Кіріспе
Құрылыс жобаларын жүзеге асыру жүйесі
Дизайн-құрылыс (немесе design/build, және сәйкесінше D–B немесе D/B қысқартылып жазылады), сондай-ақ баламалы жүзеге асыру деп аталады, құрылыс саласында қолданылатын жобаларды жүзеге асыру жүйесі. Бұл жобаны жүзеге асыру әдісі, онда жобалау және құрылыс қызметтері дизайн-құрылыс беруші немесе дизайн-құрылыс мердігері деп аталатын бір ғана ұйыммен шарттық негізде жүзеге асырылады. Ол сәулетші басқаратын дизайн-құрылыс (ALDB, кейде дизайнер басқаратын дизайн-құрылыс деп те аталады) және мердігер басқаратын дизайн-құрылыс болып екіге бөлінеді. "Дизайн-тапсырыс-құрылыс" (немесе "дизайн-тендер") жүйесінен айырмашылығы, дизайн-құрылыс жауапкершіліктің бір шоқысынан тұратын шартқа негізделген және жоба иесі үшін тәуекелдерді азайту және жобаның жобалау және құрылыс кезеңдерін үйлестіру арқылы жүзеге асыру кестесін қысқарту үшін қолданылады. Дизайн-құрылыс да бір жауапкершілікке ие. Дизайн-құрылыс мердігері жобадағы барлық жұмыстарға жауапты, сондықтан клиент кез келген кемшілік үшін бір тараптан заңдық өтемақы талап ете алады. Құрылыс жобаларына қатысты дәстүрлі тәсіл жобалаушыны бір жағынан, ал мердігерді екінші жағынан тағайындаудан тұрады. Дизайн-құрылыс сатып алу жолы жұмыс істеудің дәстүрлі реттілігін өзгертеді. Ол клиенттің тәуекелдерді және жалпы шығындарды азайту үшін жауапкершіліктің бір шоқысын алу тілегіне жауап береді. Мамандырылған жұмыстарды орындау үшін қосалқы мердігерлерді пайдалану жиі кездеседі, бірақ дизайн-құрылыс мердігері жұмыстың негізгі байланыс нүктесі және басшы күші болып қала береді. Қазіргі уақытта көптеген елдерде кеңінен қолданылады және шарттардың түрлері кеңінен қол жетімді. Дизайн-құрылыс кейде құрылыс процедурасының ең көне нысандарының бірі – "шебер құрылысшы" тәсілімен салыстырылады. Дизайн-құрылыс келісімшарт берудің дәстүрлі әдісімен салыстыра отырып, "Дизайн-құрылыс келісімшарт беру нұсқаулығы" авторлары былай деп атап өтті: "тарихи тұрғыдан алғанда, дәстүрлі деп аталатын тәсіл іс жүзінде жақын арада пайда болған ұғым, ол шамамен 150 жыл ғана қолданыста болды. Ал дизайн-құрылыс концепциясы – "шебер құрылысшы" деп те аталады – төрт мың жылдан астам уақыт бойы қолданылып келеді". Американың Дизайн-құрылыс институты (DBIA) дизайн-құрылысты мердігер, дизайнер, әзірлеуші немесе бірлескен кәсіпорын басқара алады деген пікірде болса да, дизайн-құрылыс ұйымы жобалау және құрылыс үшін бір шартқа ие болған жағдайда, кейбір сәулетшілер сәулетші басқаратын дизайн-құрылысты дизайн-құрылыстың ерекше тәсілі деп санайды. Дизайн-құрылыс педагогикада маңызды рөл атқарады, университеттерде де, Rural Studio немесе ArchiCamp сияқты тәуелсіз ұйымдастырылған шараларда да.
