Кіріспе

Норильск – Ресейдің Красноярск өлкесіндегі жабық қала. Ол Батыс Таймыр түбегінің оңтүстігінде, Енисей өзенінен шамамен 90 км шығысқа қарай және Красноярск қаласынан 1500 км солтүстікке қарай орналасқан. Норильск Солтүстік мұхит шеңберінен 300 км солтүстікке және Солтүстік полюстен 2400 км қашықтықта жатыр. 2021 жылғы мәлімет бойынша, қаланың тұрақты халқы 182 701 адамды құрайды, ал уақытша тұрғындарды есепке алғанда 220 000-ға жуық. Бұл Красноярск қаласынан кейін өңірдегі екінші ірі қала. 2016 жылдан бері Норильск халқының саны тұрақты түрде өсіп келеді. 2017 жылы алғаш рет қалаға көшіп келгендердің саны, қаладан кеткендерден асып түсті. 2018 жылы Красноярскстат деректері бойынша, табиғи халық өсімі 1357 адамды құрады: 2381 бала дүниеге келді, ал 1024 адам қайтыс болды. Норильск – 180 000-нан астам халқы бар әлемдегі ең солтүстік қала және Солтүстік мұхит шеңберінің ішіндегі екінші ірі қала (Мурмансктан кейін). Норильск және Якутск – мәңгілік тоң қабатында орналасқан жалғыз ірі қалалар. Норильск Жер бетіндегі ең ірі никель кен орындарының үстінде салынған. Сондықтан, кен өндіру және оны қорыту – қаланың негізгі өнеркәсіп салалары. Норильск – никель, мыс, кобальт, платина, палладий және көмір өндірілетін аймақтың орталығы. Сібір кратонындағы минералдық ресурстардың бар екені Норильск қаласының құрылуына екі ғасыр бұрын белгілі болған, бірақ кен өндірісі 1939 жылы ғана басталды, осы кезде Норильск-Талнах интрузиясының жер астындағы бөліктері таулы жер астында табылды. 2004 жылы екі серік қала (Талнах және Кайеркан) Норильск қаласының аудандарына айналды, ал Оганер Норильск қаласының Орталық ауданының шағын ауданы болды. Норильсктің құзыретіне 1963 жылы Ұст-Хантай су электр станциясын салушыларды орналастыру үшін құрылған Снежногорск поселкесі де кіреді. Норильскке шетел азаматтарының кіруі шектеулі, қалаға бару үшін оларға арнайы рұқсат алу қажет.

Атауы

Норильск өзінің географиялық орналасуымен аталған. Норильск өзені қаланың жанынан ағып өтеді, ал қала Норильск тауларына жақын орналасқан. Саяхатшылар Харитон Лаптев, Александр Федорович Миддендорф және Федор Богданович Шмидт өздерінің естеліктерінде Норильск өзені мен Норильск тауларын атаған. Кеңес Арктикасын зерттеуші Николай Урванцевтің сөзіне сәйкес, Норильск өзеніне бұрынғы атауы – Норилька 16-17 ғасырларда, Мангазея қаласының бар болған кезінде, Таймырды орыс балықшылары мекендеген кезде берілген. Өзеннің аты, мүмкін, норило сөзінен шыққан, ол су астындағы қаптарды мұз астынан бір тесіктен екіншісіне керіп қою үшін қолданылатын ұзын, жіңішке таяқша. Кейбір ғалымдар бұл атау юкагир тіліндегі "нерлиль" сөзінен шыққан дейді, ол "жартастардан тұратын топырақ төбешігін" білдіреді (Норильск маңындағы таулар шынымен де осы төбешіктерге ұқсайды). Басқалары өзеннің (Норилька) және, сәйкесінше, қаланың аты эвенк тіліндегі "nаrus" немесе юкагир тіліндегі "nioril" сөздерінен шыққан болуы мүмкін, олардың мағынасы – "батқылықтар". Бұл атау евенк тайпасы – нюрильдіктердің атынан немесе жақын орналасқан Мюрильское көлінен де шыққан болуы мүмкін.

