Кіріспе

Тұман сиренасы немесе тұман сигналы – тұманды жағдайда кемелерді тасты жағалаулар сияқты қауіпті жағдайлар туралы немесе басқа кемелердің бар екендігі туралы ескерту үшін дыбыс қолданатын құрылғы. Бұл термин көбінесе теңіз көлігіне қатысты қолданылады. Маяктар сияқты көруге арналған навигациялық құралдарды тұман жасырғанда, тұман сиреналары кемелерге тастар, ағыстар, сайлар немесе басқа да қауіпті жерлер туралы дыбыстық ескерту береді.

Сипаттама

Барлық тұман шақыру құралдары естілетін дыбыс тудыру үшін тербелісті ауа бағанасын пайдаланады, бірақ осы тербелісті құру әдісі әртүрлі. Кейбір шақыру құралдары, мысалы, Даболл трубасы, тербеліс жасайтын пластиналарды немесе металл жапырақтарды қолданған, бұл қазіргі заманғы электрлік автомобиль шақыру құралының жұмыс принципіне ұқсас. Басқалары айналмалы цилиндр немесе дисктегі тесіктер арқылы ауа үрлеу арқылы дыбыс шығарған, бұл сиренаның жұмыс істеу тәсілімен ұқсас. Тұман шақыру құралдарын жартылай автоматты түрде іске қосу үшін сағат механизмі (немесе "кодер") пайдаланылып, ауаны шақыру құралдарына жіберу клапандары тізбектей ашылған; әр шақыру құралының дыбыс ерекшелігі теңізшілерге оларды анықтауға көмектесетін.

Ерте тұман белгілері

Дыбыстық тұман сигналдары жүздеген жылдар бойы түрлі формаларда қолданылып келеді, бастапқыда қарапайым тұман қоңыраулары немесе қолмен соғылатын гонгтар. Кейбір маяктарда кемелерді ескерту үшін уақыт-уақыт кішкентай зеңбіректер атылып тұрды, бірақ бұл көп еңбек талап ететін және қауіпті болды. Америка Құрама Штаттарында бу машинасы бар жерлерде свистоктар да қолданылды, бірақ британдық маяк басқармасы Тринити Хаус оларды қолданбай, жарылыс сигналын артық көрді. 19-ғасыр бойы сигнал беру процесін автоматтандыруға әрекеттер жасалды. Тринити Хаус ақырында электр арқылы қарудың мақта зарядын атуға арналған жүйе ("Сигнал, тұман, Mk I") ойлап тапты. Дегенмен, әрбір сигналдан кейін зарядты қолмен алмастыру қажет болды. Мысалы, Портленд Биллде тұман сигналдары арасында бес минуттық үзіліс болғандықтан, мүйіздерді төмендетіп, екі жаңа зарядты орнатып, тұманды күндері әр бес минут сайын мүйіздерді қайта көтеру қажет болды. Сонымен қатар, қоңырауларды соғу үшін сағаттық механизмдер де жасалды. 1800 жылдары губернаторды пайдалану арқылы, соның ішінде 1837 жылы Мэн штатында 4 фут қабырғалы алып үшбұрыш пайдаланылып, қоңыраулар жасалды. Түрік кемелеріне қоңырау қолдануға тыйым салынған, себебі ислам дінінде қоңырауларға рұқсат берілмеген. Капитан Джеймс Уильям Ньютон дауысы қатты және төмен болатын тұман сигналын беру әдісін өзі ойлап тапқанын мәлімдеді.