Жобалау-құрылыс мердігері
"Дизайн-құрылысшы" көбінесе жалпы мердігер болып табылады, бірақ көп жағдайларда жобаны жобалаушы маман (архитектор, инженер, архитектуралық технолог немесе басқа да кәсіби дизайнерлер) басқарады. Кейбір дизайн-құрылыс фирмалары жобалау және құрылыс салаларының мамандарын жұмысқа тартады. Егер дизайн-құрылысшы жалпы мердігер болса, жобалаушылар әдетте тікелей мердігермен келісім шартасады. Жобалау фирмасы мен құрылыс фирмасы арасындағы серіктестік немесе бірлескен кәсіпорын ұзақ мерзімді негізде немесе тек бір жоба үшін құрылуы мүмкін. 1979 жылға дейін AIA American Institute of Architects этика кодексі мен кәсіби мінез-құлық ережелері өз мүшелеріне құрылыс қызметтерін көрсетуге тыйым салған. Алайда, бүгінде АҚШ және басқа елдерде көптеген архитекторлар интеграцияланған жобалау және құрылыс қызметтерін ұсынуға ұмтылады, ал осы мақсатқа жетудің бір жолы – дизайн-құрылыс. AIA дизайн-құрылыстың құрылыс саласындағы басты тәсілдердің біріне айналып келе жатқанын мойындады. 2003 жылы AIA "Дизайн-құрылыс қызметтері бойынша архитектор нұсқаулығын" мақұлдады, ол дизайн-құрылыс мердігерлері ретінде әрекет ететін мүшелеріне көмектесу үшін жазылған. Бұл басылым процестің әртүрлі кезеңдері бойынша нұсқаулар береді: жобалау қызметтері, келісімшарттар, басқару, сақтандыру және қаржы.
Жоспарлау-құрылыс жобалары: сәулетшінің рөлі
Мердігер жетекшілік ететін жобалау-құрылыс жобаларында басқару құрылымы иесі тікелей мердігермен жұмыс істейді, ал мердігер өз кезегінде қосалқы мердігерлерді үйлестіреді. Архитекторлар мердігер жетекшілік ететін жобалау-құрылыс жобаларына әр түрлі жауапкершілік деңгейімен (әр диаграммадағы "A/E" архитектор/инженерді білдіреді) бірнеше тәсілмен үлес қосады:
Архитектор мердігердің штатты қызметкері ретінде: Архитектор мердігер үшін ішкі штат қызметкері ретінде жұмыс істейді. Архитектор кәсіби тәуекелді өз мойнына алады және басқа мердігерге қарағанда бақылауы аз болуы мүмкін. Архитектор субподрядшы ретінде: Бұл жағдайда архитектор мердігер басқаратын командадағы көптеген субподрядшылардың бірі болып табылады. Архитектор ұқсас кәсіби тәуекелді көтереді, бірақ бақылауы аз. Архитектор мердігердің басшылығымен біріктірілген жобаны жеткізуде (IPD) екінші тарап ретінде: Архитектор мен мердігер бірлескен кәсіпорында бірлесіп жұмыс істейді, екеуі де жобаны салу үшін қосалқы мердігерлерді үйлестіреді. Ғимарат иесінің осы бірлескен кәсіпорынмен бір ғана шарты бар. Мердігер бірлескен кәсіпорынды басқарады, сондықтан қосалқы мердігерлерді қадағалауда архитектор мердігерге бағынуы мүмкін. Архитектор дәстүрлі тәсілдегідей бірдей тәуекелді көтереді, бірақ IPD-де көбірек бақылауға ие, тіпті ол мердігерге мойынсұнса да.
Келісімшарттар
Жобалау және құрылыс жауапкершілігін біріктіретін, екі жеке келісімшарттың орнына бірыңғай келісімшарттар жиынтығы, архитекторлар мен құрылыс саласының жоба бойынша жауапкершіліктерінің өзара байланыстылығын ескереді және дау-дамай туындау мүмкіндігін төмендетеді.
Жобалау-құрылыс институттары
1993 жылы Американың Дизайн-Құрылыс Институты (DBIA) құрылды. Оның құрамына жобалау және құрылыс саласының мамандарымен қатар жоба иелері де кіреді. DBIA дизайн-құрылыс жобаларын жүзеге асырудың артықшылықтарын жаңғыртады және меншік иелері мен жобалау және құрылыс саласының мамандары үшін табысқа қол жеткізуді қамтамасыз ету мақсатында жобалау мен құрылыс қызметтерін тиімді интеграциялауды үйретеді. Американың Дизайн-Құрылыс Институты – дизайн-құрылыс саласындағы ең жақсы тәжірибелерді анықтайтын, оқытатын және насихатайтын ұйым. Канадaлық Дизайн-Құрылыс Институты (CDBI) өзін "Канадaдағы Дизайн-Құрылыс мамандарының мойындалған дауысы, сатып алу және келісімшарт жасаудың Дизайн-Құрылыс әдісін дұрыс қолдануды қолдау және жетілдіру" деп сипаттайды.
