Кіріспе

Иран либерализміне шолу

Иран либерализмі немесе ирандық либерализм – 20 ғасырда бастау алған саяси идеология.

Иранның прогрессі үшін қоғам

Парсы конституциялық кезеңінде, 1909-1911 жылдар аралығындағы екінші Меджліс сайлауында белсенді болған, Прогресс жақтастарының қоғамы партиясы Парсының оңтүстік провинцияларының дамуын қолдады және оңтүстік өкілдерінен тұратын депутаттардан құралды. Олар әйелдер біліміне көңіл бөлді және парсы тілін Иранның "ресми және ғылыми" тілі деп санады. Партия либералды-исламдық, ұлтшыл, конституциялық және империализмге қарсы болды. Иран үкіметі Парсы шығанағы аймағының маңыздылығын толық түсінбейді деген пікірде болды. Газет демократия мен азаматтық құқықтарды қорғап, "кез келген елдің прогресінің деңгейі сөз және баспасөз бостандығының дәрежесімен өлшенетінін" түсіндірді, сондай-ақ сайлаулар халық егемендігін жүзеге асырудың және аумақтық тұтастықты, сондай-ақ ұлттық мүдделерді қорғаудың жалғыз жолы екенін айтты. Партия аз ғана мүшеден тұрды және саяси аренада маңызды рөл атқармады, бірақ Демократиялық партияға қарсы Орталық Социалистер партиясы және Бірлік және прогресс партиясымен одақтасып, екінші Меджлістегі билік тепе-теңдігін сақтауға көмектесті.

Қайта өрлеу партиясы

1920 жылдары Батыста білім алған жас реформаторлардың күшімен зайырлы, прогрессивті «Жаңару партиясы» немесе «Заманауилық партиясы» құрылды. Оны негізінен Әли Акбар Давар, Мұхаммед Тадаён және Абдолхоссейн Теймурташ ұйымдастырды. Партияны бұрынғы Демократиялық партия саясаткерлері басқарды, олар халыққа деген сенімін жоғалтқан еді. Бұл, халықтың төменгі топтарын ұйымдастыру үмітін сақтаған бұрынғы демократтар басқарған Социалистік партиядан өзгеше болды. Партиямен көптеген конституционалист ардагерлері байланысты болды, олардың ішінде Мұхаммед Әли Форуги, Мостоуфи ол Мамалек, Хасан Такизаде, Мұхаммед Таки Бахар және Ибрагим Хакими есімдері бар. Партияның бағдарламасы «дін мен саясатты бөлу, күшті армия құру, тиімді әкімшілік жүйені орнату, экономикалық шектеулерді жою, Иранды индустрияландыру, шетелдік капиталды емес, отандық инвестицияларды ауыл шаруашылығына бағыттау, табыс салығы жүйесін дамыту, халыққа, соның ішінде әйелдерге білім беру мүмкіндіктерін кеңейту, таланттарды дамытуға жағдай жасау және жалпы жергілікті тілдердің орнына парсы тілін қолдану» негізінде құрылды.

