Кіріспе

1996 жылы Маргарет Атвудтың «Алиас Грейс» романы және телесериал – канадалық жазушы Маргарет Атвудтың тарихи ойын-қиял романы. Алғаш рет 1996 жылы McClelland & Stewart баспасында жарық көрген бұл роман Канаданың Гиллер сыйлығын жеңіп алды және Букер сыйлығының тізіміне іліккен болатын. Роман 1843 жылы Канаданың батысында Томас Киннер мен оның үй шаруасының қызметкері Нэнси Монтгомериге жасалған қылмысты көркемдеп суреттейді. Киннерлер үйінің екі қызметшісі – Грейс Маркс және Джеймс Макдермот осы қылмысқа кінәлі деп танылды. Макдермот дарға асылып, Маркс өмір бойына түрмеге кесілді. Роман нақты оқиғаларға негізделгенімен, Атвуд оқиғаны зерттейтін, ойдан шығарылған дәрігер Саймон Джордан арқылы дамытады. Джордан қылмыстық мінез-құлықты зерттейтін сыңаймен, бірақ Маркс оқиғасына жеке қатысып, оның жұмсақ мінезді әйел бейнесін, оның қылмыс үшін айыпталуымен қалай үйлестіруге болатынын анықтауға тырысады. Сусана Мудидің еңбектері. 1970 жылы Атвуд Мудидің жарияланған шығармаларынан шабыттанған «Сусана Мудидің күнделіктері» өлеңдер жинағын жариялады. Бұл туынды Канада әдебиетінің классикасына айналды, себебі ол шөл даладағы, иммигранттардың және отарлық кезеңдегі өмірдің лирикалық бейнесін көрсетеді. Кейіннен Атвуд 1974 жылы CBC телеарнасы үшін Мудидің естеліктеріне негізделген «Қызметші қыз» фильмін жазды. Бірақ «Алиас Грейс» романында Атвуд Маркс туралы ойын өзгерткенін, осы тақырыпта көбірек оқып, Мудидің кісі өлтіру туралы үшінші тұлғадан баяндамасының бір бөлігін өзі ойлап тапқанын білгенін айтады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Грейс Маркс, сотталған кісі өлтіруші, түрмеден үй қызметшісі ретінде түрме әкімшісінің үйінде қызмет етуге жалданып алынды. Медофид шіркеуінен шыққан ерлер мен әйелдердің комитеті, дін қызметкерінің басшылығымен, оны кешіріп, босатуды үміттенеді. Грейс кісі өлтіру күні не болғанын есіне түсіре алмайды, ал ол истерия белгілерін көрсетеді, сондықтан министр онымен сұхбат жүргізу үшін доктор Саймон Джорданды, психиатрды жалдайды, ол оны қылмыскер емес, истерик деп табады деп үміттенеді. Ол Грейспен кешкісін губернатордың үйіндегі тігін бөлмесінде сұхбатқа түседі. Джордан Грейсті армандары мен естеліктері туралы сөйлесуге итермелеуге тырысады, бірақ ол оның ұсыныстарын елемеді, сондықтан ол одан басынан бастауын сұрайды, ал ол оған өз өмірінің тарихын айтып береді. Грейс Ирландияда өскен балалық шағы туралы айтады, онда оның әкесі жиі мас болған, ал анасы жиі жүкті болған және Грейске кіші балаларға қамқорлық жасау керек болған. Ол дәрігерге өзінің апасы ауырып, қайтыс болған кеменің ыдысындағы лас, көпшілік жағдай туралы егжей-тегжейлі айтып береді. Канадада, оның әкесі өзінің табысын ішімдікке жұмсауды жалғастырғандықтан, ол және балалар аздап аштықтан қалады, ал анасы жоқ болғандықтан, Грейстің әкесі оны қорлай бастады, тіпті бір кезде оны зорлауға тырысты. Джордан тыңдайды, бірақ шыдамсыз, оның ертедегі жетіспеушіліктері мен қорлық-зомбылығын бұл жағдайға қатысы жоқ деп санайды. Қызметші қыз ретінде Грейс дәрігерге Мэри Уитнимен, содан кейін оның бөлмедесі және жалғыз досымен қалай танысқанын айтады. Мэри Грейске қызметшінің рөлін қалай атқару керектігін үйретті және ешкім тыңдамай тұрғанда, отбасының жоғарғы сыныптық ауа-райы туралы онымен әзіл-сықақ жасады. Жас жігіттермен қалай қиындыққа ұшырамайтынына аналық кеңес бере отырып, Мэри оған "егер кілті болса, онда пастор болса жақсы" деді (с. 165). Мәриямның өзі жүкті болды, мүмкін, отбасы ұлынан және құрсақтағы түсікке ұшырап қайтыс болды. Грейс Мэриге үйге барып, төсекке жатқызуға көмектесті, бірақ келесі күні таңертең оянғанда Мэридің өлгенін көрді. Грейс кейіннен Марияның жан дүниесін сыртқа шығару үшін, ол қайтыс болған түнде терезесін ашқаны дұрыс болар еді деген оймен мазаланды (с. 178). Грейс дәрігердің қызығушылығын ояту үшін, оқиғасын егжей-тегжейлі әрі жан-жақты баяндап береді. Ол Грейстің Джеймс Макдермоттың жақындасуын және Томас Киннердің Нэнси Монтгомеримен қарым-қатынасын сипаттауынан оянады. Ол кезде күйеуі маскүнем болып кеткен дәрігердің үйінің иесі оған шабуыл жасайды. Ол қызға қызықпай, бірнеше рет қайтарып жібереді. Ол оған үйді ұстап тұру үшін ақша береді, сондықтан ол оны мазалауды тоқтатады деп ойлайды, бірақ бұл оны одан да тырысып, ақыры оны бір рет азғырып, тек онымен бірге болғысы келетінін айтқанына дейін, онымен бірге болғысы келмейтінін айтады. Комитеттегі спиритуист көптен бері доктор Дюпонның "Нейро гипнотизатор" Грейсті транске салып, оның санасыз естелігін оятатынын ұсынды. Енді үй иесінің қалауынан құтылуды көздеген Джордан енді комитетке қарсы сөйлей алмайды. Барлығы Дюпонт Грейсті ұйықтатқаннан кейін, Мэри Уитни дауысы барлығына Грейсті қуантып, оның жаны өлгенде босатылмағандықтан, оны қуантып жүргенін айтады. Ол Грейстің денесін қылмыс күні ұстап алған және Макдермотты Монтгомери мен Киннеарды өлтіруге көмектесуге жіберген. Грейс не болғанын білмейтіндіктен, есіне түсірмейтінін айтады. Джордан "қос тұлға" құбылысы туралы кейбір ғылыми есептер болғанын мойындайды, бірақ ол комитеттің өз есебін беру туралы сұранысынан қашып кетеді және анасы ауырып жатыр деп қаладан кетеді. Ол оларға есеп беруді уәде етеді, бірақ үйге оралғаннан кейін ол бірден Одақ әскеріне қосылады. Соғыста жараланған соң, ол анасының үйіне көшіп келеді. Оның соңғы сөзі "Грейс" болды. Грейс ақырында кешіріледі, романға сәйкес ол атын өзгертіп, Америка Құрама Штаттарында жаңа өмір бастайды.

