жауабы – қалыңдық туралы бірнеше жазба дайындау. Айтушы баяндайтын екі эпизодтың біріншісі 1944 жылы Англияның Девон аймағындағы дауылды күнде орын алады. Америкалық сарбаздар тобы алдағы D күніне қатысты барлау операцияларына дайындықтарын аяқтауда. Айтушы қалаға жалғыз серуендеп, балалар хорының репетициясын тыңдау үшін шіркеуге кіреді. Хордың мүшесінің бірі, шамамен он үш жастағы қыз, оның назарын аударады. Ол шығып кетер кезде, балалардың «әдемі әрі сезімталдықтан мүлдем алыс» әнінің өзіне ерекше әсер еткенін сезеді. Жаңбырдан паналау үшін шайханаға кіргенде, айтушы сол қызды қайта кездестіреді, бұл жолы оның кішкентай інісі мен тәрбиешісімен бірге. Оның жалғыздығын сезіне отырып, қыз айтушымен әңгімеге кіріседі. Оқырман оның есімінің Эсме екенін, ол және оның інісі Чарльз – екеуі де жетім екенін біледі. Анасы қайтыс болған, ал әкесі Солтүстік Африкада, Ұлыбритания армиясының құрамында қызмет етіп жүргенде қаза тапқан. Ол әкесінің үлкен әскери сағатын естелік ретінде тағады. Эсме – зиялы, әдепті және жасына қарағанда ересегірек, бірақ өзінің «суық адам» болуы мүмкін деген уайымда және одан да «мейірімді» болуға тырысады. Келесі эпизодта оқиға орны әскери ортаға ауысады және баяндау стилі өзгеріп, айтушы енді өзін «Мен» деп емес, «Сержант Х» деп атайды. Германияны жеңгеннен кейінгі апталарда одақтас әскерлер Германияны басып алады. Сержант Х Баварияда орналасқан және жаңа ғана госпитальдан қайтып келген, онда оған жүйкелік аурудың салдарынан ем жасалған. Ол әлі де психикалық бұзылудың белгілерін көрсетуде. «Корпорал З» (тегі Клей), онымен жақын қызмет еткен әріптес сарбазы, сержанттың физикалық денсаулығының нашарлауын бейжай және тікелей айтады. Клей кеткен соң, Сержант Х ашылмаған хаттарды қарап, шамамен бір жыл бұрын Девоннан жіберілген кішкентай жәшік табады. Оның ішінде Эсме мен Чарльзтан хат және оның әкесінің сағаты бар – «құдайға сыйынған нысан» – және ол Сержант Х-ке оны «соғыс аяқталғанға дейін тағуды» ұсынады. Ол терең сезімге бөленіп, бірден рухани құлдыраудан арылып, «ақыл-есін» қайта жинап алады.

Талдау

Соғыс естелікте суыған сайын Америка "сұрақсыз патриотизм мен күшейіп келе жатқан біркелкілікке" бой берді, деп атап көрсетеді Славэнски, "біз Салинджерді сержант Х кейіпінде танығанымен, [Екінші дүниежүзілік соғыс] ардагерлері өздерін таниды". Лоретта: Клейдің никелес әйелі. Ол соғыста Клейге жиі хат жазады. Мэглей ханым: Эсме мен Чарльздың күтушісі Мэглей ханым, балалармен бірге, олар X штабтық сержантпен танысқан күні шайханаға келді. Штабтық сержант Х-тің әйелі: Әңгіменің басында баяндаушы (штабтық сержант Х) есімін еске түсіреді. Х. Әйелімен сөйлескеннен кейін, олар Эсмедің үйлену тойына бармауға шешім қабылдағанын түсіндіреді. Гренчер: Штабтық сержант Х-тің қалың анасы. Бұл есім оқиғаның басында аталады. Штабтық сержант Х-тің үлкен ағасы: Әңгіменің екінші бөлігінде ол үлкен ағасы Х-тің ойсыз жазылған хатын оқиды.

Жариялану тарихы

"Эсме үшін" алғаш рет 1950 жылдың сәуірінде "Нью-Йоркер" журналында жарияланды. Сол антология 1953 жылы Лондонда Хамиш Гамильтон баспасынан "For Esmé—with Love and Squalor: and other stories" деген атпен шықты. 1954 жылы BBC "Эсме үшін" повесін радио драма сериясына бейімдеу құқығын сатып алуға тырысты, бірақ Салинджер бас тартты. Ол бұл басылымға соншалықты наразы болды ki, Ұлыбританиядағы баспасымен қайтадан сөйлеспеді. Швед, жапон, испан және поляк тілдерінде жарық көрді.

Танымал мәдениетте

Лемони Сникеттің "Бақытсыз оқиғалар сериясы" романында Эсме Сквалордың есімі осы әңгімеге сілтеме жасайды. Канадалық For Esmé тобы да өз атында осы әңгімеге сілтеме жасайды. American Football тобының 1998 жылғы American Football EP альбомындағы "Letters & Packages" трегінде осы әңгімеге көптеген лирикалық сілтемелер кездеседі. We Are Scientists тобының 2006 жылғы альбомы "With Love and Squalor" деп аталады. Belle and Sebastian тобының "Fold Your Hands Child, You Walk Like a Peasant" альбомындағы "I Fought in a War" әні осы әңгімедегі атмосферадан шабыттанған.

Тасталған фильм нұсқасы

1963 жылы кино және теледидар режиссері Питер Теуксбери Салинджерге осы әңгіменің киноға түсірілімдік нұсқасын жасау туралы ұсыныс жасады. Салинджер келісті, бірақ ол Эсме рөлін өзі таңдау шартын қойды. Ол бұл рөлге досы, жазушы Питер де Вристің кішкентай қызы Ян де Вристі қарастырған. Алайда, Салинджер мен Теуксбери сценарийдің соңғы нұсқасын дайындаған кезде Ян он сегіз жасқа толып, Салинджер оны бұл рөлге тым үлкен деп есептеді. Фильм ешқашан түсірілмеді.