Кіріспе

Ұзын семсер (ұзын қылыш немесе ұзын семсер деп те жазылады) – Еуропалық қылыштардың бір түрі, айқыш пішіндес салмағы бар, негізінен екі қолмен қолдануға арналған (шамамен), тік, екі қырлы жүзі бар және шамамен салмақтай болады. "Ұзын семсер" түрі ортағасырлық рыцарьдық қылыш пен Ренессанс дәуірінің Zweihänder қылышымен морфологиялық байланыста болады. Ол соңғы орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңінде (шамамен 1350-1550 жылдар) кеңінен таралды, ал ерте және кейінгі қолданылу мерзімі 12-шы және 17-шы ғасырларға дейін созылды.

Басқа тілдер

Бұл семсердің тарихи атаулары (XV-XVI ғасырларда) португал тіліндегі espada de armas, estoque немесе екі қолмен ғана қолданылатын, ұзын сапты espada de duas mãos; испан тіліндегі espadón, montante немесе mandoble, итальян тіліндегі spada longa (lunga) немесе spada due mani (болоньес), және орта француз тіліндегі passot кіретін еді. Шотланд гаэль тіліндегі claidheamh mòr "үлкен семсер" деген мағынаны білдіреді; ағылшын тілінде claymore деп аталатын бұл атау, V-тәрізді кресткардасы бар үлкен шотланд ұзын семсерін білдіреді. Тарихи терминология 16 ғасырда Zweihänder семсеріне қатысты қолданылған терминдермен қабаттасады: француз espadon, испан espadón немесе португал montante сөздері осы үлкен семсерлерді көрсету үшін тар мағынада қолданылуы мүмкін. Француз тіліндегі "épée de passot" сондай-ақ орта ғасырлық бір қолды семсерді, қадағалауға бағытталған нұсқасын да білдіруі мүмкін. Немец тіліндегі langes schwert ("ұзын семсер") 15 және 16 ғасырлардағы нұсқаулықтарда қару түрін көрсетпейді, бірақ екі қолмен саптан ұстап қорғану техникасын білдіреді, бұл сол қарумен, бірақ бір қолымен жүзімін ұстап (жартылай семсер деп те аталады) қорғанудың kurzes schwert ("қысқа семсер") әдісінен өзгеше.

Эволюция

Ұзын семсердің ерекшелігі – оның ұзын жаны емес, ұзын сабы, ол екі қолмен қолдануға арналған қару екенін көрсетеді. Жоғары Орта ғасыр кезеңінде ерекше ұзын сабы бар семсерлер кездеседі. Мысалы, Глазго өнер және тарих мұражайында XIIIa. 5 белгісі бар ұзын семсер сақталған, ғалымдар саптың стилі мен нақты пішініне сүйене отырып, оны 1100-1200 жылдар аралығына жатқызады. Бірақ мұндай семсерлер өте сирек, және 13-шы ғасырдың соңына немесе 14-шы ғасырдың басына дейінгі нақты тенденцияны көрсетпейді. Ұзын семсер – 14-шы ғасырда пайда болған, жүз жылдық соғыстың алғашқы кезеңіндегі әскери болат қарудың кейінгі ортағасырлық түрі. Ол шамамен 1350-1550 жылдар аралығында дербес тип ретінде сақталды. Орта ғасырдың соңына дейін толық пластиналық броня киген, жаяу немесе атты әскерлерге арналған соғыс қаруы ретінде қолданылды. Алайда, 15-шы ғасырдың соңынан бастап, бронясыз сарбаздар немесе жалдамалы әскерлер де оны киіп, қолданғандығы мәлім болды. Екі қолды Ұлы семсерді немесе Шлахтшвертті жаяу әскердің (атты және толық бронялы рыцарьдардың қару ретінде қолдануынан өзгеше) қолдануы 14-шы ғасырда швейцариялықтардың арасында пайда болған болуы мүмкін. 16-шы ғасырға қарай, оның әскери қолданылуы көбінесе ескірді, оның шегіне 16-шы ғасырдың басында неміс Landsknechte-тері қолданған Zweihänder семсері жатты. 16-шы ғасырдың екінші жартысына қарай, ол көбінесе спорттық жарыстарда (Schulfechten) және, мүмкін, рыцарьдық жекпе-жектерде қолданылатын қару ретінде сақталды. 16-шы ғасырдың бірінші жартысында ерекше "жезөкше семсері" сап түрлері пайда болды. Эварт Оукшотт он екі түрлі түрін ажыратады. Ұзын семсер, үлкен семсер және жезөкше семсер де Испанияда жасалды, олар тиісінше еспедон, montante және bastarda немесе espada de mano y media деп белгіленді.

