Кіріспе

Жобаны жүзеге асыру әдістері құрылыс жобасының қалай жобаланып және салынатынын, сондай-ақ құрылысқа қатысатын тараптардың (тапсырыс беруші, жобалаушы және мердігер) жауапкершілігін анықтайды. Оларды құрылыс менеджері, тапсырыс берушінің өкілі ретінде жұмыс істейтін немесе тапсырыс берушінің өзі жобаның көлеміне, мерзіміне, бюджетіне, сапасына және қауіпсіздігіне қатысты тәуекелдерді азайту үшін пайдаланады. Бұл тәуекелдерге шығындардың жоспардан асып кетуі, мерзімдердің бұзылуы және түрлі тараптар арасындағы келіспеушіліктер жатады.

Жеткізу әдістерінің дамуы

DBB қазір көптеген жеке және мемлекеттік жобалар үшін қолданылса да, тарихта бұл басты жеткізу әдісі болған емес. Көп ғасырлар бұрынғы шебер құрылысшылар мемлекеттік және жеке клиенттер үшін жобалаушы да, құрылысшы да болатын. АҚШ-та Огайодағы Зейн пошта жолы және Нью-Йорктегі IRT бастапқыда жақсырақ интеграцияланған жеткізу әдістерімен салынған, сондай-ақ 1933 жылға дейін көптеген инфрақұрылымдық жобалар да осылай жүзеге асырылған. Интегралды жобаны жеткізу (Integrated Project Delivery) құрылыс процесінен көптеген қажетсіз шығындарды жоюға, сапаны арттыруға және бұрынғы ынтымақтастыққа негіделген әдістерге оралуға мүмкіндік береді. Құрылыс менеджменті саласындағы зерттеушілер, мамандарға жобаны орындаудың тиімді жүйесін таңдауға көмектесу үшін, әр жобаны жеке қарастыра отырып, жоғары деңгейдегі шешімдер қабылдауға арналған сатып алу әдісі және келісімшарт таңдау моделін жасады.

Жобалау-Бейнелеу-Құрылыс (DBB) немесе Жобалау-Жақыру-Құрылыс (DAB)

Дизайн-Байланыс-Салындыру (Design Bid Build) жүйесінде, меншік иесі архитектор немесе инженермен бірге жобалық құжаттарды әзірлейді, олар сызбалар жиынтығынан және егжей-тегжейлі сипаттамадан тұрады. Осы құжаттарға сүйене отырып, мердігерлерден тендерлер сұралады; содан кейін ең төмен баға ұсынған, талаптарға сай және жауапты мердігер жеңімпаз деп танылады. Бұл мемлекеттік сектордағы инфрақұрылымдық жобалардың дәстүрлі моделі болып табылады.

Құрылыс менеджментімен DBB (CM-мен DBB)

DBB құрылыс менеджментімен – бұл жобалау-тендер-құрылыс тәсілінің өзгештелген түрі. Иеленуші толыққанды дайын болмаған келісімшарт құжаттарымен бірге құрылыс менеджерін агент ретінде тартады. Құжаттардың маңызды бөлігі дайын болған соң, құрылыс менеджері лайықты субподрядкерлерден баға ұсыныстарын жинақтайды. Бұл құрылыстың жылдамдатылуына және жобаға қатысты тәуекелдердің бір бөлігін құрылыс менеджерімен бөлісуге мүмкіндік береді.

Жобалау-құрылыс (DB) немесе Жобалау-құрылыс (DC)

Дизайн-құрылыста меншік иесі жобаның тұжырымдамалық жоспарын әзірлейді, содан кейін жобаны жобалау және салу үшін сәулетшілер және/немесе инженерлер мен құрылысшылардың бірлескен кәсіпорындарынан тендерлер сұрайды. Бұл жеке қаржыландыруға қатысты емес, мемлекеттік инфрақұрылым жобаларының дәстүрлі моделіне балама болып табылады.

Жобаны іске асырудың кешенді жүйесі

Интегралды жобаны жеткізу жобаның барлық кезеңдерінде – жобалаудан бастап құрастыру мен құрылысқа дейін – барлық қатысушыларды (адамдарды, жүйелерді, бизнес құрылымдарын және тәжірибелерді) қатыстыруға бағытталған, мақсаты жобаның тиімділігін арттыру және жобаны жеткізудегі "қалдықтарды" (яғни, соңғы өнімге тікелей құн қосбайтын процестерді) азайту. IPD Lean құрылысының философиясымен тығыз байланысты.

Жұмыс тапсырысы бойынша келісім-шарт жасау (JOC)

Жөндеу, жаңарту, күтім, тұрақтылық және "шағын" жаңа құрылысқа арналған Интегралды жобаны жеткізудің (IPD) нақты бір түрі. Әрбір жұмыс тапсырысы шарты, көп жылдық жалпы келісімшарт арқылы әр жұмысқа баға белгілеу үшін бірлік баға кітабын пайдаланады.

Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік (ЖЖБ, 3Ж немесе P3)

Мемлекеттік-жекеменшік серіктестік – бір немесе бірнеше мемлекеттік органның (әдетте меншік иесі) және тағы бір (әдетте жеке сектор) орган арасындағы, жобаны жобалау, салу, қаржыландыру және кейде пайдалану мен күтіп ұстау мақсатында, меншік иесінің тапсырмасы бойынша белгілі бір мерзімге жасалған ынтымақтастық. Міндетті түрде мемлекеттік-жекеменшік серіктестік мемлекеттік және жеке сектор арасындағы ынтымақтастық идеясын білдіреді. Төмендегі модельдер әдетте P3 жобалары үшін қолданылады, бірақ кейде жеке сектор жобаларында да қолданылуы мүмкін.