Қолдау
Барлық жобалау-құрылыс жобалары бірдей емес. Мұнда мердігерлер басқарған және сәулетшілер басқарған жобалар арасында ерекшелік бар. Сәулетшілер басқарған жобалау-құрылыс – бұл DBIA-ның мәлімдемесінше, соңғы 15 жылда АҚШ-та нарықтағы үлесін қарқынды түрде арттырып келе жатқан «жобалау-құрылыс» түрі. Американың Жобалау-құрылыс институты (Design Build Institute of America) жобалау-құрылыс процесін былай сипаттайды:
Бірыңғай жауапкершілікті мойнына алып, жобалау-құрылыс тобы бір келісімшарт шеңберінде шығындарға, кестеге және нәтижеге жауапты. Әкімшілік жұмыстарды азайту арқасында клиенттер әртүрлі келісімшарттарды басқарудың орнына жобаға назар аудара алады. Кепілдіктердегі олқылықтарды жою арқылы ғимарат иелері сот талаптарының қаупін де азайтады. DBIA-ның 2005 жылғы диаграммасы АҚШ-тағы тұрғын емес жобалау және құрылыста жобалау-құрылыс әдістерін пайдалану деңгейін көрсетеді. Сәулетшілер басқарған жобалау-құрылыс кейде «дизайнер басқарған жобалау-құрылыс» деген жалпылама атаумен белгілі. Бұл әдіс негізінен сәулетшілер, сәулет технологтары және басқа сәулет мамандарымен қолданылса да, жобалау-құрылыс құрылымы сәулетші емес дизайнер басқарған интерьерлік жобалар үшін де, сондай-ақ дизайн-құрылыс тобы кәсіби құрылымдық, азаматтық, механикалық немесе басқа инженерлердің басшылығымен жүзеге асырылатын инженерлік жобалар үшін де ұқсас жұмыс істейді. Сонымен қатар, жобалау-құрылыс тобын басқаратын жобалау маманы өз қызметін жүзеге асыру үшін жеке корпорация немесе осыған ұқсас бизнес бірлігін құруы мүмкін, оның арқылы құрылыс және басқа да кәсіби емес қызметтер атқарылады. 2011 жылы жобалау-құрылыс жобалау және құрылыс саласындағы маңызды тенденция ретінде өсуін жалғастырды. 2011 жылдың наурыз айында ZweigWhite консалтингтік компаниясы «Жобалау-тендер-құрылыс оппозициямен кездеседі» деген баяндама жариялады. Онда «Жобалау-тендер-құрылыс» әлі де басымдық сақтайтындығы айтылса да, дәстүрлі тәсіл «баламалы жобаны жүзеге асыру әдістері жобалау-тендер-құрылыс моделіне қауіп төндіруімен» байланысты өзінің тартымдылығын жоғалтып барады. Мақалада сәулетшілер басқарған жобалау-құрылыс әдісіне тікелей сілтеме жасалмаса да, 2010 жылғы жобалық басқару туралы сауалнамаға сәйкес, D/B жобалардың 27% құрайтыны және одан әрі былай делінеді:
Жүзеге асырудағы жаңа үрдістер D/B және IPD [Интеграцияланған жобаны жүзеге асыру] арқылы көрінетін шебер құрылысшының бастапқы тұжырымдамасына оралуға ұмтылып жатқандай көрінеді. DBIA-ның мәлімдемесінше, жобалау-құрылыс әдісі меншік иелеріне мынадай артықшылықтар ұсынады: «Бір команда, бір келісімшарт, бастапқы тұжырымдамадан аяқталуға дейінгі бірыңғай жұмыс ағыны».