Механикаландыру

Тұманды қоңырауды алғаш рет автоматтандырылған пармен жұмыс істейтін Роберт Фулис ойлап тапты. Фулис қызын тұманды түнде алыстан пианинода ойнап жатқанын естіген және төменгі ноталардың жоғары ноталарға қарағанда жақсы естілетінін байқаған: содан кейін ол төмен жиілікті дыбыс шығаратын құрылғыны, сондай-ақ оны пайдалану үшін код жүйесін жасады. Фулис өзінің идеясын Фанди шығанағындағы Partridge аралына орнату үшін бірнеше рет ұсынды. Комиссия мүшелері бастапқыда Фулистің жоспарын қабылдамады, бірақ бір комиссия мүшесі ақырында Фулисті Комиссияға егжей-тегжейлі жоспарлар ұсынуға шақырды. Белгісіз себептермен жоспарлар басқа канадалық инженер Т.Т. Вернон Смитке берілді, ол оларды өзінің өнертабысы ретінде комиссарларға ресми түрде ұсынды. Бұл мүйізді тұманды қоңырау 1859 жылы Партридж аралында Вернон Смит тұманды қоңырауы ретінде салынды. Фулистің наразылығынан кейін және заң шығарушы тергеуден кейін Фулис нағыз өнертапқыш ретінде танылды, бірақ ол ешқашан патенттемеді немесе өнертабысынан пайда таппады. 19 ғасырдың соңында бұл технологияны дамыту жалғасты. Сол кезеңде Celadon Leeds Daboll атты өнертапқыш америкалық маяк қызметі үшін Daboll трубасы деп аталатын көмірмен жұмыс істейтін тұманды қоңырауды жасады, бірақ ол кеңінен қабылданбады. Бірнеше Daboll трубалары 20 ғасырдың ортасына дейін қолданыста болды. Ұлыбританияда тиімді тұманды қоңырауларды жасау бойынша эксперименттер Джон Тиндалл, Лорд Рэйли және басқалар жүргізді. Соңғысының Тринити Хаус үшін жүргізген зерттеулері 1913 жылы Корнуоллдағы Тревоз Хед маягына орнатылған, дыбыс таралуын барынша арттыру үшін үлкен мүйізі бар сиренаның дизайнына әкелді (Тұман сигналдарының сынақтары туралы толық мәліметтерді қараңыз). Бір журналист алғаш рет Браун бумен жұмыс істейтін сиренаны естігеннен кейін, оны "қалың әскерге ұқсайтын, ерекше және ұзаққа созылатын, жарты минуттан кейін мыңдаған ашуланған бұқалардың күркіреуіне дейін төмендейтін, жоғалған жанның зарлағаны, түкпілсіз шұңқырдың сыңғыры және істен шыққан лифттің сыңғыры сияқты аралық дауыстармен" деп сипаттады. Кейінгі тұманды қоңыраулардың кейбіреулері, әсіресе қауіпті аймақтарда, су астына орналастырылды, сондықтан олардың дыбысы (мысалы, "23" саны сияқты болжамды код) әрі қарай жеткізіліп, кеме корпусы арқылы қайта таратылды. Мысалы, бұл әдіс Уайт Шоал Лайт (Мичиган) маяғында қолданылды. Бұл RACON-ның алғашқы прототипі болды.

Ескіру

1960 және 1970 жылдары маяктарды автоматтандыру кеңінен таралғаннан бері, көптеген ескі тұман дабылдары оларға байланысты күрделі механизмдерді іске қосу қажеттілігін болдырмау үшін алынып тасталды және электр қуатымен жұмыс істейтін диафрагмалық немесе қысылған ауа дабылдарымен ауыстырылды. Іске қосылу толығымен автоматтандырылған: лазерлік немесе фото сәуле теңізге жіберіледі, егер сәуле көзіне қайтарылса (яғни, лазерлік сәуле тұман арқылы көрінеді), сенсор тұман дабылын іске қосу үшін сигнал жібереді. Көптеген жағдайларда, GPS сияқты қазіргі заманғы навигациялық құралдар, Халықаралық маяктар жөніндегі ұйымның мәлімдемесіне сәйкес, үлкен, ұзақ қашықтықтағы тұман дабылдарының қажеттілігін толығымен жойды.

Темір жол тұман сигналдары

Тұман сигналдары 19 ғасырдың ортасынан бері теміржол желілерінде де қолданылып келеді, бұл тоқтаған пойыз, жұмыс тобы немесе алдағы жолдағы басқа да қауіптер туралы ескерту үшін жасалады. Шағын жарылғыш детонаторлар немесе торпедалар рельске орналастырылады және келе жатқан пойыздың дөңгелегінің қысымымен жарылады.

Тымқылдар туралы зерттеу

Британдық жазушы Дженнифер Люси Аллан 2019 жылы Лондон өнер университетінен "Тұман троптары: тұманды мүйіздің әлеуметтік және мәдени тарихы" тақырыбындағы диссертациясы үшін PhD дәрежесін алды және одан кейін "Тұманды мүйіздің зарлы әні: жағалаудың жоғалып бара жатқан музыкасы" атты кітабы жарық көрді.