Кіріспе
229–168 ж.б.з. Рим Республикасы мен Ардией патшалығы арасындағы соғыстар сериясы. Ильлирий-рим соғыстары – Рим Республикасы мен Ардиейдің Ильлирия патшалығы арасындағы соғыстар сериясы болды. Бірінші Ильлирий соғысы 229 ж.б.з. - 228 ж.б. аралығында өтті. Римнің басты алаңы – Бірінші Пуника соғысынан кейін Адриатика теңізі арқылы сауданың артуы, сол кезде Ардией патшайымы Теутаның билігі күшейгені еді. Ильлириялық қарақшылардың Римнің италиялық одақтастарының сауда кемелеріне жасаған шабуылдары және Теутаның бұйрығымен Рим елшісі Корунканийдің қазасы Рим сенатын консулдар Луций Постумий Альбин мен Гней Фулвий Центумал басқаратын рим армиясын жіберуге мәжбүр етті. Рим Ильлириялық гарнизондарды Эпидамн, Аполлония, Коркира, Фарос сияқты грек қалаларынан қудырып, осы грек қалаларына қараушылық орнатты. Римдіктер Теутаның билігін тепе-теңдеу үшін Фарос Деметрийін Ильлирияда билікке келтірді. Екінші Ильлирий соғысы 220–219 ж.б. аралығында болды. 219 ж.б.з. Рим Республикасы Цизальпин Галлиясының келттерімен соғысып жатқанда, Карфагенмен Екінші Пуника соғысы басталды. Бұл жағдайлар Деметрийге жаңа Ильлирия соғыс флотын құруға уақыт берді. 90 кемеден тұратын флотымен Деметрий Лисс қаласының оңтүстігіне қарай жүзіп, бұрынғы келісімін бұзып, соғысты бастады. Деметрийдің флоты алдымен Пилосқа шабуыл жасап, бірнеше әрекеттен кейін 50 кеме басып алды. Пилостан флот Киклад аралдарына қарай жүзіп, жолында кездесетін қарсылықтарды бастырып тастады. Деметрий ақымақтықпен Адриатика арқылы флотын жіберді, ал Ильлирия күштері бөлініскендіктен, Люций Эмилий Паулюс басқарған рим флоты қоршалған Димале қаласын басып алды. Дималеден флот Фаросқа бет бұрды. Рим әскерлері Ильлириялықтарды жеңіп, Деметрий Македонияға қашып кетті, онда ол Македонияның Филип V сарайында сенімді кеңесші болды және б.з.д. 214 ж. Мессенде қайтыс болды. 171 ж.б.з. Ильлирия патшасы Гентий римдіктермен одақтасып, македониялықтарға қарсы соғысқа қатысты. Бірақ 169 ж.б.з. ол жағын өзгертіп, Македонияның Персейімен одақтасты. Үшінші Ильлирий соғысы кезінде, 168 ж.б.з., ол екі рим легатын тұтқындап, Риммен одақтас болған Аполлония және Диррахий қалаларын қиратты. Ол Скодрада Л. Аниций Галл басқарған рим күштерінен жеңілді, ал 167 ж.б.з. Галлдың жеңісіне қатысу үшін тұтқын ретінде Римге әкелінді, содан кейін Игувиумда тұтқынға алынды.
