Кіріспе
Солтүстік Американы зерттеген француз саяхатшысы (1567–1635)
Теңізшілер отбасында дүниеге келген Шамплен 1603 жылы ағасы Франсуа Грави Дю Понның жетекшілігімен Солтүстік Американы зерттеуді бастады. 1603 жылдан кейін Шампленнің өмірі мен мансабы одан әрі осы жолмен жалғасты. 1604 жылдан 1607 жылға дейін ол Флориданың солтүстігіндегі тұрақты еуропалық елді мекен – Порт-Рояль (Акадия, 1605) құруға және оны зерттеуге қатысты. 1608 жылы ол қазіргі Квебек қаласын құрды. Шамплен Ұлы көлдерді еуропалықтардың алғашқылардың бірі болып сипаттады, саяхаттарының карталарын және жергілікті халықтан, сондай-ақ олармен бірге тұратын француздықтардан алған білімдерін жариялады. Ол Монтане және Инну тайпаларымен ұзақ қарым-қатынас орнатты, кейіннен Оттава өзенінің жанындағы, Ниписсинг көлі мен Жорж шығанағындағы, сондай-ақ Алгонкин және Вендат тайпаларымен де байланыс жасады. Ол Ирокездерге қарсы бобёр соғыстарында көмектесуге келісті, олардың тілдерін үйреніп, меңгерді. 1615 жылдың соңында Шамплен Вендат тайпасына оралып, қыс бойы олармен бірге тұрды, бұл оған осы маңызды тайпаның алғашқы этнографиялық зерттеулерін жасауға мүмкіндік берді. Осы оқиғалар 1619 жылы жарық көрген «Voyages et Découvertes faites en la Nouvelle France, depuis l'année 1615» атты кітабының негізгі бөлігін құрайды. Шамплен ресми түрде Жаңа Францияның губернаторы болмаса да, барлық жағынан осы лауазымды атқарды, мүмкін, оның аристократ еместігіне байланысты бұл лауазым оған ресми түрде берілмеген болуы мүмкін. Шамплен Францияға, негізінен тері, тауарлар жіберу үшін сауда компанияларын құрды және 1635 жылы қайтыс болғанға дейін Сент-Лоуренс өзені аңғарында Жаңа Францияның өсуін бақылады. Бүгінде Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы көптеген жерлерге, көшелерге және құрылыстарға оның есімі берілген, ең танымалсы – Шамплен көлі.
Ерте өмір
Шамплен Антуан Шампленнің (кейбір жазбаларда «Антуан Шаппелен» деп те жазылады) және Маргарита Ле Ройдың ұлы болып, Францияның Аунис провинциясындағы Хиерс-Бруаж немесе Ла-Рошель портында дүниеге келді. Ол 1574 жылғы 13 тамызда немесе одан бұрын туған, бұл туралы француз генеалогі Жан-Мари Гермге табылған жаңа шомылдыру тізімінде айтылған. 1870 жылы канадалық католик дін қызметкері Лавердьер өзінің «Шампленнің еңбектері» кітабының бірінші тарауында Пьер Демьен Ренженің Шампленнің 1567 жылы туғанын бағалауын қабылдап, оны ақтауға тырысқанмен, оның есептеулері қазір дұрыс емес деп саналатын немесе дәлелденген болжамдарға негізделген. Леопольд Делаян (Ла-Рошельдегі әдемі әдебиет, ғылым және өнер академиясының мүшесі, хатшысы, содан кейін президенті) 1867 жылы Ренженің бағасы қате екенін жазса да, Ренже мен Лавердьердің кітаптары зор ықпал етті. 1567 жыл Шампленге арналған көптеген ескерткіштерге қашалған және ол дұрыс деп есептеледі. ХХ ғасырдың бірінші жартысында кейбір авторлар 1567 жылдың орнына 1570 немесе 1575 жылды таңдап, келіспеді. 