Жак Картье: Солтүстік Американы зерттеуші француз теңізшісі

Кіріспе

Солтүстік Американы зерттеген француз теңіз саяхатшысы (1491–1557)
Француз саяхатшысы

Жак Картье (31 желтоқсан 1491 – 1 қыркүйек 1557) – Франция үшін теңіз саяхаттары жасаған француз бретондық саяхатшы. Жак Картье Сент-Лоуренс шығанағы мен Сент-Лоуренс өзенінің жағалауын сипаттап, картаға түсірген еуропалықтың алғашқысы болды. Ол оны Стадаконада (Квебек қаласы) және Хохелагада (Монреаль аралы) көрген екі ірі елді мекеннің ирокез тіліндегі атауларымен «Канада елі» деп атады.

Ерте өмір

Жак Картье 1491 жылы Бретаньдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Сент-Мало портында дүниеге келген. 1520 жылы әйгілі теңізші Картье, Мэри Катерина де Гранжбен үйлену арқылы әлеуметтік жағдайын жақсартты, ол жетекші аристократиялық отбасының мүшесі болған. Картье Сент-Малодағы шомылдыру тізілімдерінде жиі құда немесе куәгер ретінде кездеседі, бұл оның қадірлі екенін көрсетеді.

Бірінші сапар (1534)

1534 жылы, Бретань герцогтігі Франциямен біріккеннен кейін екі жыл өткен соң, Картьеді король Франциск I-ге Сент-Мало епископы және Мон-Сен-Мишель аббаты Жан Ле Венер таныстырды. 1524 жылы король флоренциялық саяхатшы Джованни да Верраццаноны Франция атынан Солтүстік Американың шығыс жағалауын зерттеуге шақырған (бірақ ресми түрде тапсырма бермеген). Ле Венер Картьедің "Жаңа әлемде жаңа жерлерді ашуға кемелерді бастау" қабілетін дәлелдеу үшін Ньюфаундленд пен Бразилияға жасаған сапарларын мысалға келтірді. 1534 жылдың 20 сәуірінде Картье Азияның бай нарықтарына бату үшін батыс жолын табу үмітімен корольдің тапсырмасымен теңізге шықты. Тапсырмасында "көп мөлшерде алтын мен басқа да құнды заттар бар деген аралдар мен жерлерді табу" міндеті қойылған. Океанды кесіп өтуге оған жиырма күн уақыт кетті. Сол жылдың 10 мамырынан бастап ол Ньюфаундлендтің бір бөлігін, Белл-Айл проливін және Лабрадор түбегінің оңтүстік жағалауын, Гаспе мен Солтүстік жағалауын, Сен-Лоран шығанағындағы жағалауларды және оның негізгі аралдарының жағалауларының бір бөлігін – Принц-Эдуард аралын, Антикости аралын және Магдалена аралдарын зерттеді. Магдалена аралдарындағы Брион аралының солтүстік-шығысында орналасқан Îles aux Oiseaux (Құстар аралдары, қазір Рошерс-о-Уазо федералды құстар қорығы) деген жерде тоқтағанда, оның экипажы шамамен 1000 құсты сойып, олардың көп бөлігін – үлкен гагаркаларды (1852 жылдан бері жойылған) қырқып тастады. Картье Канададағы аборигендермен, ең алдымен микмақтармен, Шалер шығанағының солтүстік жағында қысқа кездесулер жасады. Оның үшінші кездесуі Гаспе шығанағының жағалауында Сен-Лоран ирокеялықтарының тобымен болды, онда ол 24 шілдеде Францияға жерді иелену үшін крест орнатты. "Франция королі жасасын" деген жазуы бар 10 метрлік крест корольдің атынан аумаққа иелік етуді мәлімдеді. Көңіл күйдің өзгеруі ирокеялықтардың Картье әрекеттерін түсінгенін анық көрсетті. Осы жерде ол олардың басшысы Доннаконаның екі ұлын тұтқынға алды. Картье кейін олар тұтқындалған аймақты (Гаспе) Хонгуэдо деп атағанын айтты. Жергілікті басшылар оларды еуропалық тауарлармен қайта оралу шартымен ұстауға келісті. Картье 1534 жылдың қыркүйегінде Азияға жеткеніне сенімді болып Францияға оралды.