Құрылыс-қаржы (BF)

Жеке сектор құрылыс кезеңінде активті салып, оның қаржысын өз күшімен жасайды, ал құрылыс аяқталған соң жауапкершілік мемлекеттік органда болады. Жеке сектордың тәуекелдері мен қатысу деңгейі тұрғысынан, бұл модель екі көрсеткіш бойынша да спектрдің төменгі жағына жатады.

Құрылыс-жұмыс-өткiзу (BOT)

Build Operate Transfer жобаны жүзеге асырудың толыққанды интеграциясын көрсетеді: жобаның жобалауы, құрылысы, пайдалануы, күтімі және қаржыландырылуы бір келісімшартпен реттеледі. Белгілі бір жеңілдік шарттары мерзімі өткеннен кейін, объект иесіне қайтарылады.

Құрылыс-жөндеу-жөндеу (BOOT)

BOOT құрылымы BOT-тан айырмасы, мүлікті жеке компания меншіктейді. Концессия мерзімі ішінде жеке компания нысанды иеленеді және оны басқарады, басты мақсаты – инвестициялық және күтім шығындарын өтеу болып табылады, сонымен қатар жобадан жоғары табыс табуға ұмтылады. BOOT автожолдар, жолдар, қоғамдық көлік, теміржол және электр энергиясын өндіру сияқты жобаларда қолданылған.

Құрылыс-өзіндік (BOO)

BOO жобасында жобаның меншік құқығы әдетте жоба компаниясында қалады, мысалы, ұялы телефон желісі сияқты. Сондықтан жеке компания жобаның қалдық құнынан туындайтын кез келген пайданы иеленеді. Бұл схема жобаның физикалық өмірі концессия мерзімімен сәйкес келген кезде қолданылады. BOO жобаларына көлемді қаржы жұмсалады және өтеу мерзімі ұзаққа созылады. Су тазарту станциялары BOO жобаларының мысалдарының бірі болып табылады.

Құрылыс-жалдау-өткiзу (BLT)

BLT аясында жеке компания толық жобаны салып, оны үкіметке жалға береді. Осылайша жобаға қатысты бақылау жоба иесінен жалға алушыға көшеді. Яғни, меншік акционерлерде қалады, бірақ оны пайдалану құқығы жалға беріледі. Жалға алу мерзімі біткеннен кейін актив мен оны пайдалануға жауапкершілік бұрыннан келісілген баға бойынша үкіметке беріледі.

Жобалау-құрылыс-қаржылау-жұмыс жүргізу (DBFM)

Жеке сектор активті жобалайды, салады және қаржыландырады, сондай-ақ ұзақ мерзімді келісім бойынша объектіні күрделі жөндеу немесе техникалық қызмет көрсету қызметтерін ұсынады. Объектіні иесі (әдетте мемлекеттік сектор) пайдаланады. Бұл модель жеке сектордың тәуекелі мен қатысу деңгейінің орташасы болып табылады. "Жобалау-салу-қаржыландыру-жұмыс-жұмыс" (Design–build–finance–maintain operate - DBFMO) деп те аталатын бұл жобаны жүзеге асыру әдісі BOOT-қа өте ұқсас, бірақ меншік құқығы толыққанды берілмейді. Бұған қоса, мердігер келісім шартының аяқталуына дейін қаржыландыру тәуекелін өз мойнына алады. Ал иесі объектіні күтіп ұстау және пайдалану жауапкершілігін қабылдайды. Бұл модель, мысалы, ақы төленетін жолдар сияқты нақты инфрақұрылымдық жобаларда кеңінен қолданылады. Жеке құрылыс компаниясы үкімет үшін инфрақұрылымның бір бөлігін жобалау және салуға жауапты, ал үкімет – нағыз иесі. Сонымен қатар, жеке компания құрылыс және пайдалану кезеңдерінде қаржыны тартуға жауапты. Әдетте, мемлекеттік сектор құрылыс аяқталғаннан кейін активті пайдалану үшін жеке секторға төлемдерді бастайды. Еуропалық Аудиторлық Соттың мәліметінше, бұл модель Еуроодақта ең көп қолданылатын модель болып табылады.

Жобалау-құру-жұмыс жүргізу-өткiзу (DBOT)

Бұл қаржыландыру түрі клиент жобаның мазмұнымен таныс болмаған жағдайда кең таралған. Сондықтан жобаны жобалаудан бастап құрылыс, пайдалану және соңында беру үшін компанияға тапсырыс беріледі. Мұндай жобалардың мысалы – мұнай өңдеу зауыттарының салынуы.

Жобалау, құрылыс, қаржыны басқару (ЖҚҚБ)

Жеке компанияға мемлекеттік талаптарға сәйкес нысанды жобалау, құрылысын салу, басқару және қаржыландыру сеніп тапсырылады. Жобаның ақша ағындары мемлекеттің нысанды жалға алу төлемдерінен түседі. DCMF моделінің мысалдары ретінде түрмелер мен мемлекеттік ауруханаларды келтіруге болады.