1978 жылы Жан Либель Шампленнің туған жылына қатысты осы бағалаулар туралы маңызды зерттеу жариялап, «Самюэль Шамплен 1580 жылы Францияның Бруаж қаласында дүниеге келді» деген қорытындыға келді. Либель кейбір авторлардың, соның ішінде католик дін қызметкерлері Ренже мен Лавердьердің, Бруаж католиктердің бақылауында болған жылдарды (1567, 1570 және 1575 жылдар) артық көретінін айтады. Шамплен 1603 жылғы кітабының атауларында өзінің Бруаж қаласынан екенін, ал екінші кітабының (1613 жылғы) атауларында Сен-Онжеоис екенін мәлімдеді. Ол Бруаждағы католик отбасынан шыққан, ол көп жағдайда католик қаласы болды. Бруаж патшалық бекініс болды және оның губернаторы 1627 жылдан 1635 жылы қайтыс болғанға дейін кардинал Ришелье болды. Оның нақты туған жері де белгілі емес, бірақ оның туған кезінде ата-анасы Бруажда тұрған. Теңізшілер отбасында туған Сэмюэль Шамплен кеме жүргізуді, сурет салуды, карта жасауды және тәжірибелік есептер жазуды үйренді. Ол ежелгі грек немесе латын тілдерін білмегендіктен, ежелгі әдебиеттерді оқымады. Әрбір француз флоты теңізде өз қорғанысын қамтамасыз етуі керек болғандықтан, Шамплен өз заманының атыс қаруымен күресуді үйренуге тырысты: ол осы практикалық білімді 1594 немесе 1595 жылдан 1598 жылға дейін Франциядағы діни соғыстардың соңғы кезеңдерінде Бреттандағы король Генрих IV армиясында қызмет еткенде, жылқыларды тамақтандыру мен күтуге жауапты квартермейстер ретінде бастады. Осы уақыт ішінде ол патша үшін «бір құпия сапарға» барамын деп мәлімдеді және шайқасқа қатысты (мүмкін, 1594 жылдың соңында Форт-Крозонды қоршауға қатысқан). 1597 жылы ол Кимпердің жанындағы гарнизонда қызмет ететін «компания капитаны» болды. [Сурет: Вермонт штатындағы Ла-Мот аралында, Шампленнің 1609 жылы Вермонт штатына алғаш аяқ басқан жері. Артқы жақта Шамплен көлі көрінеді. (Скульптор Э. Л. Вебер, 1967; Фото Мэтт Уиллс, 2009)] 3 жылы оның қайын ағасы, кемесі «Сент-Жулиен» испан әскерлерін Кадиске тасымалдауға тиіс болған навигатор, Вервин келісімі бойынша, Шампленге онымен бірге жүруге мүмкіндік берді. Қиын жолдан кейін ол Кадисте біраз уақыт болды, содан кейін оның ағасы, кемесі үлкен испан флотына Вест-Индияға ілесіп жүруге жаралған, оған кемеде орын ұсынды. Кемеге қолбасшылықты Джеронимо де Валаебрераға берген оның ағасы жас Шампленге кемені күзетуді тапсырды. Бұл сапар екі жылға созылды және Шампленге Кариб теңізінен Мексика қаласына дейінгі испандық иеліктерін көруге немесе естіуге мүмкіндік берді. Жолда ол егжей-тегжейлі жазбалар жасап, осы сапардан алған білімі туралы суреттелген есеп жазып, осы құпия есепті Генрих патшаға берді, ол Шампленге жылдық зейнетақы берді. Бұл есеп алғаш рет 1870 жылы Лавердьердің «Бысқаша баяндама» деп жарияланды. Шамуэль Шамплен де Бруаж 1599 және 1601 жылдары Батыс Үндістанға және Мексикаға саяхаттарын еске түсіреді. Бұл жазбаның Шампленнің еңбегі екендігіне күмән келтіріліп келеді, себебі басқа дереккөздермен көптеген мәселелерде қателіктер мен сәйкессіздіктер бар. Алайда, соңғы зерттеулер бұл шығарманың авторы Шамплен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шамплен 1600 жылдың тамызында Кадиске оралғанда, ауырып қалған ағасы Гильермо Елена (Гийом Аллен) одан өзінің іскерлік істерін қарауды өтінді. Бұл Шампленнің қолынан келді, ал 1601 жылы маусымда оның ағасы қайтыс болғанда, Шамплен оның бай мүлігін мұра етті. Оған Ла-Рошель маңындағы жер телімі, Испаниядағы саудалық мүліктер және 150 тонналық сауда кемесі кірді. Бұл мұра, корольдің жылдық зейнетақысымен бірге, жас саяхатшыға үлкен тәуелсіздік берді, өйткені оған саудагерлер мен басқа инвесторлардың қаржылық қолдауына сенеудің қажеті болмады. 