In 1534, two years after the Duchy of Brittany was formally united with France in the Edict of Union, Cartier was introduced to King Francis I by Jean Le Veneur, bishop of Saint Malo and abbot of Mont Saint Michel, at the Manoir de Brion. The King had previously invited (although not formally commissioned) the Florentine explorer Giovanni da Verrazzano to explore the eastern coast of North America on behalf of France in 1524. Le Veneur cited voyages to Newfoundland and Brazil as proof of Cartier's ability to "lead ships to the discovery of new lands in the New World". On April 20, 1534, Cartier set sail under a commission from the king, hoping to discover a western passage to the wealthy markets of Asia. In the words of the commission, he was to "discover certain islands and lands where it is said that a great quantity of gold and other precious things are to be found". It took him twenty days to sail across the ocean. Starting on May 10 of that year, he explored parts of Newfoundland, the Strait of Belle Isle and southern shore of the Labrador Peninsula, the Gaspé and North Shore coastlines on the Gulf of St. Lawrence, and some parts of the coasts of the Gulf's main islands, including Prince Edward Island, Anticosti Island and the Magdalen Islands. During one stop at Îles aux Oiseaux (Islands of the Birds, now the Rochers aux Oiseaux federal bird sanctuary, northeast of Brion Island in the Magdalen Islands), his crew slaughtered around 1000 birds, most of them great auks (extinct since 1852). Cartier's first two encounters with aboriginal peoples in Canada on the north side of Chaleur Bay, most likely the Mi'kmaq, were brief; some trading occurred. His third encounter took place on the shores of Gaspé Bay with a party of St. Lawrence Iroquoians, where on July 24 he planted a cross to claim the land for France. The 10 metre cross bearing the words "Long Live the King of France" claimed possession of the territory in the King's name. The change in mood was a clear indication that the Iroquoians understood Cartier's actions. Here he kidnapped the two sons of their chief, Donnacona. Cartier wrote that they later told him this region where they were captured (Gaspé) was called by them Honguedo. The natives' chief at last agreed that they could be taken, under the condition that they return with European goods to trade. Cartier returned to France in September 1534, sure that he had reached an Asian land.

Екінші сапар (1535-1536)