The Illyro Roman Wars were a series of wars fought between the Roman Republic and the Illyrian kingdom of the Ardiaei. In the First Illyrian War, which lasted from 229 BC to 228 BC, Rome's concern was that the trade across the Adriatic Sea increased after the First Punic War at a time when Ardiaei power increased under queen Teuta. Attacks on trading vessels of Rome's Italic allies by Illyrian pirates and the death of a Roman envoy named Coruncanius on Teuta's orders, prompted the Roman senate to dispatch a Roman army under the command of the consuls Lucius Postumius Albinus and Gnaeus Fulvius Centumalus. Rome expelled Illyrian garrisons from a number of Greek cities including Epidamnus, Apollonia, Corcyra, Pharos and established a protectorate over these Greek towns. The Romans also set up Demetrius of Pharos as a power in Illyria to counterbalance the power of Teuta. The Second Illyrian War lasted from 220 BC to 219 BC. In 219 BC, the Roman Republic was at war with the Celts of Cisalpine Gaul, and the Second Punic War with Carthage was beginning. These distractions gave Demetrius the time he needed to build a new Illyrian war fleet. Leading this fleet of 90 ships, Demetrius sailed south of Lissus, violating his earlier treaty and starting the war. Demetrius' fleet first attacked Pylos, where he captured 50 ships after several attempts. From Pylos, the fleet sailed to the Cyclades, quelling any resistance that they found on the way. Demetrius foolishly sent a fleet across the Adriatic, and, with the Illyrian forces divided, the fortified city of Dimale was captured by the Roman fleet under Lucius Aemilius Paulus. From Dimale the navy went towards Pharos. The forces of Rome routed the Illyrians and Demetrius fled to Macedon, where he became a trusted councillor at the court of Philip V of Macedon, and remained there until his death at Messene in 214 BC. In 171 BC, the Illyrian king Gentius was allied with the Romans against the Macedonians. But in 169 BC he changed sides and allied himself with Perseus of Macedon. During the Third Illyrian War, in 168 BC, he arrested two Roman legati and destroyed the cities of Apollonia and Dyrrhachium, which were allied to Rome. He was defeated at Scodra by a Roman force under L. Anicius Gallus, and in 167 BC he was brought to Rome as a captive to participate in Gallus' triumph, after which he was interned at Iguvium.
Агрондағы кеңейту
Б.з.д. III ғасырдың екінші жартысында Ардиаи патшалығы Агрон басшылығымен зор күшке айналды. Осы кезеңде Агрон Коркира, Эпидамнос және Фарос қалаларының бір бөлігін басып алып, онда гарнизон орнатып, Эпирге жасаған шабуылына тойтарыс берді. Агронның әскерлері Иллирия жағалауындағы грек қалаларына (полистерге) жүйелі түрде шабуыл жасап, оларды жаулап алған болуы мүмкін. Рим Агроннан қорқаған Исса аралының шақыруына елшілер жіберді. Бірақ елшілер сонда жетпеді. Олар Иллирия кемелерінің шабуылына ұшырады, соның ішінде Исса елшісі де қаза тапты. Осы уақытта жақын орналасқан грек мемлекеттерінде бірқатар саяси оқиғалар болды. 234 ж.б.д. Эпирде патшалық билік аяқталып, федеративтік республика құрылды. Оңтүстікте Акарнанияның батыс бөлігі бұл келісімнен бөлініп шықты. Олардың тәуелсіздігіне Аэтолиялықтар қауіп төндірді, олар Амбракия шығанағы маңындағы аумақтарды, соның ішінде Пиррдің бұрынғы астанасы Амбракияны басып ала бастады, бұл Эпирліктерді Феник қаласында жаңа орталық құруға мәжбүр етті. Медионда қоршауда қалған Акарнандар Македонияның Димитрий II-нен көмек сұрады, ол өзінің билігінің көп бөлігінде Аэтолия және Ахайя лигаларымен соғысқан болатын. Жауап ретінде патша Агроннан қоршауды бұзуға көмек сұрады. Агрон басшылығымен Иллирия шабуылы 232 немесе 231 ж.б.д. жасалды. 5000 сарбазбен жүктелген жүздей лемби Медионға жетті. Олар өздерінің елдеріндегідей әдеттегі ретпен қатарларға жиналып, Аэтолиялықтардың қатарларына қарсы шабуылға көшті. Аэтолиялықтар өздерінің гоплиттері мен атты әскерлерінің көп бөлігін тегіс жерде өз қатарларының алдына жинады, ал атты әскерінің бір бөлігі мен жеңіл жаяу әскерлерімен бірге өздерінің лагерінің алдындағы биік жерді басып алуға асықты, бұл жерді табиғат қорғануға қолайлы еткен. Алайда, саны мен тығыздығы арқасында қарсы тұруға мүмкін емес күшке ие болған Иллириялықтардың бір шабуылы ғана жеңіл қаруланған әскерлерді ығыстырып, олармен бірге болған атты әскерді гоплиттерге қайта шегінуге мәжбүр етті. Медиондықтар да қаладан шығып, Аэтолиялықтарға шабуыл жасады, көптеген адамдарды өлтіріп, одан да көп тұтқынға алып, олардың қару-жарақтары мен мүліктеріне ие болды. Осылайша, Агронның бұйрығын орындаған Иллириялықтар мүліктерін және олжаларын қайықтарына тиеп, дереу өз елдеріне қайтып кетті. Бір буын бұрын басып келген галлдарға қарсы жеңіске жеткенімен танымал Аэтолиялықтардың жеңілісі Грекияда сенсация тудырды.