1601 жылдан 1603 жылға дейін Шамплен король Генрих IV сарайында географ болып қызмет етті. Оның міндеттерінің бір бөлігі ретінде ол француз порттарына сапарлады және Нантакеттен Ньюфаундлендке дейінгі жағалау аймақтарына маусымдық түрде сапарлайтын балықшылардан Солтүстік Америка туралы көп нәрсе білді. Ол бұл жердегі француздың бұрынғы отарлау әрекеттеріне, соның ішінде Тадуссактан Пьер де Шовеннің әрекеттеріне де зерттеу жүргізді. Шовен 1602 жылы Солтүстік Америкадағы тері саудасы бойынша монополиясын жойғанда, сауданы жаңару жауапкершілігі Аймар де Шастеге берілді. Шамплен де Шастеден алғашқы сапарға қатысуға рұхсат сұрады, ол корольдің келісімімен оны қабылдады. Шампленнің Солтүстік Америкаға алғашқы сапары тері саудалық экспедициясын бақылаушы ретінде болды, оны Франсуа Гравé Дюпон басқарды. Дюпон Шовеннің экспедициясында кеме капитаны болған навигатор және саудагер еді, және Шамплен оның қасында өмір бойына берік достық қарым-қатынас орнатты. Ол Шампленге Солтүстік Америкадағы навигация туралы, соның ішінде Сен-Лоран ағысы туралы, және жергілікті тұрғындармен (Акадияда да) қарым-қатынас жасау туралы білім берді. Оның есебінде Тадуссакта Монтаньес басшысы Бегуратпен болған кездесулер де болды, онда француз және Монтаньес арасында жағымды қарым-қатынас орнатылды, сондай-ақ кейбір Алгонкин достары да болды. Король Генрихке одан әрі жаңалықтар туралы хабарлауға уәде берген Шамплен 1604 жылғы көктемде Жаңа Францияға екінші экспедицияға қатысты. Бұл сапар, әйелдер мен балаларсыз тағы да зерттеу сапары болды, бірнеше жылға созылды және Сен-Лоран ағысының оңтүстігіндегі, кейін Акадия деп аталған аймақтарға бағытталды. Оны Жаңа Франциядағы тері саудасы бойынша король берген монополияны алған ақсүйек және протестант саудагері Пьер Дюгуа де Монс басқарды. Дюгуа Шампленнен қысқы орналасу орнын табуды сұрады. Фанди шығанағындағы мүмкін болатын орындарды зерттегеннен кейін, Шамплен Сен-Круа аралындағы Сен-Круа өзенін экспедицияның алғашқы қысқы орны ретінде таңдады. Аралдағы қатал қыстан кейін орналасу орын ауыстырылды, олар Порт-Роялды құрды. 1607 жылға дейін Шамплен осы орынды өзінің базасы ретінде пайдаланды, ол Атлант жағалауын зерттеді. Дюгуа 1605 жылдың қыркүйегінде монополиясының қауіпте екенін білгендіктен, Францияға оралуға мәжбүр болды. Оның монополиясы 1607 жылдың шілдесінде басқа саудагерлер мен еркін сауданы жақтаушылардың қысымымен король тарапынан жойылды, осыған байланысты орналасу орыны тастап кетілді. 1605 және 1606 жылдары Шамплен Солтүстік Америка жағалауын Массачусетс штатындағы қазіргі Чатхэм қаласының жанындағы Кейп-Кодқа дейін зерттеді, тұрақты орналасу орнын іздеді. Жергілікті Наусеттермен болған ұсақ қақтығыстар оны осы жерге орналасудан бас тартуға көндірді. Ол бұл аймақты Маллебар («жаман тіреу») деп атады.