Тарих

Норильск аймағындағы минералдар туралы адамдар қола дәуірінде-ақ білген. Пьясино көлінің жанында ерте заманғы балқыту және құю жабдықтары, сондай-ақ шикізат (табиғи мыстың шарлары) бар жер табылды. 16-17 ғасырларда Норильск кен орындарынан алынған мысты Арктикалық аймақтың шеңберінен тыс жерде, Таз өзенінің бойында орналасқан Мангазея қаласының тұрғындары пайдаланған. 1972-1975 жылдары Мангазеядағы қазба жұмыстары кезінде профессор Михаил Иванович Белов үлкен қорыту алаңын тапты. Бұл жерде табылған мыс бұйымдарының қалдықтарынан платиноидтар табылды. Геолог және зерттеуші Николай Урванцев 1919-1926 жылдары экспедициялар кезінде Норильск аймағын одан әрі зерттеді, бұл Путоран платосының батыс етегінде көмір мен полиметалл кендерінің бай кен орындарының бар екенін растады. 1921 жылы Урванцевтің экспедицияларының бірінде Шмидт тауының солтүстік етегінде ағаш үй салынды. Бұл үй Норильскідегі алғашқы ғимарат деп саналады. Кейіннен үй көшіріліп, қазір Норильск мұражайының жанында орналасқан. Ол тарихи ескерткіш мәртебесіне ие. Норильск 1920 жылдардың соңында құрылған, бірақ қаланың ресми құрылған күні дәстүрлі түрде 1935 жыл деп есептеледі, осы жылы Гулаг еңбек лагерінің Нориллаг жүйесі құрылып, тұтқындар Норильск тау-кен металлургия зауытының құрылыс жұмыстарын бастады. Келесі бірнеше жылда Норильск кен-металлургиялық кешенінің елді мекеніне айналды, 1939 жылы қала типті кент мәртебесіне, ал 1953 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1940 жылдардың соңында сәулетшілер Долгое көлінің шығыс жағалауында жаңа қаланың жобасын жасауды бастады, ал Нориллаг тұтқындары 1951 жылы құрылыс жұмыстарын бастады. 1953 жылдың жазында Нориллаг лагерінің біріндегі тұтқындар, Горлаг, ереуілге шықты, бұл Норильск көтерілісіне әкелді. 1947 жылы Салехард-Игарка темір жолының құрылысы басталды. Бұл темір жол Еуропалық Ресейдегі Арктикадағы көмір өндіруші Воркута қаласын Салехард және Обь өзендері арқылы Енисей өзенімен байланыстыруы тиіс болған. Ішкі істер министрлігінің 0348 нөмірі. Нориллаг мұрағаты мәліметінше, лагерь жұмыс істеген жылдары (1935-1956 жж.) 16 806 тұтқын Норильскіде мәжбүрлі еңбек, аштық және суық салдарынан қайтыс болды. Әсіресе, 1942-1944 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыста азық-түлік тапшылығы кезінде өлім-жітім саны өте жоғары болды. 1979 жылға дейін белгілі емес, бірақ көптеген тұтқындар шахтада жұмыс істеп, қайтыс болды. Норильск қаласында Гулаг өткенін еске алу үшін бірнеше ескерткіштер орнатылды. Ресейлік жазушы Борис Иванов ең танымал ескерткіш туралы былай деп жазды: 2020 жылдың 17 шілдесінде негізгі тастың орнында Норильск металлургтеріне арналған ескерткіш ашылды. Негізгі тастың өзі мүсіндік композицияның бір бөлігі болып табылады. 1980 жылдары Шмидтик тауының беткейінде қаланың негізін қалаушы тұтқындардың жаппай қабірлері үшін Норильск Голгофа мемориалдық кешені салынды. Польша және Балтық елдері (бұрынғы кеңестік) мұнда қаза тапқан отандастарына ескерткіштер орнатты. Тау беткейіндегі православие шіркеуінде де шамдар жанып тұр. 1966 жылы Норильскіден солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан Октябрьское мыс-никель кен орнының табылуы аймақтың одан әрі дамуындағы маңызды оқиға болды. Сол уақытта Талнах кен орны құрылды. Норильск қаласынан батысқа қарай 15 км жерде жаңа кен орындарынан алынған шикізатты өңдеу үшін жаңа кешен – Надежда металлургия зауыты салынды. Жұмыс 1971 жылы басталды және 1981 жылы аяқталды. Бірқатар фин компаниялары Норильсктің №2 мыс және никель балқыту зауыттарын (Надежда кешенінде) салуға және автоматтандыруға көмектесті, бұл 1978 жылдан бастап Финляндияның металлургия және автоматтандыру мамандары мен олардың отбасыларының Норильскіге келуіне әкелді, бірнеше жыл бойы жүздеген адамнан тұратын фин экспатрианттық қауымдастығын құрды. Бүгінде Талнах – аймақтың негізгі тау-кен және кен байыту орны. Мұнда байытылған кен эмульсиясы Норильск металлургиялық зауыттарына тасымалданады. Байытылған никель мен мыс Дудинкадан Мурманскке теңіз арқылы, одан Кола түбегіндегі Мончегорск байыту және балқыту зауытына, ал одан да құнды заттар Красноярскіге дейін тасымалданады. Бұл тасымалдау тек жаз айларында ғана жүзеге асырылады. Дудинка порты мамыр айының соңында көктемгі су тасқыны кезінде жабылады және бөлшектеледі, онда су деңгейі жоғарылайды (барлық Сібір өзендеріндегі әдеттегі көктемгі құбылыс, қыста мұз еріген суды жоғарғы ағыстан бөгеп қояды). Норильск-Талнах тау-кен жұмыстарының қауіпті орны болып табылады. Тау-кен компаниясының мәліметінше, 2005 жылы 1000 жұмыскерге 2,4 апат тіркелді. 2017 жылы «Норильск Никель» компаниясы 2013 жылдан бері жалпы жұмыс уақытын жоғалту жиілігін (LTIFR) шамамен 60%-ға төмендеткенін мәлімдеді. 2020 жылдың маусымында NTEK электр стансасының резервуарынан 20 000 тонна дизель отыны төгіліп, жүздеген шаршы километр аумақты ластады және жергілікті экожүйеге ауыр зиян келтірді. Норильск жабық қала болып қала береді, және шетел азаматтарына аймаққа бару үшін арнайы рұқсат қажет.

Норильск қаласының әкімі

Норильск қаласының әкімі Дмитрий Карасьев 2021 жылдың 27 қаңтарынан бері тағайындалған. Оның өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды.

Красноярск облысының заң шығарушы жиналысы

2021 жылдың қыркүйегінде Красноярск өңірінің Заң шығарушы жиналысының құрамы жаңартылды. Сергей Сизоненко Таймыр сайлау округінің №23 депутаты болып сайланды.