Финикияға қарсы шабуыл
Иллирияның табысы Агронның жесірі Тьюта басқаруға келгеннен кейін де жалғасты, ол жеке кемелерге барлық жақтан тонауға рұқсат берді. Б.з.д. 231 жылы флот пен әскер Пелопоннестегі Элис және Месенияға шабуыл жасады. Отанына қайтып бара жатқанда Тьюта өзінің генералы Скердилайдасты Эпирдегі Фенике қаласын басып алуға жіберді. Қала басып алынды және одан кейін болған шайқаста жеңіс одіс болды. Бітімге келісілді, Фенике ақша төленіп қайтарылды, сонымен қатар тұтқындар босатылды. Иллириялықтардың үздіксіз табысы гректер үшін тағы бір соққы болды. Эпироттар иллириялықтардың жеңісін мойындап, Тьютаға елшілерді жіберіп, олармен ынтымақтастыққа келісіп, Грек лигаларына қарсы тұруға уәде берді. Фенике Эпирдің ең өркендеген қаласы және Италиямен өсіп келе жатқан сауданың орталығы болды. Иллирияның осы саудаға араласуы Рим әскерін Адриатика теңізі арқылы алғаш рет әкелді. Дегенмен, иллириялықтар Феникеден ішкі көтеріліске қарсы күресу үшін кері шегінуге мәжбүр болды.
Бірінші иллириялық соғыс
Римдіктер тіпті Карфагенмен соғысқа дейін (б.з.д. 264–241 жж.) Италияның Адриатика жағалауына теңізден шабуыл жасау қаупі бар екенін білген. Б.з.д. 246 жылы Брундзийге Иония шығанағын бақылау үшін Рим азаматтарының колониясы орналасты. Финикияны басып алған кезде, бірнеше иллириялық кемелер итальян саудагерлеріне қарсы қарақшылық шабуылдар жасады. Көптеген адамдар тоналып, өлтірілді немесе тұтқындалды, сондықтан Рим Сенаты, бұрынғы шағымдарды елемегеннен кейін, бірдеңе істеу қажеттігін түсінді. Полибий (2.8) Рим елшілігінің Тьютаға келгені туралы күдікті түрде толық баяндайды, бұл оқиғалар Римнің Иллирияға басып кіруін ақтауға арналған. Оны Л. және К. Корунканий ағайындары басқарды. Олар Теута Иллириядағы көтеріліс аяқталғанын тойлап, Грекияның Исса аралын қоршауға алған кезде оны кездестірді. Елшілер римдіктерге келген зиянға шағымданған кезде, Тьюта ешқандай патша әскері оларға зиян келтірмейтінін уәде етті, бірақ жеке кәсіпкерлік дәстүрін тоқтатуға өзінің күші жетпейтінін айтты. Бір елші ашуланып, патшайым оның үйіне қайтып бара жатқанда өлтірілуін тапсырды. Бұл жаңалық римдіктерді соғысқа дайындауға итермеледі: легиондар жиналды, флот құрылды және «патшаның халықтар заңын бұзуына» жалпы ашу туды.
Коркира мен Паксос (б.з.д. 229)
229 жылы римдіктердің Иллирияға басып кіруі Теутаны толығымен дайынсыз ұстағандай болды. Ауа райы мүмкіндік берген соң Теута бұрынғы жылдардағылардан да үлкен теңіз экспедициясын оңтүстікке жіберді, кемелердің көпшілігі Коркираға шабуыл жасауға бағытталды. Бір бөлігі Эпидамносқа қонды, азық-түлік және су алу үшін қаруларын жасырып қалаға кірді, оны жартылай басып алды, бірақ шайқас кезінде олардан қуылды. Бұл кемелер Коркираны қоршауға кіріскен негізгі иллириялық күштерге қосылды. Коркирейлер, Аполлония және Эпидамнос Грек лигаларынан көмек сұрады. Ахайяның он кемесі Коркираның оңтүстігіндегі Паксос аралының жанында Иллирия флотымен шайқасты, оларға Акарнанияның жеті соғыс кемесі қосылды. Иллириялықтар шебер тактика қолданып, төрт триреманы жаулап алып, бір квинкереманы батырды, ал қалған гректер қашып құтылуға асықты. Коркира берілді және Фарос Димитрий басқаратын гарнизонмен басылып алынды. Иллирияның негізгі күштері тағы да Эпидамносқа шабуыл жасау үшін солтүстікке бет бұрды. Иллириялықтар енді Коринф шығанағының солтүстігіндегі жағалаудың барлығын, соның ішінде Коркира арқылы Сицилия мен Италияға бағытталған теңіз жолдарын бақылауға жақын еді.