Жобалау-құрылыс пен жобалау-сұмбаттау-құрылыс арасындағы пікір таласы
Жобалау-құрылыс жүйесінің кеңінен қолданылуы жобалау және құрылыс саласының дәстүрлі иерархиялық құрылымын және бөлінген жұмыс үрдісін бұзды. Осының нәтижесінде жобаны жүзеге асыру әдісі ретінде жобалау-құрылыстың тиімділігі туралы пікірталас туды. Жобалау-құрылысқа сын көзбен қарайтындар бұл жүйенің клиенттердің жобалау процесіне қатысуын шектейтінін және мердігерлердің өздерінің біліктілігіне жатпайтын жобалау шешімдерін қабылдауы мүмкін екенін алға тартады. Олар сондай-ақ жобалаушының – құрылыс маманы емес – клиенттің немесе жоба иесінің мүддесін жақсырақ қорғайтынын, ал жобалаушылар мен құрылысшылар әртүрлі көзқарастарды ұсынып, өздерінің жеке салаларында жұмыс істей отырып, ақырында жақсырақ ғимараттар құратынын мәлімдейді. Жобалау-құрылысты қолдайтындар бұл жүйенің иесінің уақытын және ақшасын үнемдеп, сонымен қатар жобада инновацияға мүмкіндік беретінін айтады. Олар жобаның бастапқы кезеңінде инженерлік-құндылықты жобалау процесіне енгізу арқылы жобаның құндылығының артатынын атап көрсетеді. Жобалау-құрылыс мердігерге, инженерлерге және мамандандырылған субподрядшыларға жобалау аяқталғанға дейін әртүрлі құрылыс элементтері үшін ең тиімді шешімдерді ұсынуға мүмкіндік береді. Жобалау-құрылыс жобалық топтың барлық мүшелерін жобаның басында бірге жинап, шығындар, кесте және құрылысқа қатысты мәселелерді анықтап, шешуге көмектеседі. Жобалау-құрылыс архитекторлар мен мердігерлер арасындағы қақтығыстарды азайтады және жобалау қателіктерінен туындайтын иесінің тәуекелін төмендетеді деп есептеледі. Олар жобалау аяқталғаннан кейін және құрылыс басталғаннан кейін шығынды үнемдеудің ең үлкен мүмкіндігі жоғалып кететінін, ал жобалау қателіктерінің ықтималдығы артатынын, бұл шығындардың өсуіне және кестедегі кешігулерге әкелетін өзгеріс тапсырыстарын тудыратынын атап көрсетеді. Жобалау-құрылыс иесіне архитектор/инженер мен мердігердің арасында тікелей қатысудан аулақ болуға мүмкіндік береді. Жобалау-тапсырыс-құрылыс жүйесінде иесі осы жағдайдың салдарынан маңызды тәуекелге ұшырайды. Жобалау-құрылыс жобалау қателіктері мен кемшіліктері үшін жауапкершілікті жобалау-құрылысшыға жүктейді, бұл иесін маңызды құқықтық және басқарушылық жауапкершіліктен босатады. Бұл шығындар мен олармен байланысты тәуекелдер жобалау-құрылыс тобына ауыстырылады. Жобалау-құрылыс жүйесінің арқасында шығындардың төмендеуі, кестелердің қысқаруы және сот процестерінің азаюы көптеген рет дәлелденді. Пенсильвания штатының университетіндегі Виктор Санвидо мен Марк Кончардың "Жобаны жүзеге асыру жүйелерін таңдау" атты зерттеуі жобалау-құрылыс жобалары жеке келісімшарттар бойынша жобаланған және салынған жобаларға қарағанда 33,5% жылдам аяқталатынын көрсетті. Санвидо мен Кончар сондай-ақ жобалау-құрылыс жобалары 12% жылдам және бірлік құны жобалау-тапсырыс-құрылыс жобаларына қарағанда 6,1% төмен екенін көрсетті. Су және қалдық су құрылысы саласындағы жобалау-құрылыс және жобалау-тапсырыс-құрылыс жүйелерін салыстыру бойынша жүргізілген зерттеуде де ұқсас шығындар мен уақытты үнемдеуге қол жеткізілді. Бұл зерттеуді Смит Калп Консалтинг жасады және 2011 жылдың шілдесінде Америка инженерлік қоғамдары жариялады. Кәсіптік жауапкершілік және арнайы сақтандыру бағдарламаларын жүзеге асыратын әлемдегі ең ірі фирмалардың бірі – Виктор О. Шиннердің 1995 жылдан 2004 жылға дейінгі салыстырмалы және талаптарды зерттеуі А/Е фирмаларына қатысты талаптардың тек 1,3%-ы жобалау-құрылыс мердігерлері тарапынан жасалғанын көрсетті. Артықшылықтары: Тиімділік: Көбінесе мердігерлер жетекшілік ететін "жобалау-құрылыс" жүйесі жобаларды жүзеге асырудың тиімді тәсілі ретінде дамыды, әсіресе құрылыс жобасының мақсаттары қарапайым болғанда, бюджеттік шектеулерге байланысты немесе нәтиже функционалдық талаптармен анықталғанда (мысалы, автомобиль жолы, спорттық нысан немесе сыра зауыты). Құрылыс саласының сарапшылары "жобалау-құрылыс" жүйесін жоғары өнімділікке ие "құрылыс жобаларын жүзеге асыру жүйесі" деп сипаттайды, бұл ғимараттарды салуға динамикалық тәсіл және дәстүрлі жобалау-тапсырыс-құрылыс жүйесіне балама болып табылады. Бір көзден басқару: Жобалау-құрылыс жүйесінің өсуі бір көзден басқарудың артықшылықтарымен байланысты: дәстүрлі жобалау-тапсырыс-құрылыс жүйесінен айырмашылығы, бұл иесіне тек бір тараппен келісімшарт жасауға мүмкіндік береді, ол жалғыз байланыс нүктесі ретінде әрекет етеді, жобаны жүзеге асыруға жауапты және команданың қалған бөлігін үйлестіреді. Жобаның кезеңдеріне байланысты иесі мен жобалау-құрылысшы арасында бірнеше рет келісімшарт жасалуы мүмкін. Иесі үшін егер жобада қандай да бір мәселе туындаса, оны шешуге жауапты бір ғана тарап болады, ал жеке жобалаушы мен құрылысшы бір-бірін кінәлайды.