Халық саны

2021 жылғы жағдай бойынша Норильск қаласының халқы 174 453 адамды құрайды. КСРО құлағаннан кейін халық саны 40 000-ға азайды, бірақ Кейеркан және Талнах қалаларының Норильскке қосылуы осы азаюды өтеді, тұрақты тұрғындар саны 175 000-ға жуықтап сақталады. Уақытша тұрғындарды есепке алғанда, халық саны 220 000-ға дейін жете алады. Жергілікті тұрғындардың өмір сүру ұзақтығы орташа ресейлік өмір сүру ұзақтығынан шамамен 10 жылға кем, ал 2013 жылы ол 69 жасты құрады.

Дін

Православтық христиандық Норильсктегі басты дін. Қала ішінде орыс православие соборы, бірнеше орыс православие шіркеуі және украин православие шіркеуі орналасқан. Норильскте мешіт те бар. 1998 жылы салынған бұл мешіт жергілікті татар қауымына тиесілі және әлемдегі ең солтүстік мұсылман намаз үйі деп есептеледі. 2014 жылдан бері қала Ресей православие шіркеуінің жаңа құрылған Норильск епархиясының орталығы болып табылады.

География

Норильск Батыс Сібір жазығы мен Орталық Сібір жотасы арасында, Путорана тауларының етегінде орналасқан. Бұл әлемдегі ең солтүстік елді мекендердің бірі, сонымен қатар мәңгілік тоңда салынған екінші ірі қала (Якутсктен кейін) және Арктика аймағындағы екінші ірі қала (Мурмансктен кейін). Норильскіде өте қатал субарктикалық климат (Кёппен климат жіктелуі бойынша, субарктикалық (Dfc) және тундра (ET) аралығында). Бұл әлемдегі ең суық қалалардың бірі – шамамен бірдей ендікте орналасқан Мурманск қаласынан әлдеқайда суық. Норильсктің Таймыр түбегіндегі географиялық оқшаулануына байланысты, Ресейдің қалған бөлігін жергілікті тұрғындар көбінесе "материк" деп атайды, сондықтан "материкке көшу" немесе "материкте" деген сияқты сөздер жиі қолданылады.

Климат

Арктикалық шеңбердің ішінде орналасқанына қарамастан, Норильск субарктикалық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Dfc), өте ұзақ, суық қыстармен (қазанның басынан мамырға дейін) және өте қысқа, жұмсақ жаздармен сипатталады. Норильскіде жылына шамамен 240 күн температура нөлден төмен болады, қар жамылғысы жетіден тоғыз айға дейін сақталады, соның ішінде 50 күндік қарлы борандар да болады. Күшті желдер жиі соғады. Қаңтар айының орташа температурасы шамамен ... градусқа жетеді. Күннің түскі аспан астындағы деңгейі 20 мамырдан 24 шілдеге дейін байқалады, ал күн шықпайтын полярлық түн шамамен 30 қарашадан 13 қаңтарға дейін созылады. Жаз қысқа (шілде айының ортасы) және салқын, шілде айының орташа ең жоғары температурасы ... градусқа жетеді, бірақ кейде температура ... градусқа дейін көтеріледі. Норильскідегі ауаның жылдық орташа температурасы ... градус, ал абсолюттік температураның жылдық өзгеруі ... градусқа жетеді. Жылдық орташа салыстырмалы ылғалдылық шамамен 76%. Норильск арктикалық ағаш шебінен оңтүстікке қарай орналасқан болса да, айналасындағы аумақтың көп бөлігі табиғи түрде ағашсыз тундра болып табылады, ал қаланың өзінде ағаштар өте сирек кездеседі.

Норильск-Талнах никель кен орындары

Норильск-Талнахтың никель кен орындары әлемдегі ең ірі никель-мыс-палладий кен орындары болып табылады. Бұл кен орны 250 миллион жыл бұрын Сібір тұзақтары магмалық провинциясының (STIP) жанартаулық белсенділігі кезінде қалыптасқан. STIP бір миллион куб километрден астам лава атқызып, оның көп бөлігі Норильск пен Талнах тауларының астындағы лава арналары арқылы шыққан. Қазіргі талдаулар бойынша, осы минералдалған интрузияның белгілі қоры 1,8 миллиард тоннадан асады. Норильск – түсті металлургияның ірі орталығы және "Норильск Никель" кен өндіру компаниясының өндіріс орталығы болып табылады. Никель кенінің қорытуы ауыр ластануға тікелей себеп болады, ол көбінесе қышқыл жаңбыр және тұман түрінде көрінеді. Дегенмен, бағалауларға сәйкес, Норильск никель кеніштері жаһандық күкірт диоксиді шығарындыларының бір пайызын құрайды.

Экология

Норильск – экологиялық және қоршаған орта жағдайы өте нашар қала, бірақ соңғы кезде аймақтағы ең ауыр ластану мәселелерін шешуге бағытталған бастамалар қолға алынды.