Жак Картье келесі жылдың 19 мамырында үш кемемен, 110 адаммен және екі ирокеялық тұтқынмен екінші сапарына аттанды. Сент-Лоуренс өзеніне жетіп, ол алғаш рет өзеннің жоғарғы ағысына жүзіп, ирокеялықтардың астанасы Стадаконаға жетті, онда бас Донакона билік жүргізді. Картье 1534 жылы Сент-Лоуренс өзенінің жанындағы жерді иеленді, бірақ Франция 60 жыл бойы колонияға көп көңіл бөлмеді. 1608 жылы король Генрих IV Самуэль де Шампленді Жаңа Францияға губернатор етіп жіберіп, тұрақты қоныс және Квебек деп аталған тері саудасы бекетін құрды. Картье өзінің негізгі кемелерін Стадаконаға жақын портода қалдырды және ең кішкентай кемесін Хохелагаға (қазіргі Монреаль) жалғастыру үшін пайдаланды, ол 1535 жылдың 2 қазанында келді. Хохелага шағын және лас Стадакона ауылынан әлдеқайда әсерлі болды, және мыңнан астам адам французды қарсы алу үшін өзеннің жағасына келді. Олардың келген жері Сент-Мари-Солт бастауы ретінде сенімді түрде анықталды, онда қазір оның есімімен аталған көпір тұр. Өзенде бұрқасын болғандықтан экспедиция одан әрі жүре алмады. Картье өзеннің Солтүстік-Батыс өткел екендігіне және оның Қытайға жүзуіне кедергі келтіретін тек бұрқасын ғана екендігіне сенімді болды, сондықтан бұрқасын мен соған жақын орналасқан қала француз тіліндегі "Қытай" сөзі "La Chine" бойынша аталды: Лашин бұрқасыны және Квебектегі Лашин қаласы. 1535 жылдың қараша айының ортасынан 1536 жылдың сәуір айының ортасына дейін француз флоты Квебек жартасының астында Сент-Чарльз өзенінің сағасында мұздап қалды. Өзендегі мұздың қалыңдығы 1,8 метрден асты, ал жағалаудағы қардың қалыңдығы 1,2 метрге дейін жетті. Жағдайды нашарлату үшін скорбут пайда болды – алдымен ирокеялықтардың арасында, содан кейін француздың арасында. Картье өлтірілген ирокеялықтардың санын 50 деп есептеді. Домагая француз бекінісіне келген кезде Картье одан "аннедда" деп аталатын ағаштан жасалған қоспаның, мүмкін, шырша сыры немесе арбор вите, скорбутты емдей алатынын білді. Бұл шара экспедицияны құртудан сақтап, 85 француздың қыста аман қалуына мүмкіндік берді. Картье өзінің күнделігінде ақпан айының ортасында "біздің 110 адамның ішінде он адам ғана басқаларға көмектесе алатындай дені сау емес еді, бұл өкінішті көрініс болды" деп жазды. Француздар бір аптада бүкіл ағаш қабығын емдеуге жұмсады, ал таңғажайып нәтижелер Картьеге оны құдайдан келген сый деп жариялауға түрткі болды. 1536 жылдың мамыр айының басында Францияға қайтуға дайын болған Картье бас Донаконаны ұрлап, оны Францияға алып кетуге шешім қабылдады, сонда ол солтүстіктегі "Сагуэнай патшалығы" деп аталатын елдің аңызын жеке айтып бере алады, ол алтынға, рубинге және басқа да қазыналарға толы болған. Сент-Лоуренс өзенінен төмен қарай ауыр сапардан және Атлантиканы үш апта кесіп өткеннен кейін, Картье мен оның адамдары 1536 жылдың 15 шілдесінде Сент-Малоға келді, 14 айлық екінші сапарын аяқтады, бұл Картье үшін ең тиімді болды. 1541 жылдың 23 мамырында Картье бес кемемен үшінші сапарына шықты. Бұл жолы Шығысқа өткел табу туралы ой ұмытылды. Енді мақсат – "Сагуэнай патшалығын" және оның байлығын табу және Сент-Лоуренс өзенінің бойында тұрақты елді мекен құру. Барлығына тапсырмалар бергеннен кейін, Картье 7 қыркүйекте "Сагуэнай" іздеу үшін ұзын қайықтармен барлауға кетті. Хохелагаға жеткеннен кейін, ауа райының нашарлауы мен көптеген бұрқасындар Оттава өзеніне дейін жалғастыруға кедергі болды. Картье Шарльбур Рояльға оралғанда жағдайды жаман деп тапты. Ирокеялықтар енді достық сапарлармен балық пен аңды сатпады, бірақ зұлымдықпен жүрді. 1541–1542 жылғы қыс туралы деректер жоқ, ал ақпарат қайтып келген теңізшілер берген бірнеше мәліметтерден жиналуы керек. Француздар бекіністерінің артына қашып барар алдында жергілікті тұрғындар 35 қоныс аударушыны шабуылдап өлтірген көрінеді. Скорбут жергілікті дәрімен (Thuja occidentalis инфузиясы) емделсе де, қалған әсер жалпы қайғы-қасіретке ұшырады және Картье өзінің базасын қорғау үшін немесе Сагуэнай патшалығын іздеуге жеткіліксіз адам күші бар екендігіне сенімді болды. Картье 1542 жылдың маусым айының басында Францияға кетті, Робервал мен оның кемелерін Ньюфаундленд жағалауында кездестірді, Робервал Маргарита де Ла Роккіді құртқанда. Робервалдың Сагуэнайға қайта оралуын талап еткеніне қарамастан, Картье қараңғылық астында Францияға қарай жүріп кетті, оның кемелерінде алтын мен алмаз бар екеніне сенімді болды. Ол сол жерге қазан айында, соңғы рет сапарға шыққанда жетті. Осы арада Робервал Шарльбур Рояльда басшылыққа ие болды, бірақ ол 1543 жылы ауру, жаман ауа райы және жауырынгы жергілікті тұрғындар қоныс аударушыларды үмітсіздікке түсіргеннен кейін тастап кетілді.