In year 3, his uncle in law, a navigator whose ship Saint Julien was to transport Spanish troops to Cádiz pursuant to the Treaty of Vervins, gave Champlain the opportunity to accompany him. After a difficult passage, he spent some time in Cádiz before his uncle, whose ship was then chartered to accompany a large Spanish fleet to the West Indies, again offered him a place on the ship. His uncle, who gave command of the ship to Jeronimo de Valaebrera, instructed the young Champlain to watch over the ship. This journey lasted two years and gave Champlain the opportunity to see or hear about Spanish holdings from the Caribbean to Mexico City. Along the way, he took detailed notes, wrote an illustrated report on what he learned on this trip, and gave this secret report to King Henry, who rewarded Champlain with an annual pension. This report was published for the first time in 1870, by Laverdière, as Brief Discours des Choses plus remarquables que Samuel Champlain de Brouage a reconneues aux Indes Occidentalles au voiage qu'il en a faict en icettes en l'année 1599 et en l'année 1601, comme ensuite (and in English as Narrative of a Voyage to the West Indies and Mexico 1599–1602). The authenticity of this account as a work written by Champlain has frequently been questioned, due to inaccuracies and discrepancies with other sources on a number of points; however, recent scholarship indicates that the work probably was authored by Champlain. On Champlain's return to Cádiz in August 1600, his uncle Guillermo Elena (Guillaume Allene), who had fallen ill, asked him to look after his business affairs. This Champlain did, and when his uncle died in June 1601, Champlain inherited his substantial estate. It included an estate near La Rochelle, commercial properties in Spain, and a 150 ton merchant ship. This inheritance, combined with the king's annual pension, gave the young explorer a great deal of independence, as he did not need to rely on the financial backing of merchants and other investors. From 1601 to 1603 Champlain served as a geographer in the court of King Henry IV. As part of his duties, he traveled to French ports and learned much about North America from the fishermen that seasonally traveled to coastal areas from Nantucket to Newfoundland to capitalize on the rich fishing grounds there. He also made a study of previous French failures at colonization in the area, including that of Pierre de Chauvin at Tadoussac. When Chauvin forfeited his monopoly on the fur trade in North America in 1602, responsibility for renewing the trade was given to Aymar de Chaste. Champlain approached de Chaste about a position on the first voyage, which he received with the king's assent. Champlain's first trip to North America was as an observer on a fur trading expedition led by François Gravé Du Pont. Du Pont was a navigator and merchant who had been a ship's captain on Chauvin's expedition, and with whom Champlain established a firm lifelong friendship. He educated Champlain about navigation in North America, including the Saint Lawrence River, and in dealing with the natives there (and in Acadia after). Included in his account were meetings with Begourat, chief of the Montagnais at Tadoussac, in which positive relationships were established between the French and the many Montagnais gathered there, with some Algonquin friends. Promising to King Henry to report on further discoveries, Champlain joined a second expedition to New France in the spring of 1604. This trip, once again an exploratory journey without women and children, lasted several years, and focused on areas south of the St. Lawrence River, in what later became known as Acadia. It was led by Pierre Dugua de Mons, a noble and Protestant merchant who had been given a fur trading monopoly in New France by the king. Dugua asked Champlain to find a site for winter settlement. After exploring possible sites in the Bay of Fundy, Champlain selected Saint Croix Island in the St. Croix River as the site of the expedition's first winter settlement. After enduring a harsh winter on the island the settlement was relocated across the bay where they established Port Royal. Until 1607, Champlain used that site as his base, while he explored the Atlantic coast. Dugua was forced to leave the settlement for France in September 1605, because he learned that his monopoly was at risk. His monopoly was rescinded by the king in July 1607 under pressure from other merchants and proponents of free trade, leading to the abandonment of the settlement. In 1605 and 1606, Champlain explored the North American coast as far south as Cape Cod, searching for sites for a permanent settlement. Minor skirmishes with the resident Nausets dissuaded him from the idea of establishing one near present day Chatham, Massachusetts. He named the area Mallebar ("bad bar").
Квебектің құрылуы
[[Файл:Samuel de Champlain arrive à Québec George Agnew Reid 1909. jpg|thumb|Джордж Агнев Рейдтың суреті, 1908 жылғы үшінші жылдық мерекеге арналған, Самуэль де Шампленнің Квебек қаласы орналасқан жерге келгенін көрсетеді. Квебекке келгеннен кейін Шамплен былай деп жазды: «Мен 3 шілдеде келдім, біздің елді мекеніміз үшін қолайлы жер іздедім; бірақ Квебек деп аталатын, жаңғақ ағаштарымен жабылған жерден жақсырақ ештеңе таба алмадым». Шамплен өзінің адамдарына үй салу үшін жаңғақ ағаштарын кесіп, ағаш жинауды бұйырды. Шампленнің Квебекке келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Шампленнің серігі Жан дю Валь басктар немесе испандықтар үшін елді мекенді бақылауға алып, өзіне байлық табу мақсатымен Шампленді өлтіруді жоспарлады. Дю Вальдың жоспары ақырында оның бірі Шампленнің лоциясына жоспарға қатысқандығын мойындағаннан кейін құлатылды, ол Шампленді хабардар етті. Шамплен жас жігітке Дю Валь мен оның үш серігіне екі бөтелке шарап әкеліп, төрт құрметті адамды қайықтағы шараға шақыруды тапсырды. Төрт конспиратор қайыққа келгеннен кейін, Шамплен оларды тұтқындады. Дю Валь Квебекте дарға асылып, оның басы Шампленнің бекінісінің «ең көзге түсетін жерінде» қойылды. Қалған үшеуі сот үшін Францияға жіберілді. Сорель шайқасы 1610 жылдың 19 маусымында өтті, Самуэль де Шамплен Франция Корольдігінің және оның одақтастарының – Вендат, Алгонкин және Инну халықтарының қолдауымен Жаңа Франциядағы Мохоктарға қарсы күресті. Шампленнің аркебуспен қаруланған әскерлері Мохоктардың көбін өлтірді немесе тұтқынға алды. Бұл шайқас Мохоктармен 20 жылға созылған ірі қақтығыстарды аяқтады.