Ластану

Ресейдің Федералды мемлекеттік статистика қызметі Норильскіні Ресейдегі ең ластанған қала деп тіркеді. 2017 жылы Норильск 1,798 миллион тонна көміртегі ластағыштарын шығарды – бұл Ресейдің екінші ең ластанған қаласы Череповецтің (304 600 тонна) шығарған мөлшерінен шамамен алты есе көп. Есепте көрсетілгендей, Норильск өзінің шығарындыларының жартысына жуығын залалсыздандырады. Сонымен қатар, Blacksmith Institute институты Норильскіні Жер шарындағы ең ластанған 10 орынның тізіміне енгізді. Тізімде ауаның бөлшектермен, соның ішінде стронций-90 және цезий-137 радиоизотоптарымен, никель, мыс, кобальт және қорғасын металдарымен, селенмен, сондай-ақ газдармен (азот және көміртек оксидтері, күкірт диоксиді, фенолдар және күкірттегіш сутек) ластануы көрсетілген. Институттың бағалауынша, әр жылы ауаға 4 миллион тонна кадмий, мыс, қорғасын, никель, мырыш, селен және мырыш шығарылады. Никель кеніші компанияның Норильскідегі өңдеу орнында балқытылады. Осы балқыту процесі ауыр ластануға тікелей себеп болады, ол көбінесе қышқыл жаңбыр және тұман түрінде көрінеді. Кейбір есептерге сәйкес, Норильск никель кеніштері жаһандық күкірт диоксиді шығарындыларының 1 пайызын құрайды. 2007 жылғы сәуірдегі BBC News хабарына сәйкес, «Норильск Никелі» қала маңындағы орманға келген зиян үшін жеке жауапкершілікті қабылдады және компания ластануды азайту шараларын іске асырып жатқанын мәлімдеді. 2016 жылы компания төрағасы Владимир Потанин экологиялық мәселелердің компания үшін ең үлкен проблема екенін мойындады. 2016 жылдың қыркүйегінде әлеуметтік желілерде жақын орналасқан Далдыкан өзенінің суы қызыл түске енген суреттері пайда болды. Ресейдің Табиғат қорғау министрлігі алдын ала мәліметтерге сәйкес, ластанудың себебі жақын маңдағы балқыту зауытынан шыққан «Норникельге» тиесілі ағынды су құбырлары болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Компания қарқынды жаңбыр жауғанын айтып, шөгінділердің түсі адамдар мен жануарларға қауіп келтірмейді деп мәлімдеді. Компанияның сөзінше, балқыту зауыты жаңғыртудан өтуде. Дегенмен, заңсыз қалдықтарды төгу туралы айыптаулар компанияны әлі де мазалап тұр.

Қоршаған ортаны қорғау бастамалары

2016 жылдың маусым айында никель зауытының жабылуы қаладағы экологиялық жағдайды жақсартуға бағытталған маңызды қадам болды және зауыттың жылдық ластаушы шығарындыларын шамамен 400 000 тоннаға азайтуға мүмкіндік берді. «Норильск Никель» 2016 жылы Ресейдегі өзінің барлық операцияларынан шығарылатын эмиссияның көлемі 2015 жылға қарағанда 6%-ға төмендегенін мәлімдеді, бұл негізінен қорыту зауытының тоқтатылуының нәтижесі болды. Талнах концентрациялау фабрикасын жаңартудың ірі жобасы аяқталғаннан кейін кәсіпорынның қуаты жылына 7,6 миллион тоннадан 10,2 миллион тоннаға дейін 30%-дан астамға өсті. Жаңа технологияларды енгізу арқасында кеннен күкірттің алыну тиімділігі артты. 2017 жылы «Норильск Никель» 2015 жылды базалық жыл ретінде қабылдап, 2023 жылға дейін Норильскідегі күкірт диоксидінің эмиссиясын 75%-ға төмендетуге бағытталған ірі даму бағдарламасына 14 миллиард доллар инвестиция салғанын хабарлады. Ластанумен күресудегі маңызды қадамдардың бірі – 1942 жылдан бері қала шегіндегі SO2 эмиссиясының басты көзі болып келген «Норникельдің» ескі қорыту зауытының жабылуы болды. 2018 жылы «Норильск Никель» Күкірт жобасын жариялады, ол қала ішінде орналасқан Мыс зауытын жаңғыртуды және шикі мыс өндірісін қала сыртындағы Надежда зауытына көшіруді қамтиды. «Норильск» спорттық-ойын-сауық кешенінің «Арена» залында Күкірт бағдарламасы және «Норильск Никельдің» басқа да экологиялық жобалары туралы ақпараттармен танысуға болады. 2021 жылы Федералдық Табиғи Ресурстар және Экология министрі Александр Козловтың қолдауымен «Таза Норильск» жобасы іске қосылды. Бұл жобаның мақсаты – шамамен 500 тасталған ғимарат пен құрылысты бұзу және 2 миллион шаршы метр өнеркәсіптік қалдықтарды жою. «Таза Норильск» жобасы «Таза Арктика» жалпыұлттық экологиялық бағдарламасына енгізілді.

2020 жылғы мамырдағы дизель төгілуі

2020 жылдың 29 мамырында 3-ші ТЭЦ-те Норникельдің еншілес компаниясы NTEK-ке тиесілі отын резервуары қысымды төмендету кезінде жарылып, шамамен 21 000 тонна дизель отыны төгіліп, Солтүстік Мұзды мұхиттың экожүйесіне тікелей қауіп төнді. Бұл Ресей тарихындағы ең ірі мұнай төгілген оқиғалардың бірі болды. Алдын ала есептеулерге сәйкес, төгілген отынның 6000 тоннасы жерге сіңіп, 15 000 тоннасы жақын орналасқан Амбарная және Далдыкан өзендеріне тарады. 3 маусымда Росприроднадзордың мәліметінше, Амбарная өзенінің суындағы зиянды заттардың рұқсат етілген ең жоғары концентрациясы нормадан он мың есе асып кетті. Ресей президенті Владимир Путин төтенше жағдай режимін жариялады. Бұл отын электр станциясына газбен жабдықтаудың қосалқы резерві ретінде сақталған. Сақтау резервуары мәңгілік тоң қабатына орналасқан, және компанияның мәлімдемесіне сәйкес, климаттың өзгеруі салдарынан тоң еріп, тұрақсыздыққа ұшыраған болуы мүмкін. 350 шаршы километр аумақ ластанды, және жолдардың болмауы, сондай-ақ өзеннің қайықтар мен баржалар үшін тым терең болмауы тазалау жұмыстарын қиындатуда. Росприроднадзордың бұрынғы орынбасары Олег Митволь тазалау жұмыстарына шамамен 100 миллиард рубль (1,5 миллиард АҚШ доллары) жұмсалатынын және 5-10 жыл уақыт қажет болатынын бағалады. Таймыр думасының вице-спикері Сергей Сизоненко зардап шеккен аймақта Таймырдың 700-ге жуық түпкілікті халқының тұратынын атап өтті. Сот ісінің нәтижесінде «Норникель» компаниясы 146 миллиард рубль айып төлеуге міндетті болды, бұл қаражат муниципалитет бюджетіне емес, Ресей Федерациясының федералды бюджетіне түсті. 2021 жылдың 26 тамызында Ресей Федерациясының Төтенше жағдайлар министрлігінің басшысы Александр Чуприян тазалау жұмыстарының толыққанды аяқталғанын мәлімдеді.