Jacques Cartier set sail for a second voyage on May 19 of the following year with three ships, 110 men, and his two Iroquoian captives. Reaching the St. Lawrence, he sailed upriver for the first time, and reached the Iroquoian capital of Stadacona, where Chief Donnacona ruled. Cartier claimed a land near St. Lawrence River in 1534; but France paid little attention to the colony for 60 years. Not until King Henry IV sent Samuel de Champlain in 1608 to New France as its governor and built a permanent settlement and a fur trading post called Quebec. Cartier left his main ships in a harbour close to Stadacona, and used his smallest ship to continue on to Hochelaga (now Montreal), arriving on October 2, 1535. Hochelaga was far more impressive than the small and squalid village of Stadacona, and a crowd of over a thousand came to the river's edge to greet the Frenchmen. The site of their arrival has been confidently identified as the beginning of the Sainte Marie Sault – where the bridge named after him now stands. The expedition could proceed no further, as the river was blocked by rapids. So certain was Cartier that the river was the Northwest Passage, and that the rapids were all that was preventing him from sailing to China, that the rapids and the town that eventually grew near them came to be named after the French word for China, La Chine: the Lachine Rapids and the town of Lachine, Quebec.]] From mid November 1535 to mid April 1536, the French fleet lay frozen solid at the mouth of the St. Charles River, under the Rock of Quebec. Ice was over a fathom (1.8 m) thick on the river, with snow four feet (1.2 m) deep ashore. To add to the misery, scurvy broke out – first among the Iroquoians, and then among the French. Cartier estimated the number of dead Iroquoians at 50. On a visit by Domagaya to the French fort, Cartier inquired and learned from him that a concoction made from a tree known as annedda, probably Spruce beer, or arbor vitae, would cure scurvy. This remedy likely saved the expedition from destruction, allowing 85 Frenchmen to survive the winter. In his journal, Cartier states that by mid February, "out of 110 that we were, not ten were well enough to help the others, a pitiful thing to see". The Frenchmen used up the bark of an entire tree in a week on the cure, and the dramatic results prompted Cartier to proclaim it a Godsend, and a miracle. Ready to return to France in early May 1536, Cartier decided to kidnap Chief Donnacona and take him to France, so that he might personally tell the tale of a country further north, called the "Kingdom of Saguenay", said to be full of gold, rubies and other treasures. After an arduous trip down the St. Lawrence and a three week Atlantic crossing, Cartier and his men arrived in Saint Malo on July 15, 1536, concluding the second, 14 month voyage, which was to be Cartier's most profitable. On May 23, 1541, Cartier departed Saint Malo on his third voyage with five ships. This time, any thought of finding a passage to the Orient was forgotten. The goals were now to find the "Kingdom of Saguenay" and its riches, and to establish a permanent settlement along the St. Lawrence River. Having set tasks for everyone, Cartier left with the longboats for a reconnaissance in search of "Saguenay" on September 7. Having reached Hochelaga, he was prevented by bad weather and the numerous rapids from continuing up to the Ottawa River. Returning to Charlesbourg Royal, Cartier found the situation ominous. The Iroquoians no longer made friendly visits or peddled fish and game, but prowled about in a sinister manner. No records exist about the winter of 1541–1542 and the information must be gleaned from the few details provided by returning sailors. It seems the natives attacked and killed about 35 settlers before the Frenchmen could retreat behind their fortifications. Even though scurvy was cured through the native remedy (Thuja occidentalis infusion), the impression left is of a general misery, and of Cartier's growing conviction that he had insufficient manpower either to protect his base or to go in search of the Saguenay Kingdom. Cartier left for France in early June 1542, encountering Roberval and his ships along the Newfoundland coast, at about the time Roberval marooned Marguerite de La Rocque. Despite Roberval's insistence that he accompany him back to Saguenay, Cartier slipped off under the cover of darkness and continued on to France, still convinced his vessels contained a wealth of gold and diamonds. He arrived there in October, in what proved to be his last voyage. Meanwhile, Roberval took command at Charlesbourg Royal, but it was abandoned in 1543 after disease, foul weather and hostile natives drove the would be settlers to despair.