Негізгі кейіпкерлер

Грейс Маркс, қатқа тіреген қылмыскер, шын мәнінде үлгілі тұтқын болды және ақырында кешірілді. Атвуд Кінер шаруашылығының орналасқан жері ретінде Үстіңгі Канададағы Онтарио провинциясының Ричмонд Хилл қаласын таңдады. 2009 жылдың қыркүйегінде, кітап жарық көргенге 13 жыл өткен соң, Ричмонд Хилл кітаптың атымен аталатын "Alias Grace Park" паркін ашты.

Саясат

1837 жылғы көтеріліс Киннер мен Монтгомеридің 1843 жылы өлтірілуінен алты жыл бұрын болған, бірақ ол әлі де қоғамдық пікірге әсер етіп тұрды. Көтеріліс жоғары топты қорқытты, тіпті көтерілісшілер тез жеңіліске ұшырады. Көтерілістен кейін жақын арада жасалған үкіметтік реформалар сыбайлас жемқорлықты азайтып, биліктегі олигархиялардың құқығын шектеді, бұл да жоғары топты алаңдатты. АҚШ-та төменгі топтың қажырлы еңбек немесе ептілік арқылы (туған тегі мен мұрагерлік емес) өз әлеуметтік жағдайынан жоғары көтерілуі мүмкін деген ой қабылдауға ие болды, сондықтан өздерін ағылшын тарихына негіздеген канадалық аристократия өз өзіне қауіп сезінді.