Су

2020 жылдың басында Норильск қаласында 43 су тазарту нысаны жұмыс істеді. Жүйе үздіксіз жаңартылып келеді. Жаңғырту жұмыстарының бір бөлігін «Норильск Никель» компаниясы қаржыландырады.

Экономика

MMC Norilsk Nickel (бұрынғы Norilsk Mining and Metallurgical Combine) компаниясы – кен өндіруші компания, ол Норильск аймағындағы ең ірі жұмыс беруші болып табылады. Норильск – түсті металлургияның маңызды орталығы; мұнда мынадай түсті металдар өндіріледі: мыс, никель, кобальт; құнды металдар: палладий, осмий, платина, алтын, күміс, иридий, родий, рутений; қосалқы өнімдер: техникалық күкірт, металл селен және теллур, күкірт қышқылы. Компания әлемдегі палладийдің 35%, платинаның 25%, никельдің 20%, родийдің 20% және кобальттың 10% өндіреді. Ресейде никельдің 96%, кобальттың 95% және мыстың 55% "Норлиск Никель" компаниясымен өндіріледі. 2007 жылы компанияның әртүрлі өңдеу өнеркәсіптерінде өндірілген тауарлар мен көрсетілген қызметтердің жалпы көлемі 321,5 миллиард рубльді құрады. 2021 жылы "Норлиск Никель" компаниясының таза пайдасы 92%-ға өсіп, 6,974 миллиард долларға жетті. Норильск өнеркәсіптік аймағы түсті металдар өндірісі үшін қажетті барлық инфрақұрылымға ие: электр энергиясы, гидроэнергетика, өнеркәсіптік құрылыс және құрылыс материалдарын өндіру, сондай-ақ жөндеу және қызмет көрсету кәсіпорындары. Энергия қаланың әртүрлі бөліктерінде орналасқан және "Норлиск Никель" компаниясына тиесілі "Норлиск ЖЭО-1", "Норлиск ЖЭО-2" және "Норлиск ЖЭО-3" комбинирленген циклды электр станцияларынан жеткізіледі. Компанияның өнеркәсіптік кәсіпорындары қаладағы электр энергиясының басты тұтынушылары болып табылады.

Көлік

Қалаға Алыкел және Валек әуежайлары қызмет көрсетеді. Норильск темір жолы Норильскті Енисей өзеніндегі Дудинка портына қосады, бірақ 1998 жылдан бері тек жүк тасымалы үшін қолданылады. Норильск маңында жол желісі бар (мысалы, А 382 Дудинка мен Норильск Алыкел әуежайына дейін жетеді), бірақ қала Ресейдің қалған бөлігімен автомобиль немесе теміржол арқылы байланыспаған. Шын мәнінде, Норильск пен Дудинка – арал сияқты. "Құрлықпен" тікелей байланыс болмағандықтан, Ресейдің басқа қалаларынан келген энтузиасттар тобы жол талқылау көліктерімен Норильскіге саяхат жасайды. Жүк Дудинка арқылы Солтүстік Мұзды мұхитында немесе Енисей өзенімен кемемен Норильскіге және одан тасымалданады. Дудинка жыл бойы теңіз арқылы Архангельск және Мурманск қалаларымен, ал жазғы кеме жүру кезеңінде Енисей өзені арқылы Красноярск және Диксонмен байланысады. Норильскіде қалалық автобус желісі бар, сондай-ақ Дудинкаға автобус қатынайды. Қалада бірнеше ондаған такси компаниясы жұмыс істейді. Жаман ауа райында қала сыртында орналасқан "Норильск никель" кәсіпорындарының қызметкерлері жол талқылау көліктерімен жұмыс орындарына және кері тасымалданады.

Норильск әуежайы

Норильск (Алыкел) әуежайы қала орталығынан батысқа қарай 35 шақырым қашықтықта орналасқан. 2005-2008 жылдар аралығында жүргізілген кең ауқымды реконструкция жолаушылар терминалының ғимаратын заманауи халықаралық стандартқа сәйкес жаңартты. 2016-2018 жылдары әуежайдың ұшу-қону жолағын жаңарту бойынша ірі жоба жүзеге асырылды. Бұл әуежайдың сыйымдылығын арттыруға, ұшу санын көбейтуге және әуе қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 2020 жылдың жазында Ресейдің көлік желісін дамытуға бағытталған мемлекеттік бағдарлама аясында әуежайда қайта құру жұмыстары басталды. Жалпы инвестиция көлемі 12,5 миллиард рубльден аспайды (оның 5,8 миллиард рублін «Норильск Никель» инвестициялады). Норильск қаласының көлік тіркеу белгісі 24 RUS және 124 RUS.