Римдіктердің шабуылдары
Рим консулы Гней Фулвий Центумаль 200 кемесімен Коркираға аттанып, қоршауды көтеруге тырысты, аралдың бұрыннан бері тапсырылғанын білгеніне қарамастан. Ол Теутаның құрметінен айырылған Димитриймен құпия келіссөздер жүргізіп жатқандықтан, Коркира римдіктерді құшақ жайып қарсы алды және Димитрийдің көмегімен гарнизонын тапсырды. Қала «Римнің досы» мәртебесіне ие болып, енді иллирийліктерден римдік қорғауға сүйенді. Димитрий соғыс аяқталғанға дейін римдік қолбасшылардың кеңесшісі қызметін атқарды. Осы арада консул Луций Постумий Альбин 20 000 жаяу және 2 000 атты әскерін Брундизийден Аполлонияға жеткізді, ол қала енді римдік одаққа қосылды. Фулвийдің флотилиясы Аполлонияға жеткен соң, екі күш бірлесіп Эпидамносқа қарай жылжыды, осының нәтижесінде иллирийліктер қоршаудан бас тартып, тарап кетті. Қала римдік қорғауға алынды, ал әскер енді ішкі аймақтағы иллирийлік тайпалар арасында орналасты. Онда римдіктер көптеген тайпалардан, соның ішінде Атинтан және Партин тайпаларынан делегацияларды қабылдап, олардан ресми тапсыру қағазын алды. Теңізде Исса қаласының қоршауы алынып, ол да римдік қорғауға ие болды. Римдіктер Иллирияның орталық аймақтарына жақындаған сайын қарсылық күшейді. Флот солтүстікке қарай жылжып, жағалаудағы қалаларға шабуыл жасады, соның бірі – белгісіз Нотрия қаласы. Римдіктер республиканың магистраты мен бірнеше әскери трибундарды жоғалтты, бірақ толық жүктелген 20 кеме ұсталды. Иссаны қоршағандар Арбоға қашып, Теута Котор шығанағындағы Ризонға, өзінің астанасына шегінді. Римдіктер жеткілікті нәтижеге қол жеткізгенін шешіп, жаулық әрекеттерді тоқтатты. Консулдар патшалықты Димитрийге тапсырып, Фулвий басшылығымен флот пен әскерді Италияға қайтарды. Екінші консул 40 кеме мен аймақтағы одақтастардан әскер жинап, Ардиаей және римдік қорғаумен қамтамасыз етілген тайпаларды бақылау үшін Иллирияда қалды.
Бейбітшілік туралы келісім (б.з.д. 228)
Қыстың соңына дейін Тьютаның елшілері Римге келді және келісім шарттары жасалды. Оған сәйкес, патшайым Римге салық (немесе шығын өтеу) төлейтін, Иллирияның бірнеше жерін қоспағанда, қалған бөлігінен бас тартатын, ал Дриннің сағасынан Лисс қаласынан оңтүстікке екі кемеден артық жібермейтін, тіпті олардың қарусыз болуын міндеттенетін болды. Келісім шарттары Грекиядағы лигаларға жеткізілді және олар жақсы қарсы алынды. Иллириялықтар Дриннің оңтүстігіндегі барлық соңғы басып алған жерлерін босатуға мәжбүр болды. Римдіктер Эпидамнос, Аполлония және Коркираның стратегиялық портына иелік етті. Ішкі аймақтарда бірнеше иллириялық тайпалар Римнің клиенттері мәртебесіне ие болды, бұл Генсус (Шкумбин) өзенінің аңғарындағы Партинилер және оңтүстіктегі Атинтанилерге қатысты анық байқалады. Сонымен қатар, Ардиаилер Епир және Батыс Грекияға құрлық және теңіз арқылы еркін өтуден тоқтатылды ғана емес, сонымен қатар Грек лигаларына қарсы олардың қолдаушысы және одақтасы болған Македонияға апаратын ішкі жолдан да үзіліп қалды.