Морфология

Осы мақалада "ұзын қылыштар" деп топтастырылған қылыштар екі қолмен қолдануға арналған. Бұл қылыштардың пішін типологиясы бойынша олар бір категорияны құрамайды. Оукшотттың пішін морфологиясында "ұзын қылыштар" сәйкес келетін бір қолды қылыштардың кіші түрлерінің қатарында бейнеленеді. XIIa және XIIIa түрлері – 13 ғасырдың соңында және 14 ғасырда қолданылған Ұлы қылыш немесе Соғыс қылышының түрлері. Олар крест жорықтары кезінде стандартты рыцарьдық қылыштар болған XII және XIII түрлерінің үлкен нұсқаларын білдіреді. Олар негізінен кесуге арналған, ал тұтқалары "қолмен және жартылай" немесе екі қолмен қолдануға ыңғайлы. XIIa түріндегі пышақтар кең, тегіс және біркелкі таяз, линза тәрізді қимасы бар және пышақтың үштен екі бөлігіне дейін созылатын ойыққа ие. XIIIa түріндегі пышақтар кең, жазық линза тәрізді қимасы бар, параллель жиектері бар және пышақтың жартысына дейін созылатын ойыққа ие. XVa түрі – 14 және 15 ғасырлардағы (алғашқы мысалдары 13 ғасырдың соңында пайда болған) классикалық екі қолды қылыш. Бұл пышақтар күшті таяз, тіпті XV түріндегі бір қолды нұсқаға қарағанда тар және жұқа, жалпақ алмаз тәрізді қимасы бар. XVIa түрі – 14 және 15 ғасырлардағы классикалық "ұзын қылыш". Бұл пышақтар ұзын және бірте-бірте таяз, жазық алтыбұрышты пышақ қимасы бар және пышақтың үштен бір бөлігін бойлай созылатын ойыққа ие. Олар ұру қабілеті мен жақсы кесу сипаттамаларын сақтау арасындағы оңтайлы үйлесімді білдіреді. XVII түрі – 14 ғасырдың ортасынан 15 ғасырдың басына дейін танымал болған, қысқа ғұмыр сүрген түр. Бұл пышақтар ұзын, жұқа және өткір таяз, XVa түрінің контурына жақындап келеді, бірақ әлі де тар алтыбұрышты қимасы мен пышақтың төрттен бір бөлігін бойлай созылатын беткей ойығына ие. XVIIIb және XVIIIc түрлері – 15 ғасырдың ортасынан 16 ғасырдың басына дейінгі ұзын қылыштарды білдіреді. Олардың қимасы алмаз тәрізді, көбінесе орта тігісі бар, ал кейбіреулері ойылып жасалған. XVIIIb түріндегі пышақтар жұқа, XVa пышақтарына ұқсас, бірақ ұзын, 90-нан 107 см аралығында, сәйкесінше ұзын тұтқасы бар, көбінесе екі қолмен ыңғайлы пайдалану үшін белінен тарылған. XVIIIc түріндегі пышақтар біршама кең және қысқа (шамамен 85 см), кейде қысқа және тар ойыққа ие. XX түріндегі пышақтар кең, линза тәрізді немесе сегізбұрышты қималы. Олардың ерекшелігі – үш ойыққа ие, жартысы бойымен созылатын беткей орталық ойық, ал бірінші тоқсан бойымен екі параллель ойық бар. Олар 14 және 15 ғасырларда қолданылған. XXa кіші түрі – өткір таяз және өткір ұшы бар.

Ұзын семсермен күресу

Неміс фехтование мектебіндегі "fechten mit dem langen schwert" ("ұзын семсермен қоршау") термині екі қолды да сапқа ұстап қоршау стилін білдіреді; "fechten mit dem kurzen schwert" ("қысқа семсермен қоршау") жартылай семсермен күресте, бір қолмен жүзіксіз бөлігінен ұстап тұрып қолданылады. Бұл екі термин көбінесе "қарусыз күрес" (blossfechten) және "қарулы қоршау" (fechten im harnisch) терминдерімен мағыналас келеді.