Байланыс

Норильск телефон нөмірлерінің алты таңбалы жүйесі бар. Қаланың барлық аудандары бірыңғай телефон желісімен байланысқан. Халық пен ұйымдарға арналған стационарлық байланыс қызметін МТС, Норильск Телеком, NN Infocom және Ростелеком ұсынады. Норильск қаласында ұялы байланыс салыстырмалы түрде кеш дамыды: алғашқы оператор – «Енисейтелеком» 2001 жылдың желтоқсан айында ғана қызмет көрсетуді бастады. Қазіргі уақытта қалада төрт ұялы байланыс операторы бар: «Енисейтелеком» (2001 жылдан бастап; 2012 жылдан бастап «Ростелеком» брендімен; 2015 жылдың 31 шілдесінен бастап Tele2 Russia), Beeline (2002 жылдан бастап), MTS (2003 жылдан бастап) және MegaFon (2006 жылдан бастап). Олардың барлығы GSM байланысынан өзге, UMTS стандарттарында үшінші буын қызметтерін (Beeline, MTS және MegaFon, Tele2 Russia) және IMT MC 450 (Tele2 Russia) ұсынады. МТС-тен басқа барлық ұялы операторлар өз желілерін бастапқыда дерлік, дербес құрды. MTS 2003 жылы «Сибчалендж» ЖШҚ-ны (Taymyrsky Telefon (TT) бренді) сатып алып, Норильск нарығына енді. 2017 жылдың 22 қыркүйегінен бастап «құрлық»пен байланыс оптикалық талшықтың арқасында жүзеге асырылуда; оған дейін байланыс спутниктік каналдар арқылы ғана мүмкін болды, ал Норильскті басқа қалалармен байланыстыратын кабельдік желілер болған жоқ. Норильск қаласының кабельдік желісінің ерекшелігі – канализация құбырларында (жер бетінде) байланыс кабельдерінің орналасуы; ал «құрлықта» кабельдер кабельдік арналарға салынады. Норильск қаласының тропосфералық байланыс станциясы 2000-шы жылдардың бірінші жартысында демонтаждалды. 2017 жылдан бастап, интернет байланысының жылдамдығы Красноярск бағытындағы Енисей өзені бойымен салынған 957 км (595 миль) байланыс кабелінің орнатылуына байланысты жақсарды. 2019 жылдың 3 маусымында қала сандық теледидарға көшті, соның салдарынан көптеген телеарналар аналогтық сигналды таратуын тоқтатты.

Оптика талшықтары арқылы байланыс

2017 жылға дейін Норильск Ресейде жоғары жылдамдықты интернетке қолжетімділігі жоқ соңғы ірі қала болды. Желіге қолжетімділік тек 1 ГБ/с жылдамдықпен спутниктік канал арқылы қамтамасыз етілді. 956 км қашықтығы және қатыгез ауа-райы жағдайлары (қыста 60 градусқа дейін суық) талшықты оптикалық желіні салуды қиындатты. Елдің "үш ірі" телекоммуникация операторы жобаны іске асыруға батыл бармады, оның орнына бұл жұмысты "Норильск Никель" еншілес компаниясы "Юнити" атқарып шықты. Қала тұрғындары кеңжолақты интернетпен 2017 жылдың қыркүйегінен бастап қамтамасыз етілді. Салтанатты ашылу рәсіміне телекоммуникация және жаппай ақпарат құралдары министрі Николай Никифоров және "Норильск Никель" президенті Владимир Потанин қатысты. Қазіргі байланыс жылдамдығы 40 есеге артты, 40 ГБ/с-қа жетті. "Ведомости" ресейлік бизнес газетінің мәліметінше, талшықты оптикалық желі құрылысы "Норильск Никель" компаниясына 2,5 миллиард рубльге түсті, бұл инвестицияның өтелуі күмәнді.

Мәдениет

Норильскте мәдени мекемелер көптеп орналасқан, оның ішінде Норильск мұражайы мен көрме кешені (оның құрамында өнер галереясы және «Норильсктің бірінші үйі» үй-мұражайы бар), Норильск қалалық мәдени орталығы, Норильск полярлық драма театры, Норильск жастар театры мен студиясы, кинотеатрлар, спорттық-сауық кешені, музыка мектебі, балалар мен ересектерге арналған өнер мектептері, сондай-ақ көптеген ескерткіштер мен тарихи ғимараттар бар. Норильск полярлық драма театры – әлемдегі ең солтүстік орналасқан театрлардың бірі. 1941 жылы Норильягта құрылған театр труппасының басым бөлігі тұтқындардан тұрған. Георгий Жжонов (1949–1953, түрмеден босағаннан кейін), Е. Урусова (1950–1954, түрмеден босағаннан кейін), Иннокентий Смоктуновский (1946–1951), В. Лукьянов, В. Абрамицкая, Е. Мокиенко, А. Щеглов, И. Розовский сияқты әртістер бір кезде Норильск драма театрында өнер көрсеткен. 1954 жылдан 1962 жылға дейін РСФСР-дің еңбек сіңірген әртісі Ефим Гельфанд театрдың бас режиссері болды. Театр Григорий Горин мен Юлий Киммен де ынтымақтастық етті, олардың Владимир Войновичтің «Жауынгер Иван Чонкиннің өмірі мен керемет оқиғалары» романы негізінде жазылған «Әскер Иван Чонкин ұшақты қалай күзетті» мюзиклі алғаш рет Норильскіде қойылды және Санкт-Петербургте өткен сатира мен юмор фестивалінде «Алтын Остап» сыйлығына ие болды (1997). 2009 жылы Норильск полярлық драма театры Красноярск өлкесінің ерекше құнды мәдени мұрасы ретінде танылды. Қалада жыл сайын «Большой Аргиш» фестивалі, «Жер – біздің ортақ үйіміз» фестивалі сияқты бірнеше ірі мәдени және ойын-сауық фестивальдері өтеді. Норильск кітапхана жүйесі Красноярск өлкесіндегі ең үздік деп есептеледі. Кітапханалар қаланың әр ауданында орналасқан. Музей-көрме кешенінде, Норильск қалалық мәдени орталығында және қаланың басқа да мәдени-демалыс орталықтарында тұрақты түрде көрмелер, концерттер, шығармашылық кештері, жергілікті және гастрольдік топтардың қойылымдары ұйымдастырылады. Металлургиялық кәсіпорындардың төңірегінде салынған басқа қалалардағыдай, Металлургтер күні (17 шілде) маңызды мереке болып есептеледі. Солтүстік халықтарының өкілдері (ненецтер, долғандар және т.б.) полярлық түннен кейін күннің қайта оралуын белгілейтін Хейро мерекесін тойлайды. 2021 жылдың маусым айында «Норильск Никелі» Арктиканың қазіргі заманғы өнер мұражайын (АМА) құруға бағытталған 4 миллиард рубльдік жобаны жариялады, ол Сауда үйі ғимаратын қайта жаңартуды және 8500 шаршы метрлік мұражай ашуды қамтиды.