Биліктің қайта жаңғыруы
229 жылдан кейінгі онжылдықтарда Теутаның орнын басып алған Димитрийдің басшылығымен Ильридің күші қайта жанданды. Соғыстан кейін Димитрий шамамен 222 жылы Агронның бірінші әйелі және Пинннің анасы Тритутаға үйленді, бұл оның беделін нығайтты. Тритутаға үйленуі Димитрийдің Ардиан мемлекетінің регенттігін ресми түрде өз қолына алуын білдірді. Осылайша Димитрийдің ықпалы едәуір кеңейді және 229 жылдан кейін Ардиан мемлекетінің негізгі кемшілігі – Пиннес үшін қабілетті регент болмауы мәселесі шешілді. Патша Македониямен дәстүрлі Ильри байланыстарын қайта жаңғыртуға кірісті. 222 жылы 1600 сарбаздан тұратын Ильри корпусы Деметрийдің басшылығымен Селасия шайқасында көзге түсті, онда македониялықтар спарталықтарға қарсы шешуші жеңіске жетті. Селасиядан кейін Деметрий Римнің есебінен Ильриді басып алуға тырысты. Осыған дейін, Рим Солтүстік Италиядағы По өзені маңындағы кельт тайпаларымен соғысқа қатысқан кезеңде (б.з.д. 225-222 жж.), Димитрий Ильриан Атинтани тайпасын римдік одақтан бөліп алды. Сонымен қатар, ол қазіргі Албаниядағы Лисс (Леже) қаласынан оңтүстікке қарай жүзіп, 228 жылы жасалған келісімді бұзу мақсатымен қарақшылықпен айналысты. 221 жылы Деметрий Адриатика теңізінің жағасында Ильриан Хистри тайпасымен одақ құрды, бұл тайпа римдік әскерге жабдық жеткізуге кедергі келтірді. Бірақ римдік флот Хистри тайпасына шабуыл жасады. 221 жылдың жазында Грекиядағы жағдай шиеленіскен кезде Македония Ахея лигасымен Аэтолия лигасына қарсы одақтасқанда, Ильриандар дәстүрлі тәсілдерін қолданып шабуыл жасады. 220 жылы Деметрий және Ильриан қолбасшысы Скердилайдас 90 лембимен Лисс қаласының оңтүстігіне қарай жүзіп кетті. Батыс Пелопоннес аймағындағы Пилос қаласына жасаған шабуыл бастапқыда сәтсіз аяқталды, бірақ Деметрий ақырында 50 кемеге қол жеткізді. Содан кейін Ильриандар күштерін бөліп алды: Деметрий және оның әскерлері Киклад аралдарын тонады, ал Скердилайданың әскерлері солтүстікке, Ильрияға қайтып оралды. Скердилайда қырық кемесімен Наупак қаласына келгенде, Атамания патшасы Аминас оны Ахаяға қарсы жорыққа аттанбақ болған Аэтолиялықтарға қосылуға шақырды. Синеат тайпасының сатқындарының көмегімен олар Синеат қаласына шабуыл жасап, басып алып, өртеп жіберді, ол Солтүстік Аркадиядағы Ароан тауларының солтүстік беткейінде орналасқан. Олар сондай-ақ Клейтор қаласына шабуыл жасады, бірақ оны басып ала алмады. Осы уақытта Деметрий 50 кемемен Эгей теңізіне қарай жол тартты. Ол Киклад аралдарына барды, ондағы кейбір аралдардан салық жинап, қалғандарын тонады. Родос әскер кемелерінің қуып келгенін сезген Деметрий Эгей теңізіндегі Коринф портына кірді. Сол кезде Коринфтегі македониялық қолбасшы Таурион Скердилайда мен Аэтолиялықтардың басып кіргенін білді. Аэтолиялықтардың үлгісімен Таурион Деметрийдің кемелерін Истмус арқылы сүйреп, Коринф шығанағына әкелуге келісті, бұл үшін Деметрий Аэтолиялықтарға қарсы көмектеседі деп уағдаласты. Деметрий Аэтолия жағалауына бірнеше шабуыл жасағанымен, Ахаядан Аэтолиялықтардың оралуына кедергі келтіруге үлкермеді. Ардиан мемлекетіне оралғаннан кейін Деметрий келесі қыста да операцияларын жалғастырып, Оңтүстік Ильриядағы Риммен одақтас қалалар мен қауымдастықтарға шабуыл жасап, басып алды. Бұрынғы одақтасының іс-әрекетін елемеген римдіктер енді Ардиан мемлекетінің жағалауындағы порттарды Карфагенмен болатын жаңа соғыс қаупінен қорғау қажет деп шешті. Осы оқиғалар Екінші Ильриан соғысының бастауы болды.