Иранның Ұлттық майданы

1949 жылы Мұхаммад Мосаддық құрған Иранның Ұлттық майданы – Иран ішінде жұмыс істейтін ең көне және, мүмкін, ең ірі демократиялық топ. 1950 жылдардың басында бұрынғы беделін толыққанды қайтаруға ол жетпесе де, либералды демократия мен әлеуметтік демократияны жақтаған ұлтшыл мүшелері бар, зайырлы либералдардың жетекші ұйымы ретінде қалыптасты. Иран революциясы кезінде майдан ескі монархияны Ислам Республикасымен алмастыруды қолдады және революциядан кейінгі үкіметтің алғашқы жылдарында "ұлтшыл" бағыттың маңызды символы болды. 1981 жылдың шілдесінде қызметіне тыйым салынды. Ресми түрде заңсыз және тұрақты бақылауда болғанына қарамастан, Иранда әлі де белсенді қызмет етеді. Кәрім Санжаби (1967–1988 жылдары басшы), Әдіб Боруманд (1993–2017 жылдары басшы) және Давуд Гермидас Баванд (қазіргі өкіл). Мұхаммад Мосаддық 1951 жылдан 1953 жылға дейін Иранның премьер-министрі қызметін атқарды. Оның үкіметі АҚШ-тың Орталық барлау агенттігі мен Ұлыбританияның Сыртқы барлау қызметінің көмегімен жасалған төңкеріспен құлатылды. Ол – жазушы, әкімші, заңгер және көрнекті парламентарий. Оның басшылығымен әлеуметтік қамсыздандыру, жер реформалары сияқты прогрессивті әлеуметтік және саяси реформалар енгізілді, соның ішінде жерді жалға алуға салық салу қарастырылды. Бірақ үкіметінің ең маңызды қадамы – 1913 жылдан бері британдық бақылауда болған Иранның мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алу болды (Англо-парсы мұнай компаниясы (АПОК/АИОК (Англо-иран мұнай компаниясы)), кейіннен British Petroleum және BP). Көптеген ирандықтар Мосаддықты Иранның қазіргі тарихындағы зайырлы демократияның және шетелдік үстемдікке қарсы күрестің басты жақтаушысы деп есептейді. Мосаддық 1953 жылдың 19 тамызында MI6 сұрауы бойынша ЦРУ ұйымдастырған және жүзеге асырған төңкеріс нәтижесінде биліктен алынды. Мосаддықтың орнына ирандық генерал Фазлулла Захеди тағайындалды. Батыста бұл төңкеріс ЦРУ-дың шифрлы атауымен "Аякс операциясы" деп белгілі болса, Иранда ол Иран күнтізбесі бойынша 28 Мордад 1332 төңкерісі деп аталады.

Иран партиясы

1949 жылы құрылған Иран партиясы ирандық ұлтшылдардың жетекші ұйымы – "Ұлттық майданның тірегі" деп сипатталады. Көбінесе еуропалық білім алған технократтар құрған бұл партия "француз социализмінің жұмсақ түрін" (яғни Франция социалистік партиясының үлгісімен құрылған) жақтады және әлеуметтік демократияны, либералды ұлтшылдықты және зайырлылықты қолдады. Партияның социалистік бағыты Карл Маркстің ғылыми социализміне қарағанда Фабиан қоғамына жақын болды. Либералды және демократиялық социализм принциптеріне баса назар аударғандықтан, бұл партия таза солшыл партиялардан ерекшеленді және еңбек құқықтары мәселелеріне көп араласпады. 1953 жылы британ-американдық қолдаумен жасалған төңкерістен кейін партия қызметі тоқтатылды. 1960 жылы қайта құрылып, 1963 жылы таратылған және жасырын жұмыс істеуге мәжбүр болған Ұлттық майданға (II) белсенді үлес қосты. Иран партиясы 1964 жылы съез өткізді. 1979 жылдан кейін партия иран саясатында маңызды рөл атқармады және жақын арада тыйым салынды.