Efficiency: Typically led by contractors, 'design–build' has evolved as an efficient way to deliver projects primarily where the building project goals are straightforward, either constrained by budget, or the outcome is prescribed by functional requirements (for example, a highway, sports facility, or brewery). Construction industry commentators have described design–build as a high performance 'construction project delivery system', a dynamic approach to making buildings that presents an alternative to the traditional design bid build approach. Single source: Design–build is growing because of the advantages of single source management: Unlike traditional design bid build, it allows for the owner to contract with just one party who acts as a single point of contact, is responsible for delivering the project and coordinates the rest of the team. Depending on the phasing of the project, there may be multiple sequential contracts between the owner and the design–builder. The owner benefits because if something turns out to be wrong with the project, there is a single entity that is responsible for fixing the problem, rather than a separate designer and constructor each blaming the other.
Рекурсивті білім
Процесс және одан туындайтын білім рекурсивті болып келеді: Архитектор басшылық жасайтын жобалау-құрылыс жобасында субподрядшылар тиімділікті, мүмкіндік шығындарын, қайтару ставкалары мен сапа опцияларын бағалау үшін ерте және жиі тартылады. Олардың пікірлері бастапқыдан-ақ жалпы жобалау шешімдерін қалыптастырады. Қосымша пайда да бастапқыдан-ақ дизайн шешімдерін қалыптастыратын тұрақты фактор болып табылады. Ғимараттың өнімділігі де ерте бағаланады, соның арқасында бюджет, кесте, функционалдық мүмкіндіктер және қолдану арасындағы компромистер жобаның техникалық талаптарын нақтылауға және дизайнды үздіксіз жетілдіруге мүмкіндік береді. Осы динамикалық процеске қатысатын архитекторлар заманауи технологиялар мен құрылыс саласының мамандарына қолжетімді материалдардың мүмкіндіктерін жақсы түсінеді және оларды өздерінің жобалау жұмысына енгізеді. Осы білім тек аталған жоба үшін ғана емес, басқа жобалық топтармен, студиямен немесе жалпы мамандық бойынша бөлісіледі, сондай-ақ өзіндік білім көзіне айналуы мүмкін.
Жобалау-құру әдісінің дамуы
2011 жылы АҚШ-та жобалау-құрылыс әдістемесін талдау бойынша жүргізілген зерттеу, 2010 жылы тұрғын емес құрылыс жобаларының шамамен 40 пайызында жобалау-құрылыс әдістемесі қолданылғанын көрсетті, бұл 2005 жылдан бері он пайыздық өсімді құрады. Зерттеуді Design Build Institute of America (DBIA) тапсырыс берді және RSMeans Reed Construction Data Market Intelligence компаниясы аяқтады. АҚШ Көлік министрлігінің зерттеуі былай демек: "АҚШ-тың мемлекеттік құрылыс секторында жобалау-құрылыс әдістемесі 10 жылдан бері тұрақты түрде өсіп келеді, бірақ көлік саласында ол әлі де тәжірибелік деп саналады. Бүгінгі күнгі мәлімет бойынша, Арнайы эксперименттік жоба 14 (SEP 14) аясында FHWA 150-ден астам жобада жобалау-құрылыс әдістемесін қолдануға рұқсат берді, бұл штаттардың жартысынан астам бөлігін құрайды. Еуропалық елдер АҚШ-тан бұрын ұзақ жылдар бойы жобалау-құрылыс әдістемесін қолданып келеді және зерттеу тобына көптеген құнды түсініктер ұсынды. Осы зерттеу сапарынан алынған негізгі сабақтар жобалау-құрылыс әдістемесі қолданылатын жобалардың түрлерімен, ең қолайлы бағаны таңдаумен, сұранысқа жобалаудың үлесімен, жобалау және құрылыс басқаруымен, үшінші тарап тәуекелдерімен, кепілдіктерді пайдаланумен және жобалау-құрылыс келісімшарттарына техникалық қызмет көрсету мен пайдалануды қосумен байланысты.