Дималлумның берілуі (б. з. д. 219 ж.)
229 жылғы Теутадан өзгеше, Деметрий римдік шабуылға жақсы дайындалған еді. Ол бірінші кезекте Аполлонияның Дималлум қаласына гарнизон орналастырды. Өзінің билігіне қарсы келген иллириялықтарды жойды және өзінің ең жақсы 6000 сарбазын Фарос аралына орналастырды. Бұрынғысын сияқты, сол жылғы екі консул римдік экспедициясына қатысты, бірақ басты рөлді үш жылдан кейін Канна шайқасында қаза тапқан Эмилий Паулус атқарды. Адриатика теңізі Римнің б.з.б. 218-201 жылдардағы Екінші Пуникалық соғысқа дайындалуында ерекше маңызға ие болды. Рим сенаты Римнен шалқап жатқан, ұзақ және қиын соғысты күтіп, алдымен Иллириядағы жағдайды түзеуді шешті. Б.з.б. 219 жылы Дималлумның Димитрийдің аймақтағы билігі үшін маңызды екенін анықтаған консул қаланы қоршауға дайындалды, бірақ жеті күн ішінде тікелей шабуылмен бағындырды. Осының нәтижесінде, аймақтағы барлық иллириялық қалалар мен бекіністер римдік қорғауға бағынды, әрқайсысы тиісті шарттарды алды. Содан кейін римдіктер Деметрийге қарсы Фарос аралына шабуыл жасады, ол мықты бекіністердің артында, жеткілікті әскер, азық-түлік және соғыс құралдарымен күтіп отырды, бұл қазіргі Стари-Град портының орнындағы бекініс еді. Ұзақ қоршаудан қашу үшін Эмилий тағы да тікелей шабуылға түсуге шешім қабылдады. Рим әскері материктен аралдың орманды бөлігіне өтті. Ал сол күні, кемелерден құралған шағын күш Деметрийді бекінісінен шығару үшін жіберілді. Деметрий римдіктердің десантына қарсы тұру үшін портына беттеді. Бұл стратегия жұмыс істеді, және рим әскері аралдың басқа жағынан пайда болғанда, иллириялық әскер қаладан үзіліп, шайқасуға мәжбүр болды. Екі жақтан шабуылға ұшырап, қала қабырғаларының қорғанысынан алшақтағандықтан, шайқаста жеңіліске ұшырады. 218 жылы иллириялық күштер тез арада қарсылық көрсетуді тоқтатты, ал Деметрий аралды тастап, Македонияға қашып, Антигонның қайтысынан кейін Македония патшасы болған Филипп V сарайына барды.
Салдары
Римдіктер Фарос бекіністерін қиратты, жаз біткенше Эмилиус Римге оралып, жақсы атқарған жұмысы үшін құттықтаулар алды. Іллириядағы римдік иеліктеріне болған кез келген қауіп жойылды, Бірінші Іллирия соғысының барлық пайдасы сақталды және Иллирия патшаларына бұрынғы қозғалыс шектеулері қайта орнатылды. Деметрий Ардиаия мемлекетіне қайтып келген болуы мүмкін және тағы бір рим әскерінің шабуылына ұшыраған, бірақ Пиннес билігі, енді патша ретінде бекітілген, өзгеріссіз қалды. Рим Пиннес пен оның ізбасарлары басқаратын кішкентай Ардиаия мемлекетін қолдады. Рим Республикасы Деметрийді сотқа беруді талап етті, бірақ Филип бас тартты. Пиннеске соғыстан кейін тағайындалған өтемақы бойынша қарызды төлеуге бұйрық берілді. Әлсіз Ардиаия мемлекеті көп ұзамай Македонияның ықпалына түсті, ал ішінара қирау Партини, Биллиндер, Амантини және басқалардың қалалық қоғамдастықтарын көзге ілді.
