Кіріспе
Француз жазушысы, ақыны және заңгер Марк Лескарбо (шамамен 1570–1641) – француз жазушысы, ақыны және заңгер. Ол ең белгілісі «Жаңа Франция тарихы» (1609) еңбегімен танымал, ол Акадияға жасаған экспедициясы (1606–1607) мен Солтүстік Америкадағы француз зерттеулеріне негізделген. Канада тарихындағы тұңғыш маңызды кітаптардың бірі саналатын бұл кітап үш рет басылып, неміс тіліне аударылды. Лескарбо көптеген өлеңдер жазды. Оның драмалық поэмасы «Нептун театры» Порт-Рояльде француздықтардың мәлімдемесі бойынша, Жаңа Испаниядан тыс Солтүстік Америкадағы алғашқы еуропалық театрлық қойылым ретінде қойылды. Бернардино де Сахагун және Мексикадағы басқа да 16 ғасыр испан монахтары «Autos Sacramentales» сияқты бірнеше театрлық қойылымдар жасады.
Marc Lescarbot (c. 1570–1641) was a French author, poet and lawyer. He is best known for his Histoire de la Nouvelle France (1609), based on his expedition to Acadia (1606–1607) and research into French exploration in North America. Considered one of the first great books in the history of Canada, it was printed in three editions, and was translated into German. Lescarbot also wrote numerous poems. His dramatic poem Théâtre de Neptune was performed at Port Royal as what the French claim was the first European theatrical production in North America outside of New Spain. Bernardino de Sahagún, and other 16th century Spanish friars in Mexico, created several theatrical productions, such as Autos Sacramentales.
Ерте өмір
Лескарбо Вервин қаласында дүниеге келді, ал оның отбасы Пикардиядағы Гиз қаласынан шыққан деген аңыз бар. Ол өзінің ата-бабалары Бретаньдегі Сент-Пол-де-Леоннан шыққандығын жазды. Ол алдымен Вервин қаласындағы колледжде, содан кейін қазір Реймстің құрамына кіретін Лаонда оқыды. Лаон епископы, Мсье Валентин Дугластың қорғауының арқасында, Лаон колледжі оның Париждегі білімін аяқтауына көмектесті. Ол классикалық білім алып, латын, грек және еврей тілдерін үйренді, сонымен қатар ежелгі және заманауи әдебиеттер туралы кең білім жинады. Ол сондай-ақ канондық және азаматтық құқықтарды оқыды.
Ерте мансап
1598 жылы заң бакалаврын бітіргеннен кейін Лескарбо Испания мен Франция арасындағы Вервин шарты бойынша келіссөздерге белсенді қатысты. Талқылаулар сәтсіздікке ұшыраған кезде Лескарбо бейбітшілікті қорғау үшін латын тілінде сөз сөйледі. Шарт жасалғаннан кейін ол "Harangue d’action de grâces" атты өлең, естелік жазу және "Poèmes de la Paix" поэмасын жариялады. 1599 жылы ол Париж Парламентіне адвокат ретінде шақырылды. Осы кезде ол үш латын еңбегін француз тіліне аударды: кардинал Барониус еңбегі "le Discours de l’origine des Russiens" және "Discours véritable de la réunion des églises", сондай-ақ әулие Карл Борромеоның "Guide des curés" еңбегін, оны Лаонның жаңа епископы Годфруа де Биллиге арнады. Бұл еңбек сол қайтыс болғаннан кейін, 1613 жылы жарық көрді. Лескарбо Парижде өмір сүрді, онда ол өзінің алғашқы баспагерлері Фредерик және Клод Морель сияқты ғалымдармен, сондай-ақ оның өмірбаянын жазған, бірақ кейін жоғалған ақын Гийом Коллетпен байланыс жасады. Медицинаға қызығушылық танытқан Лескарбо доктор Цитоаның "Histoire merveilleuse de l’abstinence triennale d’une fille de Confolens" (1602) атты кітапшасын француз тіліне аударды. Алайда, ол саяхаттап, туған жері Пикардиямен байланысын үзбеді, онда оның туыстары мен достары, мысалы, Ларок ағайындылары ақындары болды, және ол заң қызметін іздейтін клиенттерге қызмет көрсетті.
Акадияға экспедиция
Оның клиенттерінің бірі, Сир Ду Гуа де Монтс канадалық кәсіпорындарымен байланысты Жан де Бьенкур де Путринкур, Лескарботты Жаңа Францияның Акадиясына экспедицияға қатысуға шақырды, ол дереу келісті. Ол "Францияға қош сау!" деген мазмұндағы өлеңді жазып, 1606 жылғы 13 мамырда Ла-Рошельден кемеге мінді. Топ шілдеде Порт-Рояльға жетіп, жылдың қалған бөлігін сонда өткізді. Келесі көктемде олар Сент-Джон өзеніне және Сент-Круа аралына саяхат жасап, алгонкин тілінде сөйлейтін Микмак және Малесит тайпаларымен кездесті. Лескарбот Малисит тілінде бірден онға дейінгі сандарды тіркеп, сондай-ақ жергілікті халықтың әндері мен тілдері туралы жазбалар жасады. 1607 жылғы жазда де Монттың лицензиясы алынып тасталғаннан кейін, бүкіл колония Францияға қайта оралуға мәжбүр болды.