Неке
Шампленнің регенттің сарайына жол табуын жеңілдету үшін таңдаған бір жолы он екі жасар Хелен Булемен үйленуі болуы мүмкін. Ол Николас Буленің қызы еді, ол сарайдағы корольдік шешімдерді орындаумен жүктелген адам. Неке шарты 1610 жылдың 27 желтоқсанында, әкесімен сөкесін өткізген Дугуаның куәлігінде қол қойылды, ал жұбайлар үш күннен кейін үйленді. Шамплен сол кезде 43 жаста еді. Шарт бойынша, неке екі жылдан кейін толықтырылуы керек еді. Шампленнің некесі бастапқыда қиындыққа тап болды, себебі Хелен 1613 жылдың тамызында оның қасына баруға қарсылық көрсетті. Олардың қарым-қатынасы, сырттай көрінісінде ешқандай физикалық байланыс болмаса да, жақсарды және көп жылдар бойы жақсы болды. Хелен бірнеше жыл Квебекте тұрды, бірақ кейін Парижге оралды және соңында монастырьға келуге шешім қабылдады. Олардың балалары болмады, ал Шамплен 1627-28 жылдары Фейт, Хоуп және Чэрити атты үш Монтанье қызын асырап алды.
Жаңа Францияны зерттеу
Шалеур шығанағы мен Сент-Лоуренс шығанағы — Шампленнің 1612 жылғы картасының үзіндісі. Шампленге тиесілі деп саналатын теңіз астролабы, 1603 жылы Францияда жасалған, 1867 жылы Онтариода табылған. 1613 жылдың 29 наурызында Жаңа Францияға оралғанда, ол өзінің жаңа патшалық өкілеттігінің жариялануын қамтамасыз етті. Шамплен 27 мамырда Хьюрон елін зерттеуді жалғастыруға және ол естіген «солтүстік теңізді» табуға үміттенді (мүмкін, Гудзон шығанағы). Ол Оттава өзенін бойлай саяхаттап, кейіннен осы аймақтың алғашқы сипаттамасын жасады. Саяхат барысында ол күміс кеселер, мыс қазандықтар және 1603 жылғы мыс астролабын (Шамплен астролабы) тастап кеткен немесе қалдырған болуы мүмкін. Маусым айында ол Аллюмет аралының алгонкин басшысы Тессуатпен кездесіп, егер олар өңдемелі топырағы нашар болған жерлерінен Лашин шатқалына көшсе, тайпаға бекініс салуға уәде берді. 26 тамызға қарай Шамплен Сен-Малоға оралды. Онда ол 1604 жылдан 1612 жылға дейінгі өмірі, Оттава өзеніне жасаған саяхаты және «Саяхаттары» туралы жазып, Жаңа Францияның жаңа картасын жариялады. 1614 жылы ол «Руан және Сен-Мало саудагерлерінің компаниясын» және «Шамплен компаниясын» құрды, олар Руан және Сен-Мало саудагерлерін он бір жылға байланыстырды. 1615 жылдың көктемінде ол төрт реколектпен бірге Жаңа Францияға оралып, жаңа колониядағы діни өмірді одан әрі дамытуды көздеді. Рим-католик шіркеуіне француз тәжінің Жаңа Францияда берген барлық жерлерінің шамамен 30% құрайтын үлкен және құнды жерлер берілді. 1615 жылы Шамплен төрт жыл бойы жеке зерттеулер жүргізгеннен кейін өзінің қабілетті аудармашысы Этьен Брюлемен қайта қосылды. Брюле Солтүстік Американы зерттеу туралы баяндады, оның ішінде оған тағы бір француз аудармашысы Гренолл қосылып, «ла мер дус» (тыныш теңіз) деп аталатын, қазір Хьюрон көлі деп белгілі болған солтүстік жағалаумен саяхаттағандығын айтты. Олар Супериор көлінің Хьюрон көліне құятын Саулт-Сент-Мари шатқалына дейін барған, оның бір бөлігін Шамплен жазған. Шамплен тума тайпаларымен қарым-қатынасты жақсартуға тырысып, ирокездерге қарсы күресте оларға көмектесуге уәде берді. Жергілікті жетекшілерімен бірге ол Оттава өзенінің бойымен жоғары көтеріліп, Ниписсинг көліне жетті. Содан кейін ол Френч өзені арқылы Хьюрон көліне жетті. 1615 жылы Шампленге қазіргі Онтарио штатындағы Питерборо ауданынан Вендат тайпасының өкілдері ертіп жүрді. Ол Чемон көлі мен Кіші көл (қазіргі Чемон жолы) арасындағы ежелгі тас жолды пайдаланып, қазіргі Бриджгенорт маңында қысқа уақытқа тоқтады.