Риммен қарым-қатынастар
181 жылға қарай адал Плерат III-тің орнын ұлы Гентиус басып алды. Оның билік құру кезеңінде Ардиан мемлекеті және Риммен қарым-қатынас нашарлай бастады. Теутаға қарсы өткен Бірінші Иллирий соғысынан бері Дриннің оңтүстігіндегі жағалау және ішкі аймақтар Римнің бақылауында болды. Гентиус солтүстік және батыста тұратын туысқан халықтарға қатысты Иллирияның билігін арттыруға тырысты. Аралдардың ішінде гректердің Исса қаласы Римнің қорғауымен тәуелсіздігін сақтап қалды, ал Фарос Иллирияның иелігінде болды. Құрлықта Дельматалар мен Даорстар бір кезде бағынышты болған, бірақ Гентиус таққа отырғаннан кейін көп ұзамай бұлар бас тартып кетті. Иллирияның күші оның теңіз флотында еді және Адриатика теңізіндегі кемелер қатынасына олардың араласуы Римнің бұл аймаққа деген қызығушылығын қайта оятты. 180 жылға қарай жағалауды қорғауға жауапты римдік претор Гентиусқа тиесілі бірнеше кеменің Адриатикада қарақшылық жасап отырғаны анықталғаннан кейін Брундизийге келді. Иллирияға жіберілген елшілік патшаны таба алмады, бірақ претор Коркира Ниграда римдіктертің кепілдікке алынғанын білді. Бұл мәселенің нәтижесі туралы ешқандай мәлімет жоқ, және Сенат Гентиус елшілерінің айыптаулардың жалған екенін мәлімдегенін қабылдаған болуы мүмкін. Он жыл өткен соң, Рим Персейге қарсы соғысқа дайындалып тұрғанда, Исса Гентиусты патшамен соғыс жасауға сөз берген деп айыптады, сондықтан Иллирия елшілері Сенат алдында тыңдалудан бас тартты. Оның орнына римдіктер Эпидамн портында тұрған 54 Иллирия лембісін тәркіледі. Соғысқа дейін рим сенаторы Гентиусқа Рим Республикасымен болған ресми достығын еске түсіру үшін Иллирияға жіберілді.
Дардания мен Македониямен одақ
Б.з.д. 169 жылы Гентиус ағасы Платорды өлтіруді ұйымдастырды, себебі Платордың Дардания патшасы Мониний II-нің қызы Этутаға үйлену жоспары оны тым күшті ететін еді. Содан кейін Гентиус Платордың келісіміне үйленді, арқасында күшті Дардания мемлекетімен одақтастық орнатылды. Македониялық Персей, римдіктер басып алған Иллириядағы бірнеше бекіністі қайтарып алғаннан кейін, Ардиа мемлекетіне батысқа қарай созылған жолды бақылады. Осы сәтте Персей Гентиусқа өзінің алғашқы елшілігін жіберді, құрамында иллириялық тілді білетіндігі үшін қуылған иллириялық Плеврат, сондай-ақ македониялықтар Адей және Берея болды. Олар Гентиусты Лисс қаласында кездестіріп, Персейдің римдіктер мен дарданиялықтарға қарсы жеңістері, сондай-ақ Пенестаилерге қарсы жақындағы жеңісі туралы хабарлады. Гентиус римдіктерге қарсы соғысуға ниетінің бар екенін, бірақ тек ақша жетіспейтінін айтты. Бұл мәселе бойынша осы елшілік те, одан кейін Stuberra-дан жіберілген тағы бір елшілік те ешқандай уәде бермеді. Персей Гентиусты соғысқа тартуға тырысты, мүмкіндігінше, оның қазынасынан шығынсыз. Иллириялық Плеврат Пенестаилерден 1000 жаяу әскер мен 200 атты әскер жинады. Б.з.д. 168 жылы Македонияға римдіктердің шабуылы патшаны Гентиусқа жәрдемақы беруге мәжбүр етті, оның кемелері римдіктерге қарсы шабуылдар жасау үшін қолданылуы мүмкін еді. 300 талант көлеміндегі сома айтылды, ал Персей аталған шараларды ұйымдастыру үшін серігі Пантахусты жіберді. Метеон қаласында кепілдер туралы келісім жасалды және Гентиус патшаның ант қабылдады. Ол ақшаны алу үшін Персейге делегациямен бірге Олимпионы жіберді, ал келісім Термалық шығанақтағы Диумда салтанатты түрде бекітілді. Македониялық атты әскердің салтанатты шеруі өтті, бұл иллириялықтарға әсер еткен болуы мүмкін; мүмкін, атты әскер келісімді ратификациялауда македониялықтарды білдірген. 300 талант Пелладағы патшалық қазынадан саналды және иллириялықтарға оған өздерінің мөрін қоюға рұқсат берілді. Осы ақшаның бір бөлігі Гентиусқа алдын ала жіберілді, ал Пантаух оны жеткізген кезде патша римдіктерге қарсы соғыс бастауға шақырылды. Гентиус Лихнидте Апий Клавдий жіберген екі римдік елшіні түрмеге қамаған кезде Персей Гентиус енді өзінің одақтасы екеніне сеніп, қалған жәрдемақыны қайтарып алды.