Францияда өмір сүру
Қайтып оралғаннан кейін Лескарбо "La défaite des sauvages armouchiquois" (1607) атты поэмасын жариялады. Жаңа әлемнің бір бөлігін көргеннен кейін, ол Америкадағы француз қоныстарының толыққанды тарихын жазды, "Histoire de la Nouvelle France". Алғашқы басылымы 1609 жылы Парижде Жан Милло кітап сатушысы арқылы жарық көрді. 1907 жылы У. Л. Грант "Тарихты" ағылшын тіліне Шамплен қоғамының жалпы сериясының бір бөлігі ретінде аударды. Автор Рене Гулен де Лаудоньер, Жан Рибо және Доминик де Гургтың қазіргі Флоридаға, Дюран де Вильгейнон мен Жан де Леридің Бразилияға, ал Верраццано, Жак Картье және Жан Франсуа Робервалдың Канадаға жасаған алғашқы сапарларын баяндады. Осы еңбектің соңғы бөлімі ең төменгі деңгейдегі түпнұсқалық жұмыс болды және жарияланған көздерге сүйенді. Лескарбоның Монттың Акадиядағы кәсіптері туралы тарихы – түпнұсқалық еңбек. Порт-Рояльде өткен жылы ол Сент-Круадағы қысқа ғұмырлы қоныстың аман қалғандарымен кездесті; Франсуа Грави Дю Понт, де Монт және Самуэль де Шампленмен, бұрынғы экспедициялардың ұйымдастырушылары және қатысушыларымен сөйлесті; сондай-ақ Ньюфаундленд және Акадия жағалауларын білетін ескі балықшы капитандарына барды. Ол өзі көрген немесе оқиғаларға қатысқан немесе оларды куәгер болып көргендерден естігендерін баяндады. 1611–12 және 1617–18 жылдары жарық көрген "Тарих" еңбегінің келесі басылымдарында, сондай-ақ "La conversion des sauvages" (1610) және "Relation derrière" (1612) атты қосымша жазбаларында Лескарбо өз еңбегін қайта жаңартып, толықтырды. (Католик энциклопедиясы бұл кітаптың 1609 жылдан 1618 жылға дейін алты рет басылғанын мәлімдейді.) Лескарбо колониялар туралы қатаң пікірге ие болды, оларды батыл адамдар үшін әрекет алаңы, сауда мүмкіндігі, қоғамдық игілік және ана елінің ықпалын кеңейту құралы деп қарады. Ол отарлау шығындарын қаржыландыру үшін сауда монополиясын жақтады; оның ойынша, сауда еркіндігі тек анархияға алып келеді және тұрақты ештеңе тудырмайды. Лескарбо иезуиттермен болған дау кезінде өзінің меценаты Путринкурдың жағын алды. Тарихшылар оның 1614 жылғы "Factum" сатирасын жазғанына сенбейді [толық библиографияны қараңыз], кейбір авторлар оны оған жатқызады; ол осы кітап жарық көрген кезде Швейцарияда жұмыс істеді. "Тарихтың" барлық басылымдарына қосымша ретінде "Les muses de la Nouvelle France" атты қысқа өлеңдер жинағы қоса берілді, олар жеке басылым түрінде де жарық көрді. Лескарбо кітабын Брулар де Силлериге арнады. Замандасы Франсуа де Мальгербе сияқты, Лескарбо да кейде көңіл көтеру үшін және элитаның ықыласын ояту үшін, меценаттық қолдау алу мақсатында өлең жазуға бейім болды. Оның табиғатқа деген сезімі және нәзік талғамы болды, кейде жағымды ырғақтар мен бейнелер табады; бірақ оның өлеңдері әуесқой және асығыс жазылған деп есептеледі. Оның "Музалардың" бір бөлігі болып табылатын "Нептун театры" Путринкурдың оралуын тойлау үшін Порт-Рояльде театрлық қойылым ретінде қойылды. Теңіздік шығармада Нептун құдайы кемемен келіп, саяхатшыны қарсы алады. Оның айналасында тритон мен үндістердің сарайы жиналады, олар француз, гаскон және сурикуа тілдерінде колониялық басшыларды мадақтайды, содан кейін француз патшасының даңқын әндейді, мұрапаттардың және зеңбіректердің даусы естіледі. Порт-Рояль портындағы бұл қойылым, оның пұтқа табынушылық пен мифологияның араласуы, Жаңа Испаниядан тыс Солтүстік Америкадағы алғашқы театрлық қойылым болды. Лескарбо "Тарих" кітабының екінші басылымын президент Жаннинге арнады. Оның күйеу баласы Пьер де Кастиль Лескарбоны өзінің хатшысы ретінде Швейцарияға, Кастильдің Он үш кантонға елшісі болып тағайындалған Швейцарияға ертіп бару үшін жалдады. Бұл лауазым Лескарбоға саяхаттауға, Германияның бір бөлігін аралауға және танымал әлеуметтік орындарға баруға мүмкіндік берді. Ол "Швейцария суретін" өлең мен прозада жазды, бұл шығарма жартылай сипаттамалық, жартылай тарихи еңбек болды. Ол теңізшілік комиссар лауазымына тағайындалды. "Таблетка" жарық көргенде (1618), патша оған 300 ливр сыйлық берді.
