Кіріспе

Дене мүшелерін бір-біріне үйкеп дыбыс шығару. Стридуляция – дене мүшелерін бір-біріне үйкеу арқылы дыбыс тудыру процесі. Бұл мінез-құлық көбінесе жәндіктермен байланысты, бірақ балықтардың, жыландардың және сарышаяндардың кейбір түрлері сияқты басқа жануарлар да осылай істейді. Механизмі әдетте жақсы анықталған жиек, қырқа немесе түйіндері бар бір құрылымды ("қарақшы" немесе плектрум) ұсақ қырқалы бетке ("файл" немесе стридилутрум – кейде pars stridens деп аталады) немесе керісінше жылжыту және соның салдарынан дірілдеуден тұрады, бұл винил пластинка арқылы фонографтың инесін сырғуға ұқсайды. Кейде дыбысты тудыратын файлды ұстап тұрған құрылым резонансқа түседі, ал басқа жағдайларда бұл қарақшыны ұстап тұрған құрылым болады, екі нұсқа да туысқан топтарда кездесуі мүмкін. Стридуляциядан шыққан дыбыстарды бейнелейтін ономатопоэялық сөздерге "чирп" және "чирруп" жатады.

Артроподтардың сызылуы

Көмекшілер мен басқа да буынтұқымдылар денелерінің екі бөлігін бір-біріне үйкеп дыбыс шығарады. Бұларға жалпылама түрде стридуляциялық органдар делінеді. Бұл механизм ең жақсы сүңгірткелерде, түлкі сүңгірткелерінде және шаяншақтарда белгілі, бірақ басқа да дыбыс шығаратын жәндіктерге мыналар жатады: Curculionidae (күлкілер мен қабық құрттары), Cerambycidae (ұзын мүйізді құрттар), Mutillidae ("барқыт құрттар"), Reduviidae (қастандық құрттар), Buprestidae (металл ағаш бұрғыш құрттар), Hydrophilidae (су қоқыс жинаушы құрттар), Cicindelinae (жолбарыс құрттар), Scarabaeidae (қазқұрттар), Passalidae (Бессбуг), Largidae (шекаралы өсімдік құрттары), Miridae (жапырақ құрттары), Corixidae (су серкелері, әсіресе Micronecta scholtzi), түрлі құмырсқалар (соның ішінде қара импортталған от құмырсқасы, Solenopsis richteri), кейбір таяқшалар, мысалы, Pterinoxylus spinulosus, және Agromyzidae (жапырақ кеніш құрттары) түрлері. Цикадалар құрсақ қабыршалары арқылы дыбыс шығарумен танымал болса да, кейбір түрлері стридуляция арқылы да дыбыс шығара алатыны дәлелденген. Стридуляция бірнеше тарантулаларда (Arachnida), Scutigera coleoptrata сияқты кейбір жүзқұйрықтарда және кейбір таблетка тәрізді мыңқұйрықтарда (Diplopoda, Oniscomorpha) да кездеседі. Ол сондай-ақ онбунақты шаяндар арасында, мысалы, тас лобстерлерінде кең таралған. Көптеген жәндіктер үнсіз, бірақ кейбір тарантула түрлері дыбыс шығарады. Қобалжығанда, Theraphosa blondi, яғни Голиат тарантуласы, аяқтарындағы қылдарын үйкеп, естілетін ышқылу дыбысын шығара алады. Бұл дыбыс 4,5 метрге дейін естіледі делінеді. Жүрек жәндіктерінің бірі, Schizocosa stridulans, құрсағын иілдіру арқылы (тербеліс, емес стридуляция) немесе педипальптерінің ұштарындағы цимбияларды пайдалану арқылы жоғары жиілікті дыбыстар шығарады. Көптеген жәндік түрлерінде стридуляция көбінесе еркектердің жұптасу кезінде кездеседі. Holocnemus pluchei түрінде әйелдер де стридуляциялық органдарға ие, және екі жыныс та дыбыс шығарады. Steatoda nobilis түрінде еркектер жұптасу кезінде стридуляция дыбыстарын шығарады. Дыбыс шығару үшін қолданылатын анатомиялық бөліктер әртүрлі: ең көп таралған жүйе шегірткелерде және көптеген басқа жәндіктерде кездеседі, онда артқы аяқ сырғанағы іргелес алдыңғы қанатқа үйкеледі (құрттар мен шынайы құрттарда алдыңғы қанаттары қатайтылған); шыңғыршықтар мен катидидтерде бір қанаттағы сырғанақ екінші қанаттағы файлды үйкеледі; ұзын мүйізді құрттарда пронотумның артқы жиегі мезонотумдағы файлға қарсы үйкеледі; әр түрлі басқа құрттарда дыбыс басын жоғары-төмен немесе оңнан солға қозғау арқылы шығарылады, ал басқаларында ішкі тергиттер элитраға қарсы үйкеледі; қастандық құрттарда ауыз мүшелерінің ұшы алдыңғы кеуде қанатындағы ойық бойымен сырғанады; барқыт құрттарда бір ішкі тергиттің артқы жиегі келесі тергиттің дорсальді бетіндегі файлды үйкеледі. Бұл мысалдардың бірнешесінде стридуляция жұптасу үшін немесе аумақтық мінез-құлықтың бір түрі ретінде, сондай-ақ ескерту сигналы ретінде (барқыт құмырсқалар мен тарантулалардағыдай акустикалық апозематизм) қолданылады. Бұл қарым-қатынасты алғаш рет словениялық биолог Иван Реген (1868–1947) сипаттаған.

Омыртқалы жануарлардың сызылуы

Кейбір улы жыландар қауіп көрсету үшін сызырық дыбыс шығарады. Олар денелерін қатар тізілген, C әрпі тәрізді иілген (бір-біріне торысқан) орамдарға келтіріп, бір-біріне үйкеп, ыстық табақтағы судың шиырлаған дыбысына ұқсас дыбыс тудырады. Ең белгілі мысалдары – Эхис туысына (тісті қабықты жыландарға) жататын түрлер, бірақ Серастес туысына (Солтүстік Африка шөл жыландарына) және кем дегенде бір бұталы жылан түрі, Атерис десайкси да осылай істейді. Құстардың бір түрі, клуб қанатты манакин, арнайы сызырық шығару аппаратына ие, ал сүтқоректілердің бір түрі, жазық далалық жолақты терек (Hemicentetes semispinosus) арқасындағы ерекше тікендерін үйкеп, жоғары жиілікті дыбыс шығарады.