Тарих

Ұзын семсермен күресудің жүйелі нұсқаулары 14 ғасырдың соңынан бастап қалыптасты, әр түрлі стильдер мен ұстаздар өнерге өзгеше көзқарас ұсынды. 15 ғасырдың ортасындағы неміс жекпе-жектің шебері Ханс Талхоффер ең танымал, ол әртүрлі қимылдарды қолданып, көбінесе күреске алып келді. Ұзын семсер жылдам, тиімді және жан-жақты қару болды, ол қауіпті ұрулар, кесулер және тіліктер жасауға қабілетті еді. Жалпы, семсердің сабын екі қолмен ұстап, біреуі қосқышқа жақын немесе үстінде орналасқан. Дезориентация немесе күрес кезінде қару бір қолмен ұсталуы мүмкін. Суреттерде адамдар бір қолымен өткір ұзын семсер ұстап, екінші қолын үлкен қалқанды басқаруға бос қалдырады. Ұзын семсерді шабуылда қолдану тек жапырақпен ғана шектелмеді, өйткені бірнеше Fechtbücher мойын мен сабын шабуылдық қару ретінде қолдануды түсіндіреді және көрсетеді. Ұзын семсермен күресу туралы білгеніміз қолжазбалардан және Орта ғасырлар мен Ренессанс шеберлерінің Fechtbücher-лерінен алынған. Онда күрестің негізгі қағидалары сипатталған және кейде бейнеленген. Немец мектебінің семсершілігінде ең ерте белгілі ұзын семсер Fechtbuch кіреді, ол шамамен 1389 жылға жататын GNM 3227a нұсқаулығы. Өкінішке орай, бұл нұсқаулық қазіргі ғалымдар үшін түсініксіз өлеңмен жазылған. Лихтенгауэрдің шәкірттері, мысалы Зигмунд Рингек, оны түсінікті прозаға аударған арқасында жүйе айқын кодталған және түсінікті болды. Басқалары да ұқсас жұмыс жасады, кейбіреулері мәтінді толықтыратын көптеген суреттермен. Итальян мектебінің семсершілігі ұзын семсерді қолданудың екінші маңызды мектебі болды. 1410 жылғы Фиоре деи Либеридің қолжазбасы ұзын семсерді қолданудың әртүрлі тәсілдерін ұсынады. Немец нұсқаулықтарындағыдай, қару көбінесе екі қолмен ұсталып, оқытылады. Алайда, томдағы бір қолмен қолдануға арналған бөлім, бір қолмен ұзын семсерді қолданудың әдістері мен артықшылықтарын, мысалы, кенеттен жетістікке жетуді көрсетеді. Сондай-ақ, нұсқаулықта жартылай семсер техникасы зәрлі күрестің ажырамас бөлігі ретінде ұсынылады. Екі мектеп те 16 ғасырдың соңында құлдырады, кейінгі итальяндық шеберлер ұзын семсерден бас тартып, негізінен рапирамен күреске назар аударды. Ұзын семсерді оқытуды қамтитын соңғы неміс нұсқаулығы Якоб Сутордың 1612 жылы жарық көрген еңбегі болды. Италияда шпадон немесе ұзын семсерді оқыту рапираның танымалдығына қарамастан, 17 ғасырдың ортасына дейін жалғасты (Алфьеридің 1653 жылғы "Lo Spadone" еңбегі), Венециядағы тіс дәрігері Джузеппе Коломбанидің 1711 жылғы "екі қолды семсер" туралы соңғы трактатымен. Осыған негізделген оқыту дәстүрі қазіргі француз және итальяндық таяқпен күресте сақталған.

Құрастырушы

Harnischfechten, немесе "қарлы шайқас" (неміс kampffechten, немесе Fechten in Harnisch zu Fuss, сөзбе-сөз "қарлы жаяу шайқас") – толық пластиналық қарумен шайқасуды көрсетеді. Толық пластиналық қарумен киген адамның қорғаныс қабілетінің артуы семсерді қолдану тәсілін күрт өзгертуге әкелді. Жартылай пластиналық қару киген жаяу әскерге қарсы кескіш шабуылдар әлі де белгілі бір тиімділікке ие болса, пластиналық қару киген қарсыласқа қарсы кескіш шабуылдардың тиімділігі жоқтың қасы болды, себебі семсер болатты кесіп өткізе алмады. Бірақ, жауынгер қарудың әлсіз жерлерін нысанаға алып, кейде үлкен әсерге қол жеткізе алатын. Кесудің энергиясы негізінен соққылы энергияға айналады. Кейінірек жасалған, қатайтылған пластиналық қарулар, жиектері мен бекітпелерімен, салмақты шабуылшы үшін қауіп тудыратын. Семсердің пластиналық қаруға қарсы күшті соққылары семсердің жүзін зақымдауы мүмкін, осылайша оның кесу қабілетін азайтып, брондалған қарсыласқа қарсы тек соққылы әсер етуіне себеп болуы мүмкін. Бұл мәселені шешу үшін семсерлер негізінен ұстап соғу үшін қолданыла бастады. Қару жартылай семсермен ұсталды, бір немесе екі қолмен жүзбен ұсталып, бағытталды. Бұл ұстаудың дәлдігі мен күшін арттырып, "Ringen am Schwert" немесе "семсермен күрес" үшін қосымша күш берді. Сондай-ақ, жүзді қолмен ұстау оның беріктігін арттырады, бұл ұстап соғу кезінде тиімді. Бұл техника семсерді күреспен үйлестіреді, қарсыласты құлаттыруға, қаруын алып тастауға, сындыруға немесе лақтыруға мүмкіндік береді, осылайша оны қорғану және шабуылдау мүмкіндігінен айырады. Жартылай семсер ұстағанда, семсердің барлық бөлігі – жүзі, салмағы және айқасы қару ретінде қолданылады. Мысалы, шабуылды тоқтатудан кейін, айқастың ұшын қарсыластың басына бағыттауға болады. Тағы бір техника – Мордстрейх (лат. "өлтіру соққысы"), онда қару жүзінен ұсталады (салмақ, салмақ ұстағышы және айқас импровизацияланған соққы басы ретінде қызмет етеді), ал соққылы әсерді арттыру үшін тепе-теңдік ұстағышқа жақын пайдаланылады (Кодекс Уоллерштейн суретіндегі оң жақтағы жауынгерді қараңыз).