Сәулет

Норильск лагерінің басшысы Авраам Завенягинге лагерь казармаларын толыққанды қалаға қайта құру міндеті жүктелді. Архитекторлар Геворг Кочар, Микаэль Мазманян, Ольгерд Трушинш Норильягтың тұтқындары болды. Оларды 1939 жылы Ленинградтан келген Витольд Непокоицкий басқарды, сондықтан қалада салынған алғашқы үйлер неоклассикалық стильде салынды және Санкт-Петербургке ұқсайды. Непокоицкийдің әйелі Лидия Миненко да маңызды үлес қосты. Бас жоспарында Долгое көлі және оңтүстік-батыс аудандағы су қоймалары сияқты жергілікті ерекшеліктер ескерілді. Қаланың жоспары басты даңғылға негізделген, кейбір жерлерінде алаңдармен үзіліп жатыр. Басты міндеттердің бірі – қатты желдің әсерін барынша азайту болды. Алғашқы әрекеттер сәтсіз аяқталды (бастапқыда қарды қала көшелерімен сыпырып тастау жоспарланған, олар басым жел бағыттары бойынша орналастырылған, бірақ жел күшті болып шықты және қар тым көп жиналды). Содан кейін, қаланың архитектуралық келбетін анықтаған, жабық периметрлі үйлерді пайдалану туралы шешім қабылданды. 1960 жылдары Норильск шеткеріне стандартты панельді тұрғын үйлер салынды. Қаланың ерекшелігі – басқа жерлерде әдетте жер астына орналастырылатын газ және су құбырлары жер үстінен өткізілген. Бұл мәселе тұрақты тоң қабатының маусымдық еріп-мұздауымен байланысты. Қала орталығында неоклассикалық стильдегі ғимараттар басым, ал шеткі аудандардағы тұрғын үйлер биік үйлерден тұрады. Жүйе құбырлар желісінен тұрады, олар арқылы салқындатқыш айналып, жердегі негізді мұздатуға көмектеседі. 2019 және 2020 жылдары екі ғимараттың жанына топырақ салқындату жүйелері орнатылды, ал жылуды тұрақтандыру бағдарламасы 2024 жылы аяқталуы жоспарлануда.

Теледидар

Норильск телеарнасы DVB T2 форматында Ресейдің бірінші және екінші сандық мультиплекстерінен сигнал таратады. 2020 жылдың 16 қарашасында қала 24-ші нөмірмен жергілікті кабельдік операторлар МТС және Норсом арқылы хабар тарататын алғашқы тәулік бойы қалалық телеарнасы – Норильск ТВ-ны іске қосты. Тағы бір жергілікті арна, «Солтүстік Норильск қаласы» («Северный Город Норильск») күн сайын бірнеше рет Ключ арнасында жаңалықтар таратады. 2019 жылдың тамызына дейін жаңалықтарды ГТРК Норильск телерадиокомпаниясы дайындап, таратып келді, ол ВГТРК-ның бөлімшесі болып, кейіннен қайта ұйымдастыруға байланысты жабылған еді.

Радио станциялары

72.68 МГц — Радио Маяк (тыныш)
87.5 МГц — Радио Маяк
87.9 МГц — Радио России / ГТРК Красноярск (Кайеркан)
90.3 МГц — Vesti FM
91.1 МГц — Наше Радио
91.5 МГц — Новое Радио
101.0 МГц — Hit FM
101.4 МГц — Радио России / ГТРК Красноярск
102.0 МГц — Love Radio
102.5 МГц — Дорожное Радио
103.0 МГц — Дельта Радио
103.5 МГц — Megapolis FM
104.0 МГц — Русское Радио
104.5 МГц — Радио Искатель
105.0 МГц — Европа Плюс
105.7 МГц — Радио ENERGY
106.0 МГц — АвтоРадио
106.5 МГц — Радио Дача
107.0 МГц — Радио Шансон
107.4 МГц — Радио Вера
107.8 МГц — Retro FM

Баспа басылымдары

Норильск қаласының газеті "Заполярная правда" 1953 жылы құрылған. Осы уақыттан бері газет қаланың күнделікті өмірі, кәсіпорындары мен ұйымдарының қызметі және тұрғындарының өмірі туралы қажетті ақпараттың көзі болып табылады. "Заполярная правдадан" басқа, жергілікті баспа баспасөз жарнама мен коммерциялық ақпараттан құралған тегін газеттерден тұрады.