Иранның азаттық қозғалысы

1961 жылы құрылған Иранның бостандық қозғалысы (ИБҚ) – ирандық демократияны жақтаушы саяси ұйым. Оның мүшелері өздерін «мұсылмандар, ирандықтар, конституционалистер және Мосаддектіктер» деп сипаттайды. Ұйым шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне сенеді, бірақ саяси қызмет діни құндылықтармен басшылыққа алынуы тиіс. Партияның идеологиясы – ирандық ұлтшылдық, исламдық демократия, исламдық либерализм және конституционализм. Ұйым мүшелері Иранның ұлттық-діни белсенділер кеңесімен тығыз байланыста. Мехди Базарган (1 қыркүйек 1907 – 20 қаңтар 1995) – ирандық ғалым, академик, демократияны ұзақ жылдар бойы қолдаған белсенді, Иранның уақытша үкіметінің басшысы және 1979 жылғы Иран революциясынан кейін Иранның бірінші премьер-министрі болды. 1979 жылдың қараша айында АҚШ елшілігін басып алуға наразылық ретінде және үкіметінің оны болдырмаудағы сәтсіздігін мойындап, ол премьер-министр лауазымынан кетті. Базарган Тегеран университетінің алғашқы инженерлік факультетінің меңгерушісі болды. Ол қазіргі заманғы мұсылман ойшылдарының қатарындағы құрметті тұлға саналады, либералды-демократиялық исламдық ой-пікірдің өкілі және конституциялық және демократиялық саясаттың қажеттілігін баса көрсеткен ойшыл ретінде танымал. Революциядан кейін Базарган Ислам Республикалық партиясы және аятолла Мұхаммед Хосейн Бехешти сияқты тұлғалардың басымдығымен құрылған Революциялық Кеңеске қарсылық көрсеткен топқа жетекшілік етті. Ол Иран-Ирак соғысының жалғасуына және дін қызметкерлерінің саясат, экономика және қоғамның барлық саласына араласуына қарсы болды. Осының салдарынан Ирандағы радикалдар мен жас революционерлердің мазақтауына ұшырады.

Ұлттық демократиялық майдан

1979 жылғы Иран революциясы кезінде шаһ Мохаммад Реза Пахлавиді құлатқан либералды солшыл Ұлттық Демократиялық Фронтты Иранның белгілі ұлтшылы Мохаммад Мосаддықтың немересі, шаһ құлағанға дейін адам құқықтары қозғалысында белсенді болған заңгер және төртінші премьер-министрдің ұлы, заңгер Ахмад Матин Дафтари құрды. Партия ислам үкіметі тарапынан қысқа мерзім ішінде тыйым салынды. Қысқа ғұмырлы болғанына қарамастан, бұл партия сол кездегі Ирандағы "саяси орталықтың үш маңызды қозғалысының" бірі деп есептелді. NDF "саяси бостандықтарды, жеке құқықтардың кепілдігін, барлық саяси топтардың телерадио хабарларын таратуға қолжетімділігін, Революциялық гвардияның, революциялық соттардың және революциялық комитеттердің ықпалын шектеуді" басты назарға алды. Оның экономикалық бағдарламалары "халықтың көпшілігін" қолдап, "халық сайлаған жергілікті кеңестерге негізделген децентрализацияланған басқару жүйесін" жақтады. Фаддаян және бірқатар күрд топтарымен бірге НДП 1979 жылғы 30-31 наурызда өткен Иранды Ислам Республикасы етіп жариялау жөніндегі референдумға (Фарвардиннің 12-сі референдумы) қатысудан бас тартты. Иранның жаңа революциялық конституциясын талқылау кезінде ол әйелдерге тең құқықтарды қамтамасыз ететін парламенттік демократияны, жалпыға ортақ адам құқықтары декларациясын қабылдауды және президенттік биліктің шектеулі болуын қолдады. "Сайлау бостандығы және үкіметтің бұқаралық ақпарат құралдарына бақылауына қатысты алаңдаушылық білдіріп", Ұлттық фронтпен бірге жаңа конституцияны жазған 1-ші сарапшылар кеңесіне сайлауды бойкоттау туралы жариялады.

Иран партиясының құрылыс басшылары

1996 жылы Акбар Хашими Рафсанжани президентінің үкіметінің 16 мүшесімен «Құрылыс партиясы» басшылары құрылды. Партияның идеологиясы – реформалық көзқарас, прагматизм, технократия және либералды демократия. Партия экономикалық еркіндікті мәдени және саяси еркіндікпен тығыз байланысты деп санайды, бірақ оның дамуға кедерлес болуына жол бермеу керек.