thumb|upright=1.1|Marine astrolabe thought to have belonged to Champlain, made in France in 1603, and found in Ontario in 1867. On 29 March 1613, arriving back in New France, he first ensured that his new royal commission be proclaimed. Champlain set out on May 27 to continue his exploration of the Huron country and in hopes of finding the "northern sea" he had heard about (probably Hudson Bay). He travelled the Ottawa River, later giving the first description of this area. Along the way, he apparently dropped or left behind a cache of silver cups, copper kettles, and a brass astrolabe dated 1603 (Champlain's Astrolabe), which was later found by a farm boy named Edward Lee near Cobden, Ontario. It was in June that he met with Tessouat, the Algonquin chief of Allumettes Island, and offered to build the tribe a fort if they were to move from the area they occupied, with its poor soil, to the locality of the Lachine Rapids. By 26 August, Champlain was back in Saint Malo. There, he wrote an account of his life from 1604 to 1612 and his journey up the Ottawa river, his Voyages and published another map of New France. In 1614, he formed the "Compagnie des Marchands de Rouen et de Saint Malo" and "Compagnie de Champlain", which bound the Rouen and Saint Malo merchants for eleven years. He returned to New France in the spring of 1615 with four Recollects in order to further religious life in the new colony. The Roman Catholic Church was eventually given en seigneurie large and valuable tracts of land, estimated at nearly 30% of all the lands granted by the French Crown in New France. In 1615, Champlain reunited with Étienne Brûlé, his capable interpreter, following separate four year explorations. There, Brûlé reported North American explorations, including that he had been joined by another French interpreter named Grenolle with whom he had travelled along the north shore of la mer douce (the calm sea), now known as Lake Huron, to the great rapids of Sault Ste. Marie, where Lake Superior enters Lake Huron, some of which was recorded by Champlain. Champlain continued to work to improve relations with the natives, promising to help them in their struggles against the Iroquois. With his native guides, he explored further up the Ottawa River and reached Lake Nipissing. He then followed the French River until he reached Lake Huron. In 1615, Champlain was escorted through the area that is now Peterborough, Ontario by a group of Wendat. He used the ancient portage between Chemong Lake and Little Lake (now Chemong Road) and stayed for a short period of time near what is now Bridgenorth.
Жаңа Францияда әкімшілік қызметін жақсарту
Жаңа Франция картасы (Шамплен, 1612). 1632 жылы Шампленнің картасы одан да толыққанды жазылған. Шамплен 1620 жылы Жаңа Францияға қайтып келді және қалған өмірін аумақты зерттеудің орнына басқаруға арнады. Шамплен қысты Даймонд мүйісінде Сент-Луи бекінісін салумен өткізді. Мамырдың ортасында ол тері саудасының монополиясы Кен ағайындылары басқаратын басқа компанияға берілгенін білді. Біраз шиеленіскен келіссөздерден кейін екі компанияны Кендердің басшылығымен біріктіруге келісім жасалды. Шамплен жергілікті тұрғындармен қарым-қатынасты жалғастырды және оларға өзі таңдаған басшыны таңдауға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ ирокездермен бейбіт келісімге келді. Шамплен болашақта Квебек қаласы болатын жердің бекіністерін салуды жалғастырды және 6 мамыр 1624 жылы алғашқы тас салынды. 15 тамызда ол тағы да Францияға оралды, онда оның жұмысын жалғастыруына және сол кезде кеңінен таралған Қытайға жол табуға тырысуына кеңес берілді. 5 шілдеде ол Квебекке оралып, қаланы кеңейтуді жалғастырды. 