Римге қарсы саясат
Гентий Ильирия сыртқы саясатындағы Римге қарсы жаңа бағытты Ардиан мемлекетін күшейту үшін бірқатар шаралармен қолдады. Біріншіден, ол барлық бағыныштыларынан бірыңғай салық жинап, Лисс және Скодра қалаларындағы, өзі тұратын екі қаланың монета соғу шеберханаларын мемлекеттік бақылауға алды. Осы кезде Гентиус қола монеталар шығарып отырды. Селче қазынасынан македондық белгілері бар екі Гентиус монетасы табылды. Гентиус монеталарының басқаларында оның бас суреті, петасосқа ұқсас бас киім және мойнында торқа бар, ал монетаның екінші жағында бір жағында найзағай, екінші жағында иллириялық соғыс кемесі – лембус бейнеленген. Римдіктер жасаған тізімде Риммен соғысқа кіріспес бұрын мемлекеттік қазынада 27 фунт алтын, 19 фунт күміс, 120 000 иллириялық драхма және 13 000 римдік денарий болған. Гентиус пен Персей Родос елшілігін Римге қарсы соғысқа қосылуға шақырды. Сонымен қатар, Гентиус 270 лембустен тұратын флот құрды, бұл оның қарсыласы Адриатика теңізі арқылы келеді дегенді көрсетеді. Ардиан мемлекетінің әскери күшін 15 000 сарбаздан тұратын армия толықтырды. Енді Гентиус Риммен соғысуға толықтай дайын болды.
Салдары
Римнің жеңісіне көптеген патшалық туларды, басқа да олжаларды, патшаның өзінің жиһаздарын және жоғарыда аталған қазынаны басып алу кірді. Олжа сатылғаннан миллиондаған сестерций табыс түсті, сонымен қатар алтын мен күміс мемлекеттік қазынаға түсті. Сенат шешімімен Гентиус және оның отбасы бақылауда ұсталу үшін Сполетум қаласына жіберілді. Қалған тұтқындар Римде түрмеге қамалған. Бірақ Сполетум тұрғындары патша отбасын бақылауда ұстаудан бас тартқандықтан, олар Игувиумға ауыстырылды. Иллирияда тартылған олжаның ішінде 220 кеме болды. Сенат жарлығымен К. Кассий Лонгин бұл кемелерді Гентиустан тартып алып, Коркира, Аполлония және Эпидамн тұрғындарына берді. Гентиус қай жылы қайтыс болғаны белгісіз, бірақ оның қабірі болуы мүмкін екенін көрсететін қираған орындар бар. Римнің Иллирияны жазалауында тек соғыста Римді ашық қолдаған патшалықтар ғана аман қалды. Ал оларға қарсы болғандардың қалалары, ғимараттары мен мемлекеттік мекемелері өртеліп, толығымен тоналып кетті. Аман қалғандары бұрынғы басқару тәртібін сақтап қалды, әр жыл сайын сайланатын лауазым иелерімен және бұрын Гентиусқа төлеген салықтың жартысын ғана Римге төледі. Федерациялық негізде құрылған патшалықтар таратылды және әрбір бірлік жеке патшалық ретінде танылды, жергілікті тәуелсіздікке ие болды және көбінесе өз монеталарын шығару құқығына ие болды. Оңтүстік Иллирия жерлері біржола бағындырылса да, рим легиондары тағы шамамен жүз жыл бойы солтүстік және шығыс аймақтарын жаулап алуға тырысты.