Кейінгі өмірі

Картье өмірінің қалған бөлігін Сент-Малода және жақын маңдағы иелігінде өткізді, онда ол португал тілінен аудармашы ретінде көбінесе көмектесті. Ол 1557 жылдың 1 қыркүйегінде 65 жасында, эпидемия кезінде қайтыс болды, бұл эпидемия тыф болған болуы мүмкін, алайда көптеген дереккөздер оның өлімінің себебін белгісіз деп көрсетеді. Картье Сент-Мало соборында жерленген. 1605 жылға дейін Канадада еуропалықтар тұрақты қоныстар құрмады, Пьер Дугуа Сэмюэл Шампленмен бірге Акадияда Порт-Рояльді құрғанша.

Мұра

Бірінші сапарында Сент-Лоуренс өзенінің кіреберісін анықтаған ол енді Еуропаның Солтүстік Америкаға енуіне ең үлкен су жолын ашты. Ол Канаданың табиғи және адам ресурстарын сақтап, ақылға қонымды бағалады, бірақ минералды байлығын шамадан тыс жоғары бағалады. Сент-Лоуренс ирокездеріне қатысты кейбір әрекеттері арсыз болғанымен, ол кейде олармен және Сент-Лоуренс өзенінің бойында тұратын басқа да жергілікті халықтармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты – бұл француздық қоныстанудың олардың жерлеріндегі қажетті алғышарты еді. Картье Канада атауын Сент-Лоуренс өзенінің жағалауындағы аумақты белгілеу үшін алғаш рет қолданды. Атау гурон-ирокез тілінен алынған «каната» немесе «ауыл» деген сөзден шыққан, бірақ ол жаңадан ашылған жердің жергілікті атауы ретінде дұрыс түсінілмеді. Картье бұл атауды Стадаконаны, оны қоршаған жерді және өзеннің өзін сипаттау үшін пайдаланды. Сондай-ақ ол сол жердегі тұрғындарды (ирокездерді) канадалықтар деп атады. Содан кейін Канада атауы осы жағалаудағы шағын француз колониясын белгілеу үшін қолданылды, ал француз отарлаушылары он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін канадалықтар деп аталды, содан кейін бұл атау Ұлы көлдердегі лоялдық колонияларына, ал кейін бүкіл Британдық Солтүстік Америкаға қолданыла бастады. Осылайша Картье Канаданың еуропалық ашқышы емес, өйткені бүгінгі күні бұл ел теңізден теңізге дейін созылған (mari usque ad mare) үлкен федерация ретінде түсініледі. Шығыс бөліктеріне бұрын викингтер, баск, галисиялық және бретон балықшылары, сондай-ақ, мүмкін, Корте Реал ағайындары мен Джон Кэбот (әрине, аумақты алғаш мекендеген жергілікті халықтан бөлек) сапар шеккен. Картье Канаданы ашуға қосқан ерекше үлесі – континентке енген алғашқы еуропалық, әсіресе Сент-Лоуренс өзені бойындағы ішкі шығыс аймағына. Оның саяхаттары Францияның кейіннен Жаңа Франция ретінде отарланатын аймаққа деген құқығын бекітті, ал үшінші сапары 1526-27 жылдардағы Лукас Васкес де Айллоннан бері Солтүстік Американы қоныстандыруға жасалған алғашқы еуропалық әрекеттің құжаты болды. Картьедің кәсіби білігін оңай бағалауға болады. Ол қауіпті және бұрын белгісіз суларда үш саяхат жасады, бірде-бір кемесін жоғалтпады, сондай-ақ 50-ге жуық ашылмаған портына кіріп, шықты, ешқандай үлкен апатқа ұшырамады, сондықтан оны сол кезеңнің ең жауапкершілігі жоғары саяхатшыларының бірі деп санауға болады. Картье сонымен қатар Жаңа әлемнің Еуропа/Азиядан бөлек жеке құрлық екенін ресми түрде мойындаған алғашқылардың бірі болды.