Неке және отбасы
Лескарбо әйелдер қоғамын бағаласа да, 50 жасқа толғанға дейін үйленбеді. 1619 жылдың 3 қыркүйегінде Сен-Жермен-л’Оксерруада ол алаяктардың құрбаны болған ақсүйек жесір Франсуаза де Вальпергке үйленді. Оның қалыңы – сот ісін қорғау үшін талап ету болды. Оның отбасының үйі мен жерлері қарызға батып, 30 жыл бойы иеленген кредиторлармен тартып алынған еді. Лескарбо, шебер заңгер, әйелінің мұрасын қайтару үшін жұмыс істеді. Ол Преслес ауылындағы Вальпергтер үйін және Сент-Одебер шаруашылық фермасын қайта иеленуге қол жеткізді. Көшпенді сот процестері оның үнемі қорғауын қажет етіп, пайдасыз жерлерден түскен аз ғана кірісті жұмсады. 1629 жылы Лескарбо Ла-Рошель қамалы туралы екі өлең жариялады: «La chasse aux Anglais» («Ағылшындарды аулау») және «La victoire du roi» («Патшаның жеңісі»), мүмкін Ришельеден жақсылық күтіп. Жаңа Францияға деген қызығушылығын сақтап, Лескарбо Шарль де Бьенкур және Шарль де Сен-Этьен де Ла Турмен байланыста болды. Ол сондай-ақ Акадияның губернаторы Исаак де Разиллимен хат алмасты. Разилли Ла-Эв қаласын құру туралы егжей-тегжейлі айтты және Лескарбоны әйелімен бірге Акадияға қоныстануға шақырды. Ол Преслесте қалуды жөн көрді, ол 1641 жылы қайтыс болды. Ол барлық мүлкін Сэмюэл Лескарбо II-ге қалдырды, оның ішінде суырдан жасалған аксессуарлар жинағы, соның ішінде жоғалған әйгілі қалам (фемурдан жасалған). Лескарбо Жаңа Францияның жылнамаларын жазғандардың арасында есімдері сақталған тұлға саналады. Шамплендей әрекет етуге бейім адам мен евангелизациямен айналысатын миссионерлердің арасында заңгер-ақын – ғалым және гуманист, Ронсар мен Монтеннің шәкірті. Ол зияткерлік құштарлыққа ие болды және Ренессанс дәуірінің грек-латын мәдениетін қабылдады. Католик болғанымен, Лескарбо протестанттармен достық қарым-қатынаста болды; оның тәуелсіз ойлау қабілеті мен еркін зерттеуге ұмтылысы оның консервативтік емес беделіне әсер етті. Ол өз заманының адал көрінісі болды. Ол өзінің интеллектуалдық қабілеті мен талантының куәсі ретінде әр түрлі жанрларда көптеген шығармалар жазды. Ол бірнеше қолжазбалар мен әртүрлі өлеңдер жазды. Ол бірнеше памфлеттер жазған деп саналады, олар анонимді түрде жарияланған немесе қолжазба күйінде қалған, соның ішінде ол туралы айтқан «Traité de la polygamie» («Көпұйлылық туралы трактат»). Ол сонымен қатар музыкант, каллиграф және суретші болды. Канадалық фольклоршылар оны үнді әндерінің ноталарын бірінші болып жазғандықтан өздеріне жатады дей алады.
Мұра мен құрмет
Лескарбоның ең танымал еңбегі – 1609 жылы жарық көрген «Histoire de la Nouvelle France». Бұл еңбек жарияланғанынан кейін көп ұзамай неміс және ағылшын тілдеріне аударылды және 1609 мен 1618 жылдар аралығында алты басылымда, ал 1866 жылы жетінші басылымда жарық көрді. «Histoire de la Nouvelle France» 1907 жылы Л. В. Грант Шамплен қоғамының жалпы сериясының бір бөлігі ретінде ағылшын тіліне қайтадан аударылды. 2006 жылы «Театр де Нептун» пьесасының тұңғыш қойылымының 400 жылдығына орай Атлантик Фриндж оны қайта қоюды жоспарлаған, бірақ CAC қаржысының жетіспеуі мен пьесаның империалистік идеяларын қамтиды деген пікірге байланысты туған дау-дамайлар салдарынан қойылым тоқтатылды. Аталған оқиғаға наразылық білдіре отырып, 2006 жылғы Монреаль құқық бұзушылық фестивалі аясында «Нептунды батыру» деген «радикалды деконструкция» көрсетілді, тіпті іс-шара тоқтатылғаннан кейін де.