Денсаулық сақтау

Норильск тұрғындары Красноярск облысының Денсаулық сақтау министрлігіне бағынатын мекемелер ұсынатын мемлекеттік денсаулық сақтау қызметтерінің толық спектрінен пайдаланады. Қаланың барлық аудандарында балалар мен ересектерге арналған поликлиникалар, шұғыл жәрдем бөлімдері және стоматологиялық клиникалар бар. Сондай-ақ, ауданаралық балалар ауруханасы да бар. Қалада қан орталығы жұмыс істейді. Денсаулық сақтау саласында түрлі қызметтер ұсынатын жекеменшік мекемелер де қызмет етеді. Норильск қаласының ең ірі ауруханасы – жалпы қалалық аурухана (KGBUZ Norilsk Interdistrict Hospital No. 1), ол Оганер тұрғын алабында орналасқан. 2018 жылдың желтоқсан айында Норильск қаласында перинаталдық орталықтың құрылысы аяқталды. 2021 жылдың желтоқсан айында «Норникель» компаниясы уәде берген бес денсаулық сақтау орталығының біріншісі салтанатты түрде ашылды. Қалған төртеуінің 2025 жылға дейін жұмысын бастауы күтілуде.

Спорт

Қала өзінің футзал клубымен, Суперлигада өнер көрсететін МФК «Норильск Никельмен» мақтанады. 1993 жылы құрылған клубтың қазіргі президенті – Павел Белкин. «Норильск Никель» 2001/2002 жылдары Ресей чемпионатын жеңіп алды және 1999/2000, 2014/15 және 2017/18 жылдары Ресей кубогының финалына шықты, ақырында 2019/20 жылы кубокты жеңіп алды. 2020/2021 жылдары команда Ресей чемпионатында үшінші орын алды. 2021 жылы Норильск қаласында Норильск бөлімшесінің командасы мен ПБК ЦСКА арасындағы баскетбол матчы өтті. Қаланың спорттық нысандары қатарына «Арктика» көпсалалы спорт сарайы; Орталық аудандағы, Талнах және Кайеркандағы бассейндер; «Заполярник» ашық стадионы; «БОКМО» спорт кешені; қала орталығындағы дене тәрбиесі үйі; «Лдинка» жабық коньки тебу алаңы; «Солнышко» стадионы; және тағы көптеген спорттық клубтар мен спорт пен фитнес үшін түрлі мүмкіндіктері бар орталықтар кіреді. Қысқы спорт түрлері үшін Норильскте «Ол Гүл» кәсіби шаңғы орталығы, «Оганер» шаңғы үйі және «Гора Отдельная» шаңғы курорты бар. Жазғы уақытта қала маңындағы туристік орталықтарда балалар мен ересектерге ашық ауада спортпен айналысуға мүмкіндік беріледі. Қалада кіші спорт академиясы да бар. 2006 жылы «Металлургов» алаңында көп мақсатты стадионның құрылысы басталды. Кейіннен ол 2013 жылдың желтоқсанында ашылған «Arena Norilsk» сауда орталығына айналды. 2015 жылдың қыркүйегінде сауда орталығы жаңа «X Fit Sever» фитнес-орталығына және «Tropicana» су паркі мен бассейніне келушілерді қабылдады. Норильск қаласында тоғыз муниципалды мектептен тыс спорт орталығы бар, онда мектеп оқушылары түрлі спорт түрлерін және іс-шараларды таңдай алады: баскетбол, волейбол, акробатика, гимнастика, батут, жеңіл атлетика, шаңғы жарысы, фехтование, бокс, күрес, жүзу, таэквондо, дзюдо, ауыр атлетика, каратэ, футзал, фигуралы сырғанау, хоккей және су полосы. Жергілікті тұрғындар арасында тағы бір танымал спорт түрі – керлинг. Норильск пен Дудинкада халықаралық WCT «Арктика» кубогы өтеді, онда Венгрия, Италия, Швеция, Швейцария және Эстония командалары қатысады. Чемпионатты Ресей Кёрлинг федерациясы мен «Норникель» қолдап отыр. 2020 жылдың 17 желтоқсанында «Норникель» 10 000 шаршы метрден астам аумақты алып жатқан «Аика» спорт орталығының ашылғанын жариялады. Компания оның құрылысына 3,6 миллиард рубль қаржы салды.

Әлеуметтік бастамалар

2021 жылы Ресей үкіметі, Красноярск өлкесі, Норильск және «Норильск никелі» компаниясы қаланы 2035 жылға дейін дамыту жобалары кешенін 120,1 миллиард рубль көлемінде мақұлдады (оның ішінде 24 миллиард рублі мемлекеттік қазынадан, 14,8 миллиард рублі Красноярск өлкесі бюджетінен, 81,3 миллиард рублі «Норильск никелі» компаниясының қаражатынан). Аталған жобаларға тұрғын үй қорын жаңарту, инфрақұрылымды күрделі жөндеу және тұрғындарды тұру жағдайы жақсырақ аймақтарға көшіру шаралары кіреді. 2021 жылдың 1 қаңтарына дейін Норильск және Дудинка қалаларынан 8064 отбасы пәтер сатып алып, «құрлыққа» көшіп кетті.