Әйелдер құқықтары

Ирандық әйелдер қозғалысы – Ирандағы әйелдер құқықтары және әйелдер теңдігі үшін күресті қамтиды. Бұл қозғалыс Иран Конституциялық революциясынан кейін пайда болды. Иранда әйелдің жариялаған алғашқы журналы 1910 жылы жарық көрген «Даныш» болды. Қозғалыс 1933 жылға дейін жалғасты, осы жылы Реза Шахтың үкіметі соңғы әйелдер қауымдастығын таратып жіберді. Иран революциясынан (1979) кейін ол қайта жанданды. 1962 және 1978 жылдар аралығында Ирандық әйелдер қозғалысы зор жетістіктерге қол жеткізді: әйелдер 1963 жылы Мохаммад Реза Шахтың Ақ революциясы аясында сайлау құқығын алды, мемлекеттік лауазымдарға үміткер болуға рұқсат берілді, ал 1975 жылы Отбасын қорғау заңы әйелдерге ажырасу және балаларға қамқорлық ету құқықтарын кеңейту және көп әйел алуды шектеу сияқты жаңа құқықтар берді. 1969 жылы әйелдер көлік жүргізуді бастады, ал Иранда көлік жүргізген алғашқы әйел – АҚШ азаматы Айлин Зайер болды. 1979 жылғы революциядан кейін міндетті түрде хиджап кию және әйелдердің қоғамдық киім талаптары сияқты бірнеше заңдар қабылданды. Ислам революциясынан бері әйелдердің құқықтары өзгеріп келеді. 2016 жылдың қараша айында Иран парламентінің шамамен 6% әйелдерден тұрды, ал әлемдік орташа көрсеткіш 23% құрады.

Саяси бостандық және басқа пікірлер

2008 жылғы есепте Human Rights Watch ұйымы Ирандағы "кең ауқымды "қауіпсіздік заңдарының" адамдарды "бейбіт саяси пікір білдіру, қауымдасу және жиналу үшін таңқастыра жазалап, Иранның қатысушы болып табылатын халықаралық адам құқықтары туралы шарттарды бұзатынын" айтып шағымданды. Мысалы, "шет мемлекеттік мекемелермен, тұлғалармен немесе қаржыландыру көздерімен байланыс" жеке тұлғаларға қарсы "ұлттық қауіпсіздікке қатер келтіру" сияқты қылмыстық айыптар тағу үшін жеткілікті. Реформалық қозғалыстың біртіндеп күйреуі туралы The Economist журналында жарияланған мақалада былай делінген: "Он жыл бұрынғы Тегеран көктемі қазір көңілсіз саяси қысқа ұшырады. Жаңа үкімет газеттерді жабуды, наразылық білдірушілердің даусын басуды, кітаптар мен веб-сайттарға тыйым салуды немесе цензуралауды жалғастыруда. Хатами дәуіріндегі бейбіт демонстрациялар мен наразылықтарға енді жол берілмейді: 2007 жылдың қаңтар айында қауіпсіздік күштері Тегерандағы ереуілде болған автобус жүргізушілеріне шабуыл жасап, жүздегенін қамауға алды. Наурыз айында полиция Халықаралық әйелдер күнін тойлауға жиналған жүздеген ер және әйел адамдарды ұрды. Ислам Республикасының алғашқы онжылдығында болған мемлекеттік деңгейдегі кісі өлтірулерге қарағанда салыстырмалы түрде бейбіт болғанымен, 1990 жылдар бойында теократиялық режим саяси қарсыластарын басу үшін күш қолданудан тартынбады, наразылар мен диссиденттер жиі түрмеге жабылып, ұрып-соғылып, азапталып немесе өлтірілді ("жоғалып кетті"). 1999 жылғы шілдедегі Иран студенттік көтерілісіне себеп – сол күні реформалық "Салам" газетінің жабылуына қарсы студенттердің шағын бейбіт демонстрациясына жауап ретінде шамамен 400 әскериленген "Хезболла" жасақтарының студенттік жатақханаға шабуыл жасауы болды. Шабуыл кезінде кем дегенде 20 адам ауруханаға түсті және жүздеген адам қамауға алынды". 1999 жылғы шілдедегі ирандық студенттік тәртіпсіздіктердегі наразылардың бірі Ахмад Батеби "Ислам Республикасы жүйесіне қарсы насихат жүргізді" деген айыппен өлім жазасына кесілді. (Оның жазасы кейін 15 жылға, содан кейін 10 жылға қысқартылды.)