1627 жылы Кен ағайындыларының компаниясы тері саудасы бойынша монополиясын жоғалтты, ал кардинал Ришелье (1624 жылы Корольдік кеңеске қосылып, 1642 жылы қайтыс болғанға дейін француз саясатында үстемдікке тез көтерілді) тері саудасын басқару үшін Compagnie des Cent Associés (Жүз серіктес) құрды. Шамплен 100 инвестордың бірі болды және колонистер мен жабдықтармен толы алғашқы флот 1628 жылдың сәуір айында теңізге шықты. Шамплен Квебекте қыстады. Жабдықтар жетіспеді, ал 1628 жылдың шілде айының басында ағылшын саудагерлері Кап-Турментті тонады. Франция мен Англия арасында соғыс басталды, және Англияның I Карлы Солтүстік Америкадағы француз кемелерін және оның колонияларын басып алуға рұқсат беретін марки хаттарын шығарды. Шамплен 10 шілдеде ағылшын үкіметі үшін жұмыс істейтін екі шотландтық Кирк ағайындыларынан бас тарту туралы талап алды. Шамплен олармен келісімге келмей, Квебек қорғанысы шындығында болғаннан жақсырақ екенін оларға сендірді (Шампленде қауымдастықты қорғау үшін бар болғаны 50 фунт оқ-дәрісі болды). Олар сәтті алданып, шегінді, бірақ француз жабдықтау флотын кездестіріп, басып алды, сол жылы колонияға жабдық жеткізілмей қалды. 1629 жылдың көктеміне қарай азық-түлік қоры қауіпті түрде азайды және Шамплен Гаспеге және үндістер қауымдастығына рационды сақтау үшін адамдар жіберуге мәжбүр болды. 19 шілдеде Кирк ағайындылары Шампленнің көмек сұрауын ұстап алып, Квебекке келді, және Шамплен колонияны беруге мәжбүр болды. Көптеген отаршылар алдымен Англияға, содан кейін Францияға Кирктермен жеткізілді, бірақ Шамплен колонияны қайтару процесін бастау үшін Лондонда қалды. 1629 жылдың сәуір айында, капитуляциядан үш ай бұрын бейбіт келісімге қол қойылды, және келісім шарттарына сәйкес Квебек пен Кирктер басып алған басқа да мүліктер қайтарылуға тиіс болды. Алайда, 1632 жылғы Сен-Жермен-ан-Лей келісіміне дейін Квебек Францияға ресми түрде қайтарылмады. (Дэвид Кирк I Карл оны рыцарь етіп, Ньюфаундлендке жарғы берген кезде марапатталды.) Шамплен 1633 жылдың 1 наурызында Ришелье атынан Жаңа Францияның қолбасшысы ретінде өз лауазымына қайта келді, ол 1629 жылдан 1635 жылға дейін «Лорд кардинал де Ришелье болмаған кезде» Жаңа Францияда қолбасшы болып қызмет етті. 1632 жылы Шамплен «Жаңа Франция саяхаттары» және басшылық, теңізшілік және навигация туралы «Трайт де ла марин эт ду девири д'ун бон мариньер» трактатын жариялады. (Шамплен өмірінде Атлантиканы 25 рет кесіп өтті, бірде-бір кемесін жоғалтпады.)
thumb|upright=1.2|19th century artist's conception of Champlain by E. Ronjat. Champlain returned to New France in 1620 and was to spend the rest of his life focusing on administration of the territory rather than exploration. Champlain spent the winter building Fort Saint Louis on top of Cape Diamond. By mid May, he learned that the fur trading monopoly had been handed over to another company led by the Caen brothers. After some tense negotiations, it was decided to merge the two companies under the direction of the Caens. Champlain continued to work on relations with the natives and managed to impose on them a chief of his choice. He also negotiated a peace treaty with the Iroquois. Champlain continued to work on the fortifications of what became Quebec City, laying the first stone on 6 May 1624. On 15 August he once again returned to France where he was encouraged to continue his work as well as to continue looking for a passage to China, something widely believed to exist at the time. By July 5 he was back at Quebec and continued expanding the city. In 1627 the Caen brothers' company lost its monopoly on the fur trade, and Cardinal Richelieu (who had joined the Royal Council in 1624 and rose rapidly to a position of dominance in French politics that he would hold until his death in 1642) formed the Compagnie des Cent Associés (the Hundred Associates) to manage the fur trade. Champlain was one of the 100 investors, and its first fleet, loaded with colonists and supplies, set sail in April 1628. Champlain had overwintered in Quebec. Supplies were low, and English merchants sacked Cap Tourmente in early July 1628. A war had broken out between France and England, and Charles I of England had issued letters of marque that authorized the capture of French shipping and its colonies in North America. Champlain