Кіріспе
Буынтыққандарда сезімталдыққа арналған жұпталған мүшелер. Антенналар (антенна), кейде "сезімталдық мүшелер" деп те аталады, буынтыққандарда сезімталдық үшін қолданылатын жұпталған мүшелер. Антенналар буынтыққандардың басының бірінші немесе екінші сегменттеріне бекітіледі. Олардың пішіні әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әрқашан бір немесе бірнеше буыннан тұрады. Көбінесе олар сезім мүшелері болып табылады, алайда олардың сезу қабілетінің нақты сипаты мен оны қалай сезінуі әртүрлі топтарда бірдей болмайды. Олардың қызметтеріне тиісу, ауа ағыны, жылу, діріл (дыбыс) және әсіресе иіс немесе дәмді сезу жатады. Антенналар кейде басқа да мақсаттар үшін өзгертілуі мүмкін, мысалы, жұптасу, бала күту, жүзу және тіпті буынтыққанды субстратқа бекіту үшін. Келицераттар мен протурандардан басқа, қалған барлық қабықсыз буынтыққандарда бір жұп антенна болады.
Antennae (: antenna), sometimes referred to as "feelers", are paired appendages used for sensing in arthropods. Antennae are connected to the first one or two segments of the arthropod head. They vary widely in form but are always made of one or more jointed segments. While they are typically sensory organs, the exact nature of what they sense and how they sense it is not the same in all groups. Functions may variously include sensing touch, air motion, heat, vibration (sound), and especially smell or taste. Antennae are sometimes modified for other purposes, such as mating, brooding, swimming, and even anchoring the arthropod to a substrate. Except for the chelicerates and proturans, which have none, all non crustacean arthropods have a single pair of antennae.
Құрт-құмырсқалар
Кейбіреулер жәндіктер тарихи қабықшалы шаян тәрізділерден пайда болды дейді, олардың қабықшалы шаян тәрізді екіншілік антенналары бар, бірақ бастапқы антенналары жоқ. Антенналар жәндіктердің негізгі иіс сезу органдары болып табылады және осыған сәйкес түрлі сенсиллалармен (жекеше: сенсиллиум) жақсы жабдықталған. Олар жұптасып, қозғалмалы және сегменттелген, көздердің арасындағы маңдай бөлігінде орналасқан. Эмбриологиялық тұрғыдан алғанда, олар екінші бас сегментінің қосымшалары болып табылады. Барлық жәндіктерде антенналар бар, бірақ олар дернәсілдерде айтарлықтай қысқаруы мүмкін. Hexapoda класының жәндік емес кластарының ішінде Collembola және Diplura-да антенналар бар, ал Protura-да жоқ. Антенналық жіпшелер Culex pipiens жұптасу әрекеттерінде маңызды рөл атқарады. Бұл жіпшелердің тік тұруы көбеюдің алғашқы кезеңі деп есептеледі. Бұл жіпшелер әр жыныста әртүрлі функцияларды атқарады. Аналық C. pipiens антенналық жіпшелерді қоректенуге болатын иелерді табу үшін пайдаланса, аталық C. pipiens оларды аналық жұптастарды табу үшін қолданады.