Having already located the entrance to the St. Lawrence on his first voyage, he now opened up the greatest waterway for the European penetration of North America. He produced an intelligent estimate of the resources of Canada, both natural and human, albeit with a considerable exaggeration of its mineral wealth. While some of his actions toward the St. Lawrence Iroquoians were dishonourable, he did try at times to establish friendship with them and other native peoples living along the St. Lawrence River—an indispensable preliminary to French settlement in their lands. Cartier was the first to document the name Canada to designate the territory on the shores of the St Lawrence River. The name is derived from the Huron–Iroquois word kanata, or village, which was incorrectly interpreted as the native term for the newly discovered land. Cartier used the name to describe Stadacona, the surrounding land and the river itself. And Cartier named Canadiens the inhabitants (Iroquoians) he had seen there. Thereafter the name Canada was used to designate the small French colony on these shores, and the French colonists were called Canadiens until the mid nineteenth century, when the name started to be applied to the loyalist colonies on the Great Lakes and later to all of British North America. In this way Cartier is not strictly the European discoverer of Canada as this country is understood today, a vast federation stretching a mari usque ad mare (from sea to sea). Eastern parts had previously been visited by the Norse, as well as Basque, Galician and Breton fishermen, and perhaps the Corte Real brothers and John Cabot (in addition of course to the natives who first inhabited the territory). Cartier's particular contribution to the discovery of Canada is as the first European to penetrate the continent, and more precisely the interior eastern region along the St. Lawrence River. His explorations consolidated France's claim of the territory that would later be colonized as New France, and his third voyage produced the first documented European attempt at settling North America since that of Lucas Vázquez de Ayllón in 1526–27. Cartier's professional abilities can be easily ascertained. Considering that Cartier made three voyages of exploration in dangerous and hitherto unknown waters without losing a ship, and that he entered and departed some 50 undiscovered harbours without serious mishap, he may be considered one of the most conscientious explorers of the period. Cartier was also one of the first to formally acknowledge that the New World was a land mass separate from Europe/Asia.

Халыққа танымал сілтемелер

Жак Картье банкі 1861 және 1899 жылдар аралығында Төменгі Канадада, кейін Квебекте болды және банкноттар шығарды. Ол Канаданың провинциялық банкіне, содан кейін Канаданың Ұлттық банкіне біріктірілді. 2005 жылы Картьедің "Bref récit et succincte narration de la navigation faite en MDXXXV et MDXXXVI" атты еңбегі Канада әдебиеттік шолуының пікірінше, Канада тарихындағы 100 ең маңызды кітаптың бірі деп танылды. Канадалық рок-тобы The Tragically Hip 1992 жылы жарық көрген "Looking for a Place to Happen" әнінде Жак Картьеге сілтеме жасайды. Ән Жаңа дүниеге еуропалықтардың енуі және Солтүстік Америкадағы жергілікті жерлердің ақырынан аңғарылуы туралы мәселені қамтиды.