Стиль

Роман Оңтүстік Онтарио готикалық стилінде жазылған, сол кездегі әлеуметтік кемшіліктерді көрсетеді, сонымен қатар жоғарғы топтың сыбайлас жемқорлығы мен аhlақилық екіжүзділігін ашады. Мэри Уитнидің шайытаны сияқты табиғаттан тыс құбылыстар готикалық стильге де, Виктория дәуіріндегі рухани сезімталдыққа да сай келеді, бұл Мэри Уитнидің шайытанының қуанышпен айтқан зұлымдығын ақталады. Басты баяндаушы – Грейс, оның ойлары мен сөздері бірінші жақта, кейде дұрыс айту белгілері болмай, айтылған мен айтылмағанды көрсету үшін бірігіп кетеді. Бұл кейде күмән тудырады, дәрігердің Грейстің шыншылдығына деген күмәнін, оқырманның оның кінәлі екендігіне деген күмәнін күшейтеді. Доктор Джорданның ойлары мен іс-әрекеттері үшінші жақта баяндалады, сонымен қатар оның өзінің көзқарасы да беріледі, бұл оқырманға оның сөздерінің, тіпті ойларының және іс-әрекеттерінің арасындағы қайшылықтарды көруге мүмкіндік береді, кітапқа оның хаттарының енгізілуі де осыған себеп болады. Сол сияқты, басқа адамдардың хаттары мен газеттерден, хаттардан, өлеңдерден және басқа мәтіндік көздерден алынған цитаталар, автордың бүкіл оқиғаны құрастыру үшін әртүрлі көзқарастардан көптеген деректерді пайдаланғанын көрсетеді, бұл жамаулық тігіс метафорасын еске түсіреді. Грейс Маркстің постмодернистік баяндау арқылы бейнеленуі Виктория дәуіріндегі тұрмыстың егжей-тегжейін адал түрде көрсетумен немесе Грейстің объективтенуіне қарсы әдейі қорғаныс ретінде қарастырылды. Викториялық Канададағы бір джентльменнің күнде тігін бөлмесінде отырып, қызметшінің өмірбаянын тыңдауы (ол қаншалықты әдемі, жақсы мінезді немесе танымал болса да) әрине, сәйкес келмейді. Алайда, Маргарет Атвудтың өзі атап өткендей, "Викториялық романда Грейс "Енді бәрі маған оралып келеді" дейтін; бірақ «Alias Grace» Викториялық роман емес болғандықтан, ол мұны айтпайды, егер айтса, біз оған енді сенер меміз?"

Әйелдер тарихы

Атвуд романдарында тігін және басқа да үй шаруашылығы өнерінің бейнелерін жиі қолданады, бұл әйелдердің шығармашылығын көрсетеді, бірақ тарихи тұрғыдан олар үй заттарымен шектелген. "Alias Grace" романындағы 15 бөлімнің атаулары тігін үлгілерінің аттары ретінде қолданылады, бұл Грейстің тігінге деген қызығушылығы мен олардың мәнісі арасында, сондай-ақ Грейстің әңгіме айтуы мен оның үй тарихын құруы арасындағы параллельді көрсетеді, доктор Джордан осы үлгілерді ажыратуға үміттенеді. Грейс дәрігерге өмірбаянын хронологиялық ретпен айтады, бірақ ол оған айтқандарын өзінің өмірлік тәжірибелерінің тізбегі ретінде ойлайды. Әрбір жамау төсемде белгілі бір орынға арналған, және төсемді жинау үшін олардың барлығын жасау керек, дәл сол сияқты тарихи зерттеулер, әсіресе тарихтағы әйелдер туралы зерттеулер, хронологиялық есеп беру үшін көптеген түрлі көздерді қарастыруды талап етеді.

Жеке тұлға

Қазіргі оқырмандар Мэри, әлде Грейс кісі өлтіруші деген тұжырымға көнбеуі мүмкін. Басқалары болса, атаудағы "alias" сөзінің қолданылуын Грейс Маркс туралы шындықты іздеуде оқырмандар мен кейіпкерлердің екіұштылықтан көңілі қалуы мүмкін дегенді білдіреді деп санайды. Грейс осы билік иелері – ғылыми немесе діни қайраткерлердің – оны толыққанды түсінуіне қарсы тұрады. Оның орнына ол иммигранттар, қызметшілер және ақыл-есі кем адамдардың қауымдастығына жатады, олар әрқашан осал және көбінесе жоғалып кетеді – Грейс анасынан және Мэри Уитниден (оның жалғыз досынан) айырылды. Грейс үшін жалғыз қарапайым шындық – заттарда: жамылғылар, жаймалар, кілемдер, көйлектер, оның өмірінің кір жуулары; ол ине-жіптен күш алады. Маргарет Атвуд айтқандай, "тарихи Грейс Маркс кейіпі әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр". Кейіннен бұл телесериалға айналып, 2017 жылдың қазан және қараша айларында Канаданың CBC телеарнасында көрсетілді және бүкіл әлемде Netflix арқылы таралды. 2016 жылы Балл мемлекеттік университетінде Дженнифер Блэкмер жазған сахналық қойылымның тұсаукесері өтті. Содан кейін сол бейімделу Чикаго, Иллинойс штатындағы Ривенделл театр ансамблі тарапынан қойылды, режиссері Карен Кесслер болды.