Құрылымы
Үлгілі жәндік антеннасының үш негізгі сегменті – скейп немесе скапус (негізгі бөлік), педицел немесе педицелл (сабақ) және, соңында, көбінесе флагеломерлер деп аталатын көптеген бірліктерден тұратын флагель. Педицельде (екінші сегментте) Джонстон органы орналасқан, ол – сезімтал жасушалардың жиынтығы. Скейп, көбінесе жәндіктің бас капсуласының көтеріңкі бөлігі болып табылатын, торулус деп аталатын, көлденең сақина тәрізді склеротизацияланған аймақтағы ойысқа орнатылады. Ойысқа қаптаманың негізі бекітілген мембранамен жабылады. Антенна мембранаға бос ілмей, торулустың жиегінен берік тіреуге ие проекцияда айналады. Антеннаның айналу осі болып табылатын проекция антеннифер деп аталады. Бұл құрылым жәндікке скейпке қосылған ішкі бұлшық еттердің көмегімен антеннаны тұтас қозғауға мүмкіндік береді. Педицель скейптің дистальді ұшына икемді түрде бекітілген, ал оның қозғалысы скейп пен педицель арасындағы бұлшықеттік байланыстар арқылы бақыланады. Флагеломерлердің саны жәндік түрлері арасында кең ауқымда өзгереді және диагностикалық маңызы зор. Шынайы флагеломерлер қозғалуға мүмкіндік беретін мембраналық байланыстармен біріктірілген, бірақ «шынайы» жәндіктердің флагелінде ішкі бұлшық еттері жоқ. Дегенмен, кейбір басқа бунақденелердің флагель бойында ішкі бұлшық еттері болады. Мұндай топтарға симфилалар, коллемболалар және диплюралар жатады. Көптеген шынайы жәндіктерде, әсіресе тисануралар мен блатодеялар сияқты көне түрлерде, флагель ішінара немесе толығымен кішкентай сақина тәрізді аннулилердің икемді тізбегінен тұрады. Аннулилер – шынайы флагеломерлер емес, және берілген жәндік түрінде аннулилердің саны көбінесе көптеген түрлердегі флагеломерлер санындай тұрақты болмайды. Біркелкі антенналары бар топтарда (мысалы, мыңжақтылар) барлық сегменттер антенномерлер деп аталады. Кейбір топтарда ариста деп аталатын қарапайым немесе әртүрлі өзгертілген апикалық немесе субапикалық қылшық болады (бұл әртүрлі диптераларда әсіресе жақсы дамыған болуы мүмкін).
Функциялар
Антеннадағы иіс рецепторлары су буы сияқты еркін қозғалатын молекулаларға және феромондарды қоса алғанда, иістерге байланысады. Осы рецепторларды иеленетін нейрондар осы байланысты мидағы антенналық доғалға дейін әрекет потенциалдарын жіберіп сигналдайды. Содан кейін антенналық доғалдағы нейрондар иісті анықтайтын саңырауқұлақ денелерімен байланысады. Белгілі бір иіске антенналардың электр потенциалының қосындысын электроантеннограмма арқылы өлшеуге болады. Монарх көбелегінде миграция кезінде дұрыс уақыт бойынша түзетілген күн компасы бағытын алу үшін антенналар қажет. Монархтарда антенналық сағаттар бар және олар күн компасы бағытын анықтаудың негізгі уақыт механизмін қамтамасыз етеді. Африкалық мақта жапырақ құртында антенналар шұңқырдың (ухаживание) сигналдауында маңызды рөл атқарады. Атап айтқанда, аталықтардың аналықтың жұптасу шақыруына жауап беруі үшін антенналар қажет. Аналықтарға жұптасу үшін антенналар қажет болмаса да, антеннасы жоқ аналықтан туған жұптасу бұрмаланған болып табылады. Алмазды мольде антенналар мезгілдік өсімдіктің дәмі мен иісі туралы ақпарат жинауға көмектеседі. Көңіл көтеріп, иісін анықтағаннан кейін аналық моль өсімдікке жұмыртқаларын салады. Гигант қарлығаш көбелектері де мезгілдік қосылыстарға антенналық сезімталдығына сүйене отырып, мезгілдік өсімдіктерді анықтайды. Әйелдердің антенналық сезімі арқылы жауап беруге бейім екені анықталды, мүмкін, олар дұрыс өсімдікке жұмыртқа салуға жауапты болғандықтан. Түндегі көктемгі көбелекте (Manduca sexta) антенналар ұшуды тұрақтандыруға көмектеседі. Диптералық жәндіктердегі гальтерлерге ұқсас, антенналар Джонстон органы арқылы Кориолис күштерін жібереді, оларды түзету мінез-құлқы үшін пайдалануға болады. Төмен жарықтағы ұшу тұрақтылығын зерттеу кезінде, педикельге жақын жерінен ампутацияланған көбелектердің ұшу тұрақтылығы толық антенналары барларға қарағанда айтарлықтай төмендеді. Басқа антенналық сезімталдықтарды анықтау үшін көбелектердің екінші тобының антенналары ампутацияланып, содан кейін сол тұрақтылық зерттеуінде сынақтан өткізілгеннен кейін қайта орнатылды. Бұл көбелектер толық көбелектерге қарағанда сәл нашар нәтижелер көрсетті, бұл ұшуды тұрақтандыруда басқа сенсорлық деректер қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Антенналардың қайта ампутациясы ұшу тұрақтылығының күрт төмендеуіне әкелді, ол бірінші ампутацияланған топтың көрсеткіштерімен сәйкес келді.