received a summons to surrender on July 10 from the Kirke brothers, two Scottish brothers who were working for the English government. Champlain refused to deal with them, misleading them to believe that Quebec's defenses were better than they actually were (Champlain had only 50 pounds of gunpowder to defend the community). Successfully bluffed, they withdrew, but encountered and captured the French supply fleet, cutting off that year's supplies to the colony. By the spring of 1629 supplies were dangerously low and Champlain was forced to send people to Gaspé and into Indian communities to conserve rations. On July 19, the Kirke brothers arrived before Quebec after intercepting Champlain's plea for help, and Champlain was forced to surrender the colony. Many colonists were transported first to England and then to France by the Kirkes, but Champlain remained in London to begin the process of regaining the colony. A peace treaty had been signed in April 1629, three months before the surrender, and, under the terms of that treaty, Quebec and other prizes that were taken by the Kirkes after the treaty were to be returned. It was not until the 1632 Treaty of Saint Germain en Laye, however, that Quebec was formally given back to France. (David Kirke was rewarded when Charles I knighted him and gave him a charter for Newfoundland.) Champlain reclaimed his role as commander of New France on behalf of Richelieu on 1 March 1633, having served in the intervening years as commander in New France "in the absence of my Lord the Cardinal de Richelieu" from 1629 to 1635. In 1632 Champlain published Voyages de la Nouvelle France, which was dedicated to Cardinal Richelieu, and Traitté de la marine et du devoir d'un bon marinier, a treatise on leadership, seamanship, and navigation. (Champlain made more than 25 round trip crossings of the Atlantic in his lifetime, without losing a single ship.)
Соңғы рет қайтып келгенім, Квебекте соңғы жылдары жұмыс істеген кезім
Шамплен 1633 жылғы 22 мамырда, төрт жылдық үзілістен кейін Квебекке оралды. Ришелье оған Жаңа Францияның генерал-лейтенанты лауазымын, сондай-ақ басқа да атақтар мен міндеттерді берді, бірақ губернатор емес. Осы ресми мәртебеге ие болмаса да, көптеген отарлаушылар, француз саудагерлері және үндістер оны губернатор сияқты қарастырды; ол "біздің губернаторымыз" деп аталатын жазбалар сақталған. 1634 жылғы 18 тамызда ол Ришельеге Квебектің қираған жерінде қайта тұрғызып, бекіністерін кеңейтіп, тағы екі поселение құрғанын баяндады. Біреуі өзен бойымен 15 лига жоғарыда, екіншісі Трой-Ривьерде орналасқан. Сондай-ақ ол ирокездерге қарсы науқан бастап, оларды жоюға немесе "өздеріне келтіруге" ниеттенгенін хабарлады.
Өлім және жерлеу
Шамплен 1635 жылы қазанда ауыр инсульт алды және 25 желтоқсанда қайтыс болды, тікелей мұрагерлері болған жоқ. Иезуиттердің жазбаларында ол досы және рухани кеңесшісі Шарль Лаллеманның күтімімен дүние сарғандығы айтылады. Оның өсиеті (17 қараша 1635 жылы жазылған) француздық мүлкінің көп бөлігін әйелі Хелен Буйеге бергенімен, католик миссияларына және Квебек колониясындағы адамдарға маңызды мүра қалдырды. Алайда, анасының жағынан туысы Мари Камарет Парижде өсиетке қарсы шығып, оны күштен жойды. Оның мүлкінің не болғаны әлі анық емес. Самуэль де Шамплен уақытша шіркеуге жерленді, ал қаланың жоғарғы бөлігінде оның денесін сақтау үшін жеке капелла салынды. Бұл шағын ғимарат көптеген басқа ғимараттармен бірге 1640 жылы болған үлкен өртте қирады. Шапшаң қайта салынғанымен, оның қалдықтары қазірге дейін табылған жоқ: оның нақты жерленген орны 1850 жылдан бері жүргізілген көптеген зерттеулерге, соның ішінде қаладағы бірнеше археологиялық қазбаларға қарамастан әлі де белгісіз. Шампленнің бұрынғы капелласының орны және оның денесі Нотр-Дам де Квебек соборының жанында болуы мүмкін деген жалпы пікір қалыптасқан. Шампленнің денесін іздеу, қылмыстық романдар жазатын Луиза Пеннидің 2010 жылғы "Өлілеріңді жерле" романының негізгі сюжеттік желісін құрайды.