Кіріспе

Сперматофор немесе спермалық ампула – түрлі жануарлардың, әсіресе саламандралар мен бунақденелілердің еркектері жасап, көбею кезінде аналықтың жұмыртқа салмағына толығымен берілетін сперматозоидтардан тұратын капсула немесе масса. Сперматофорлар аналыққа қоректік заттар да қамтамасыз ете алады, мұндай жағдайда бұл, мысалы, бұталық жәндіктердегідей, некелік сый деп аталады. Улы Utetheisa ornatrix мотылының сперматофоры сперма, қоректік заттар және пирролизидин алкалоидтарын қамтиды, олар көптеген организмдерге улы болғандықтан, жыртқыштардан қорғайды. Дегенмен, кейбір түрлерде, мысалы, Эдиттің шашақ көбелегінде, бұл "сыйлықтың" қоректік құндылығы төмен. Жұптасу кезінде берілетін сперматофордың салмағы аналықтың репродуктивтік өнімділігіне аз әсер етеді.

Артроподтар

Сперматофорлар арахидтерде және бірнеше топырақ буынтұқымдыларында кең таралған. Әртүрлі жәндіктерде, мысалы, бұталық шегірткелерде сперматофор көбінесе ақуызды сперматофилакспен қоршалған. Сперматофилакстың функциясы – ұрықтандыру процесін бақылауды әйелден алып, сперматофордан толыққанды сперматозоидтардың өтуіне жағдай жасау. Көбелектер мен көбелектердің кейбір түрлері де жұптасу кезінде әйелге сперматофор салады. Мысалы, ұшпалы ағаш көбелегі немесе әшекейлі көбелек, олар бір сперматофор жасауға дене салмағының 10%-на дейін жұмсайды. Малайзиялық тұяқты көзді шыбындар да жұптасу кезінде әйелге сперматофор салады, бірақ сперматофор өте кішкентай болып, әйелдің кіндік қуысының бір бөлігін ғана алып жатады. Бұл, осы түрдің жоғары жұптасу жиілігіне бейімделуімен байланысты. Бұл көбелек түрлері, Dryas iulia-да көрсетілгендей, сперматофор өндірісі үшін қажетті минералдарды алу үшін лайлы жерлерде жиналады.

Басқосулар

Көптеген басқұрлылар аналыққа сперматофорларды жеткізу үшін гектокотиль деп аталатын арнайы қолды пайдаланады. Тынық мұхитының алып сегізқарғылының сперматофорлары шамамен бір метр (немесе саженный) ұзындықта болады. Күрделі гидравликалық механизм сперматофордан сперманы босатады, ал аналық оны ішінде сақтайды. Кейбір басқұрлыларда, мысалы, аргонавт сегізқарғылында, қол ажыратылып, аналықтың ішінде дербес қозғалып, ұзақ уақыт тіршілік ете алады. Сондықтан оны Джордж Кювье паразиттік құрт деп жаңылыстырған, ол гектокотильге (латынша: "жүз" "бос кеңістік") осы атты берген. Кейде бір аналықтың ішінде бірнеше еркектің сперматофорлары бір уақытта болуы мүмкін.

Саламдерлер мен тритондар

Көптеген саламандралар мен тритон түрлерінің еркектері сперматофор жасайды, ал аналықтары еркектің көрінісінің нәтижесіне қарай оны қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы.